ارمانىنا جەتكەن ادام
سەنبى, 28 ءساۋىر 2012 1:27
پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, ادامنىڭ تۇرمىسى مەن دەنساۋلىعى, ءتىپتى ءومىر جاسىنىڭ قانشالىقتى ۇزاق بولماعى ونىڭ ءوزىن ءوزى قالاي باعالاۋىنا بايلانىستى ەكەن. ال ادامنىڭ ءوزىن ءوزى قانشالىقتى باعالايتىنى ارمانىنان اڭعارىلىپ تۇرادى. راس, ارمانسىز ادام بولمايدى. اركىمنىڭ-اق كوكىرەگىن وزىنە ساي ارمان الديلەيدى. بىراق كەز كەلگەننىڭ ارمانعا جەتە المايتىنى تاعى بار. اسقاق ارمانعا جەتۋ ءۇشىن الدىنا ايقىن ماقسات قويا ءبىلۋ, وسى ماقساتتى ورىنداۋ جولىندا پەندەلىك كەرىتارتپا داعدىلاردان ارىلىپ, ءتوزىمدىلىكپەن تەر توگۋ ءوزىن ءوزى باعالاي الاتىن قاجىرلى جانداردىڭ عانا قولىنان كەلمەك.
سەنبى, 28 ءساۋىر 2012 1:27
پسيحولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, ادامنىڭ تۇرمىسى مەن دەنساۋلىعى, ءتىپتى ءومىر جاسىنىڭ قانشالىقتى ۇزاق بولماعى ونىڭ ءوزىن ءوزى قالاي باعالاۋىنا بايلانىستى ەكەن. ال ادامنىڭ ءوزىن ءوزى قانشالىقتى باعالايتىنى ارمانىنان اڭعارىلىپ تۇرادى. راس, ارمانسىز ادام بولمايدى. اركىمنىڭ-اق كوكىرەگىن وزىنە ساي ارمان الديلەيدى. بىراق كەز كەلگەننىڭ ارمانعا جەتە المايتىنى تاعى بار. اسقاق ارمانعا جەتۋ ءۇشىن الدىنا ايقىن ماقسات قويا ءبىلۋ, وسى ماقساتتى ورىنداۋ جولىندا پەندەلىك كەرىتارتپا داعدىلاردان ارىلىپ, ءتوزىمدىلىكپەن تەر توگۋ ءوزىن ءوزى باعالاي الاتىن قاجىرلى جانداردىڭ عانا قولىنان كەلمەك.
قازاق مۇنايىنىڭ اتاسى اتانعان سافي وتەباي ۇلىنىڭ ءومىر جولىنا زەر سالار بولساق, ونىڭ بويىنان اسقاق ارماندى دا, ايقىن ماقساتتى دا, تاباندى قاجىر-قايراتتى دا تابار ەدىك.
بالا سافي مۇناي شىعىپ جاتقان جەردى العاش رەت جەتى جاسىندا كورىپتى. بۇل 1916 جىل ەكەن. عۇسمان, قالي اتتى اعالارىنىڭ اعىلشىن, نەمىس شونجارلارى يەلىگىندەگى كاسىپشىلىكتە قارا مايعا مالشىنىپ ەڭ اۋىر, ەڭ لاس جۇمىستارعا جەگىلىپ جۇرگەنىنە كۋا بولادى. تۇرمىستارى دا ادام ايتقىسىز تىم ناشار.
– مۇندا ينجەنەردىڭ عانا جاعدايى جاقسى, – دەيدى بىردە قالي اعاسى جۇمىستان قالجىراپ كەلىپ وتىرىپ.
– ال ءسىز نەگە ينجەنەر بولمايسىز؟! – دەپتى سوندا كىشكەنتاي سافي. ءىنىسىنىڭ اڭعال سۇراعىنا ەرىكسىز ەزۋ تارتقان اعاسى:
– مەن وقىماعان اداممىن, ال وقىماعان ادام ينجەنەر بولا المايدى, – دەپ ءۋاج ايتادى.
سول ساتتەن باستاپ بالا سافيدىڭ كوكىرەگىندە «ينجەنەر بولسام» دەگەن ارمان ۇيا سالادى. ال ينجەنەر بولۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك ەكەن. بۇل ونىڭ العاشقى ايقىن ماقساتى دەۋگە بولادى.
وسى بالاۋسا ارمان مەن ىزگى ماقسات بالا سافيمەن بىرگە ەسەيەدى, ۇلعايادى. قانداي كەدەرگى, قانداي قيىندىق كەزىكسە دە جۇرەگىن قىتىقتاعان ارماننان, جىگەرىن جانىعان ماقساتتان تايمايدى. دەمەك, بۇل قاجىر-قايراتىنىڭ, ءوزىن ءوزى جوعارى باعالاي بىلگەنىنىڭ ايعاعى.
«وقيمىن! ينجەنەر بولامىن! ءسويتىپ مۇناي ءوندىرىسىندەگى اۋىر بەينەتتى جەڭىلدەتەمىن! ءوندىرىس ونىمدىلىگىن ارتتىرامىن!» بالا سافيدىڭ, بوزبالا سافيدىڭ, جىگىت سافيدىڭ, ينجەنەر سافيدىڭ, قايراتكەر سافيدىڭ عۇمىرلىق ارمانى تەك وسى عانا بولادى.
«مەنىڭ ارمانىم – مەنىڭ ءومىرلىك كۇرەسىم!» ونى ءومىر بويى تىنىم تاپتىرماي العا جەتەلەگەن دە وسى كۇرەسكەرلىك قاسيەت. كوپ قازاقتىڭ بويىنان وسى قاسيەت تابىلا بەرمەيتىنى وكىنىشتى.
سافي وتەباي ۇلىنىڭ بويىندا باسقا دا ادامي اسىل قاسيەتتەر تۇنىپ تۇراتىن. سونىڭ ءبىرى – ونىڭ قاي ىسكە دە باتىل كىرىسەتىندىگى, شەشىمدى تەز جانە دۇرىس قابىلدايتىندىعى.
2006 جىلى بار عۇمىرىن مۇناي سالاسىنا ارناعان سافي اقساقال تۋرالى عۇمىرباياندىق كىتاپ جازۋعا «مۇنايشى» قوعامدىق قورى ماعان قولقا سالعان-دى. كىتاپتى باسقا ەمەس, مەنىڭ جازعانىمدى سافي اعا دا قالادى. ءومىرى مۇناي ءوندىرىسىن كورمەگەن اداممىن, اۋەلى باسىمدى الا قاشقانىم دا راس. ۋاقىت تىعىز ەدى. نەدەن باستارىمدى, قالاي باستارىمدى بىلمەي «تولعاتىپ» ءبىراز ءجۇرىپ الدىم. «قالامىڭ ءجۇردى مە؟» دەپ سافي اعا دا اۋىق-اۋىق ءبىر حابار الادى. كۇمىلجيمىن. باس تارتسام قايتەدى دەگەن وي دا جوق ەمەس. «كەز كەلگەن ءىستى باستاپ كەتۋ وڭاي ەمەس, تاۋەكەل دەپ وزىڭە ىڭعايلى تۇستان كىرىس», دەپ ءبىر كۇنى كەڭەس بەردى. ءوزىم بىلەتىن ورتا تۇستان باستاپ جىبەردىم. سونان سوڭ شىعارمانىڭ باستاپقى بولىگى جازىلدى.
سافي اقساقالدىڭ وسى كەڭەسىن كەز كەلگەن ىسكە شۇعىل كىرىسەتىن ومىرلىك تاجىريبەدەن قالىپتاسقان داعدىسى دەپ تانۋعا بولادى. وندىرىستە دە داعدارىستار, كىدىرىستەر, كۇماندى جاعدايلار بولماي تۇرمايدى. سونداي كەزدەرى باتىلدىق اسا قاجەت-اق.
ىلگەرىدە ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, سافي وتەباي ۇلى بۇكىل عۇمىرىن مۇناي وندىرىسىنە ارناعان ادام. ەگەر قىسقاشا ايتار بولساق, ءومىربايانى بىلايشا ءورىلەر ەدى. سلەساردىڭ كومەكشىسى, ازەربايجان تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى, ماقات كاسىپشىلىگى بۇرعىلاۋ تسەحىنىڭ اعا ينجەنەرى, باستىعى, «ەمبىمۇناي» ترەسىنىڭ باس ينجەنەرى, ماقات, قۇلسارى, كومسومول مۇناي كاسىپشىلىكتەرىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستان كومپارتياسى جىلىوي اۋداندىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, گۋرەۆ قالاسىنداعى «قازاقستانمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ باستىعى, گۋرەۆ حالىق شارۋاشىلىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, باتىس قازاقستان ولكەلىك حالىق شارۋاشىلىعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى, اقتاۋ قالاسىندا قايتا قۇرىلعان «قازاقستانمۇناي» بىرلەستىگىنىڭ باستىعى.
سافي وتەباي ۇلىنىڭ مۇناي ءوندىرىسىن قارقىندى وركەندەتۋ جايىنداعى باتىل ۇسىنىستارى «ەمبىمۇناي» ترەسىنە باس ينجەنەر بولعان كەزىنەن ايتىلا باستاپتى. بۇل 1937-1938 جىلدار ەدى. قىزىل رەپرەسسيا حالىقتى ۇرەي قۇشاعىنا الىپ تۇرعان كەز. سول تۇستا ول بار بولعانى جيىرما سەگىز, جيىرما توعىز جاستاعى جىگىت شاعى ەكەن. ول ەڭ اۋەلى مۇنايشى قازاقتاردىڭ اۋىر الەۋمەتتىك جاعدايىنا نازار اۋدارادى. جۇمىسشىلاردىڭ ءۇيسىز-كۇيسىز تۇرمىسىن تۇزەۋ, مۇنايشى بالالارىنا ارناپ بالاباقشا, مەكتەپ, اۋرۋحانا سالۋ قاجەتتىگىن سول تۇستاعى كسرو اۋىر ونەركاسىپ حالىق كوميسسارياتىنىڭ توراعاسى لازار مويسەەۆيچ كاگانوۆيچتىڭ الدىنا ۇسىنىس ەتىپ قويادى.
وسى كەزدەسۋدى پايدالانعان ول العاش رەت گۋرەۆتە مۇناي ايىرۋ زاۋىتىن سالۋ تۋرالى ويىن ايتادى. جاس ينجەنەردىڭ دالەلدى پىكىرىنە سول كەزەڭدە قاتالدىعىمەن اتى شىققان كاگانوۆيچ تە قارسى تۇرا الماپتى. زاۋىت سالىناتىن جەردى تاڭداۋدى سافيدىڭ وزىنە تاپسىرادى. سول زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى, ارادا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ, سوعىستان كەيىن اقىرى قولعا الىنادى.
ال ونىڭ ەڭ ءىرى جەڭىسى عاسىرلار بويى بار تىلسىمىن ىشىنە بۇگىپ, تىم-تىرىس جاتىپ العان ماڭعىستاۋ مۇنايىن اشۋى دەپ بىلگەن ءجون. نەشە ءبىر ەكسپەديتسيا شارلاعان ماڭعىستاۋ دالاسىن ماقساتتى تۇردە بارلاۋعا وداقتىق عالىمدار قارسى تۇرعاندا ۇلكەن مۇناي تۋرالى پىكىر ايتىپ, وسى پىكىرىن ىسپەن ءدالەلدەپ شىعۋى ەرلىكپەن پارا-پار. «ماڭعىستاۋدى ىسكە قوسپايىنشا قازاقستان باكۋدىڭ دەڭگەيىنە جەتە المايدى» دەگەن ءسوزى ءبۇگىندە شىندىققا اينالدى. قازىر ماڭعىستاۋ قازاقستان مۇنايىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن وندىرەدى ەكەن. مىنە, ءبىر كەزدەگى تىرناقتاي بالانىڭ بالاۋسا ارمانى اراعا جارتى عاسىر سالىپ قازاق ەلىنە تولاسسىز ۇلەس بولىپ قوسىلدى. ءبىر زاماندا مال شارۋاشىلىعىمەن عانا اينالىسقان جۇپىنى ايماق قازىر ءىرى مۇنايلى وبلىسقا اينالدى.
سافي وتەباي ۇلىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىن سارالاپ ايتا بەرسەك, جاس ۇرپاققا ۇلگى بولار مۇنداي مىسالداردى كوپتەپ ايتۋعا بولار ەدى.
دەمەك, ول مۇناي سالاسىنداعى جاۋاپتى قىزمەتتەردە ءجاي اتقارۋشى بولىپ قانا قالعان جوق, كەرىسىنشە, قاي ىستە دە باستاماشى بولا بىلگەن تۇلعا. ءويتكەنى, جاس جۇرەككە ۇيا سالعان بالاڭ ارمانى وزىمەن بىرگە ەسەيىپ, وندىرىستە جۇرگەن كەزدە دە تىنىم تاپتىرمادى. سول سەبەپتى ءوزىن ءوزى ۇنەمى قامشىلاپ, العا جەتەلەۋمەن بولدى, ساناسىنا ءامىر بەرە الدى, ەڭ باستىسى ءوز ءامىرىن ءوزى ورىنداۋعا كۇش-قايراتى جەتتى. ادامنىڭ ءومىر جولىندا كەزىگەتىن قيىندىق اتاۋلى باستى قيىندىق ەمەس, باستى قيىندىق ادامنىڭ ءوزى, كەز كەلگەننىڭ بويىنان تابىلاتىن پەندەلىك وسالدىقتى ىسىرىپ تاستاپ, ءوزىن ءوزى جەڭە الۋى. ولاي بولسا, سافي وتەباي ۇلى اباي ايتقان بەس دۇشپاننان قاشىق جۇرگەن, بەس اسىل ىسكە اسىق بولعان, بار قاجىرىن سول اسقاق ارمانعا جەتۋگە سارقىپ جۇمساعان جانە ارمانىنا جەتكەن قايراتكەر.
مەن مۇنى سافي وتەبايۇلىنىڭ ءومىر جولىن زەرتتەگەن, ول تۋرالى عۇمىرباياندىق شىعارما جازعان اۆتور رەتىندە باتىل ايتا الامىن.
نۇرلىبەك سامات ۇلى.
