ماقسات – ورمان الابىنىڭ تيىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ
سارسەنبى, 10 قازان 2012 7:06
پلانەتامىزدىڭ 1,6 ميلليارد تۇرعىنىنىڭ تابىسىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ ورماندار دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكادا اسا ماڭىزدى ورىن الادى. حالقىمىز «قالىڭ ەلىم قازاعىم, قارا ورمانىم» دەمەكشى, ول ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى عانا ەمەس, ماڭىزدى الەۋمەتتىك جانە مادەني قورمەن دە قامتاماسىز ەتەدى. وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ تورتتەن ءۇش بولىگىنىڭ تىرشىلىك ورتاسى سانالاتىن ورمان الەمى حالىقتىڭ ەلەۋلى بولىگىنىڭ جۇمىس كوزى جانە ىرىس-بەرەكەسى. سوندىقتان, رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ نەبارى 4,5 پايىزىن قۇراپ وتىرعان قىمبات قازىنامىزدى قورعاۋ, ونىڭ شەڭبەرىن مەيلىنشە كەڭەيتۋ وتكىر ماسەلە كۇيىندە تولعاندىرادى.
سارسەنبى, 10 قازان 2012 7:06
پلانەتامىزدىڭ 1,6 ميلليارد تۇرعىنىنىڭ تابىسىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ ورماندار دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكادا اسا ماڭىزدى ورىن الادى. حالقىمىز «قالىڭ ەلىم قازاعىم, قارا ورمانىم» دەمەكشى, ول ەكونوميكالىق تيىمدىلىكتى عانا ەمەس, ماڭىزدى الەۋمەتتىك جانە مادەني قورمەن دە قامتاماسىز ەتەدى. وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ تورتتەن ءۇش بولىگىنىڭ تىرشىلىك ورتاسى سانالاتىن ورمان الەمى حالىقتىڭ ەلەۋلى بولىگىنىڭ جۇمىس كوزى جانە ىرىس-بەرەكەسى. سوندىقتان, رەسپۋبليكا اۋماعىنىڭ نەبارى 4,5 پايىزىن قۇراپ وتىرعان قىمبات قازىنامىزدى قورعاۋ, ونىڭ شەڭبەرىن مەيلىنشە كەڭەيتۋ وتكىر ماسەلە كۇيىندە تولعاندىرادى. بۇل ورايدا, قازاق ورمان شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنا جۇكتەلگەن مىندەت تە سالماقتى. ءبىز قۇرىلعانىنا 55 جىل تولىپ وتىرعان عىلىمي وردانىڭ باسشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, بولات مۇقانوۆتى سۇحباتقا شاقىرىپ, مەكەمە قىزمەتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى جايىندا اڭگىمەلەپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك.
– بولاتءماجيت ۇلى, ينستيتۋتتىڭ 1957 جىلىالماتىداقىزمەتباستاعانىنبىلەمىز. اراعاەكىجىلسالىپ, ولبۋرابايعاكوشىرىلدى. سونداعىماقساتنەجانەمەكەمەنىڭتاريحىنانحاباردارەتسەڭىز؟
– بۋرابايعا قونىس اۋدارۋدىڭ ۇلكەن ماڭىزى بار. ياعني, ينستيتۋت ءوزىنىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ نىساندارىنا جاقىنداي ءتۇستى. 1959-1964 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ ارقيلى تابيعي ايماقتارىندا التى تاجىريبەلىك ستانسالار قۇرىلىپ, عىلىمي جۇمىستاردىڭ اۋقىمى كەڭەيدى. وسى كەزەڭدە, قىزمەت ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, بىرنەشە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر ىسكە اسىرىلدى. رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن 1989-1992 جىلدارى «ورمان» عىلىمي-ءوندىرىستىك بىرلەستىگى قۇرىلىپ, 2002 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا قر اشم قۇرامىنداعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىق اتاندىق. ال, 2007 جىلى «قازاگرويننوۆاتسيا» اق قۇرامىنا ەندىك. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىن قامتيتىن ءۇش ىرىلەندىرىلگەن فيليالىمىز بار. باس كاسىپورىن بەس سەكتورعا بولىنەتىن 3 عىلىمي ءبولىمدى, ەكولوگيالىق مونيتورينگ زەرتحاناسىن بىرىكتىرىپ, دەندروباق پەن اربورەتۋمنىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرەدى. ينستيتۋتتا ءۇش عىلىم دوكتورى, 16 عىلىم كانديداتى جۇمىس ىستەيدى.
وتكەن 55 جىل مەرزىمدە ينستيتۋت باسشىلىعىندا ماعان دەيىن 5 ازامات بولعان. بۇل عىلىمي وردانىڭ جوعارى الەۋەتى مەن بىلىكتىلىگىن, ۇجىمنىڭ ۇيىمشىلدىعىن, جۇكتەلگەن مىندەتتەردىڭ ويداعىداي اتقارىلىپ وتىرىلعانىن اڭعارتادى. بۇگىنگى مەرەكەلى كۇنى العاشقى ديرەكتور پ.چابان, ودان كەيىنگى س.ۋسپەنسكي, ا.پروحوروۆ, ا.ماكارەنكو, ۆ.كوسترومين سياقتى ءىرى عالىمدارىمىزدىڭ ەسىمىن قۇرمەتپەن ەسكە الامىز. ءبىز دە وسىناۋ ءورىستى ونەگەلەردى زامان تالابىنا ساي جالعاستىرۋعا مۇددەلىمىز.
– ورمانشارۋاشىلىعىنىڭسان-سالالىقىزمەتىندەجاڭاعىلىميءازىرلەمەلەرمەنالدىڭعىقاتارلىتەحنولوگيالارعاايرىقشانازاراۋدارىلادى. وسىعانبايلانىستىءونءدىءرىستىعىلىميجەتىستىكتەرمەنقامتاماسىزەتۋجانەجوعارىبىلىكتىمامانداردايارلاۋىسىندەجەتەكشىينستيتۋتتىڭماقسات-مىندەتتەرىقاندايبولماق؟
– ينستيتۋتتىڭ نەگىزگى مىندەتى – ورمان شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەلىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە قازاقستاننىڭ ءارتۇرلى تابيعي ايماقتارىندا لاندشافتتىق قۇرىلىمداعى قورعانىشتىق ورمان ءوسىرۋ. ەلىمىزدىڭ ورمان قورى مەن ەكولوگيالىق اپات ايماقتارىنداعى (بالقاش ءوڭىرى, ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان جەرلەرى) اگروورمانمەليوراتسيالىق قىزمەتتىڭ تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋ, كوگالداندىرۋ ماقساتىنداعى القا اعاشتار ءتۇرىن كوبەيتۋ مەن ونىڭ جەرسىنۋىن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىمىزدىڭ باستى ارنالارىن قۇرايدى.
ءوندىرىستىڭ بارلىق نەگىزگى باعىتتارى مىناداي زەرتتەۋلەرمەن قامتىلعان: ورمانتانۋ جانە ورمان وسىرۋشىلىك, ابوريگەندىك اعاش جانە بۇتا تۇرلەرىنىڭ سەلەكتسياسى, جاڭا تۇقىم شىعارۋ, بولاشاعى بار ينترودۋتسەنتتەر ەنگىزۋ, وسكىندەر ءتۇرىنىڭ تەكتىك قورىن ساقتاۋ, ءارتۇرلى ساناتتاعى جەرلەردە ورماندى ۇدايى ۇلعايتۋ جانە اعاش ءوسىرۋ, ورماندى زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردان ساقتاۋ, سونداي-اق ورتتەن قورعاۋ جۇمىستارىن ءتيىمدى تەحنولوگيامەن قامتاماسىز ەتۋ.
وسى جەردە, سۇراعىڭىزعا جاۋاپ تولىق بولۋى ءۇشىن سوڭعى بەس جىلدا سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ ماقساتىندا ايماقتىق 200 سەمينار وتكىزىلگەنىن, وعان 400-دەن استام تىڭداۋشى قاتىسىپ, سەرتيفيكات العانىن اتاپ ءوتكىم كەلەدى. ءوز قىزمەتكەرلەرىمىزگە كەلسەك, 2010 جىلى عانا ءبىر دوكتورلىق, ءۇش كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعالدى. ءبۇگىنگى كۇنى رەسەي اسپيرانتۋرالارىندا ەكى ادام وقىپ جۇرسە, بەس جاس عالىم ماگيستراتۋرالاردا ءبىلىم الۋدا. سونداي-اق, 2010-2012 جىلدارى 12 قىزمەتكەرىمىز الىس جانە جاقىن شەتەلدەردە ءتاجىريبەلىك سىناقتان ءوتتى. ماماندارىمىز حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى سيمپوزيۋمدار مەن فورۋمدارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ, وزەكتى تاقىرىپتاردا عىلىمي ەڭبەكتەر جازۋدا. جالپى, ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ 90 قۇجاتى اۆتورلىق قۇقىق ءتۇرىندە قورعالسا, سوڭعى جىلدارى قاراعاي تۇقىمدارىن زەرتتەۋگە قاتىستى 7 اۆتورلىق كۋالىككە, 7 پاتەنت پەن 1 يننوۆاتسيالىق پاتەنتكە يە بولدىق. جاريالانعان عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ سانى 330-دان اسادى.
– بارەكەلدى! مۇنىڭ استارىندا تولايىم ەڭبەك جاتىر. ايتكەنمەن, قول جەتكەندى قاراپايىم تىلمەن ناقتىلاي كورسەتسەڭىز دەپ ەدىك.
– عىلىمي زەرتتەۋلەر 46 تاقىرىپتان باستاپ, باسىم باعىتتاعى اۋقىمدى ءىس-شارالاردى قامتيدى. سالالار بويىنشا مەيلىنشە قىسقارتىپ ايتساق, سۇرەك دىڭدىلەردىڭ ونىمدىلىگىن بولجاۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى, ولاردىڭ قۇرامى جانە شىعۋ تەگى, قاراعاي مەن قايىڭ بۇرشىكتەرى قورىنا ەسەپ جۇرگىزۋ بويىنشا ۇسىنىستار, ورمان بايلىعىن پايدالانۋ ولشەمىن جەتىلدىرۋ, ورمانداردى قايتا تۇلەتۋدى كەزەڭدەر بويىنشا رەتتەۋگە باعىتتالعان ۇسىنىستار دايىندالىپ, قولدانىسقا ەنگىزىلدى.
سەلەكتسيا, تۇقىم شارۋاشىلىعى, ينترودۋكتسيا جانە تەكتىك قوردى ساقتاۋ سالاسىندا وننان استام نەگىزگى ورمان قۇراۋشى جانە سيرەك كەزدەسەتىن تۇرلەردىڭ (قاراعاي, مايقاراعاي, شىرشا, بالقاراعاي, سەكسەۋىل جانە ت.ب.) تەكتىك قورىنىڭ اقپاراتتىق بانكى ازىرلەندى. اكىمشىلىك ايماقتار بويىنشا اۋدانداستىرۋعا ءتيىمدى تەكتىك قورلاردىڭ ءتۇرجيىنتىعىنا قاتىستى ۇسىنىستار مەن تەحنولوگيالىق اقپاراتتار دايىندالدى. ناقتىلاي تۇسسەك, سولتۇستىك قازاقستان ءۇشىن 200-دەن استام تۇرلەر, ونىڭ ىشىندە ورمان شارۋاشىلىعى ءۇشىن – 42 ءتۇر, قورعانىش ورمان ءوسىرۋ ءۇشىن – 70, پلانتاتسيالىق ماقساتقا 41 ءتۇر ۇسىنىلدى. ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز بويىنشا, باتىس قازاقستاندا (جانىبەك ستاتسيونارى) ينترودۋتسەنتتەردىڭ 153 ءتۇرىنىڭ 54-ءى جاقسى, 73 ءتۇر قاناعاتتانارلىق جاعدايدا ەكەندىگى انىقتالدى. ياعني, قازىر وسى باعىتتا ماقساتتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە.
كوڭىل وسىرەرلىك جەتىستىكتەر قاتارىنا, 8 جىلدىق ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى بويىنشا, جەلەگى پيراميدالدىق تۇردەگى قاراعايدىڭ تەڭدەسسىز ءارى وتە اسەم مورفوتۇرلەرى سىناقتان وتكىزىلىپ, «بۇلاندى» جانە «سىمباتتى قاراعاي» سورت-كلوندارىن الۋىمىزدى ايتۋعا بولادى. سونداي-اق, «بۋراباي-30», «ۇرىمقاي-38», «ۇرىمقاي-53» تۇقىمدى قاراعايلارعا سۇرانىس ايرىقشا جوعارى. بۇلاردان كۇتىلگەن ناتيجە 20 جىلدىق بايقاۋدا ورتاشا العاندا بيىكتىگى بويىنشا 20 پايىزدان, ديامەترى – 16 جانە سۇرەكتىڭ ۇساق تاۋارلىق قورى بويىنشا 58 پايىزدان اسىپ ءتۇستى. ينستيتۋتىمىز 2009 جىلدان باستاپ اعاش تۇرلەرىن كلوندى ميكروكوبەيتۋ باعىتىندا جۇمىس باستاپ, بوز ارشا مەن جوكە تۇقىمىنىڭ تامىرلانۋى مەن وركەن جايۋىنا ارنالعان قورەكتىك ورتالار دايىنداپ ۇلگەردى.
– ەل ورمانىن ۇدايى ۇلعايتۋمەن قاتار ونى زيانكەستەردەن قورعاۋ, ءتۇرلى كەسەلدەردىڭ الدىن الۋ, ورتتەن ساقتاۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي كەلەدى. بۇل ورايدا عىلىمي وردا نە دەيدى؟
– ورماننىڭ جاندى اعزالارىن قورعاۋ ادامزات بالاسىنىڭ قاجەتتىلىگى ءجانە باستى پارىزى. قازاقستاننىڭ ورمان-دالالى, دالالى جانە شولەيت ايماقتارىندا جانە تۇزدى توپىراقتارىندا ەكپە اعاشتار, قورعانىشتىق القا اعاشتار ەگۋ ءجونىندەگى عىلىمي ۇسىنىستارىمىز كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرۋدە. سونداي-اق, ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاعان الابىن ءنارلەندىرۋ بويىنشا بۇكىل توپىراق-گيدرولوگيالىق شارتتاردى قامتيتىن 51 شاقىرىمدىق اۋماقتا 26 عىلىمي نىسان قۇرىلىپ, 400 گەكتارلىق سىناق الاڭىندا زەرتتەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. عالىمدارىمىزدىڭ ۇسىنىسى نەگىزىندە سۋارمالى القاپتاردا قولدانىلاتىن «سپۋ-1», قورعانىشتىق وسكىندەر ەگۋگە قاجەتتى «سسن-1» ءماشينەلەرى جانە سەكسەۋىل تۇقىمداستارعا ارنالعان سەيالكالار جاساپ شىعارىلدى.
– ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ سىزدەردىڭ جۇمىستارىڭىزبەن تانىسىپ, دەندروباق پەن اربورەتۋمدى ارالاۋ بارىسىندا استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندە مىندەتتەر قويعان بولاتىن. وسى باعىتتا قانداي ىستەر تىندىرىلدى؟
– استانانى اباتتاندىرۋ, ونىڭ اگلومەراتسيالىق اۋقىمىن كوركەيتۋ جالپىحالىقتىق ىسكە اينالدى. قىسقا مەرزىمدە بوي كوتەرگەن عاجايىپ قالا وتانداستارىمىزدىڭ رۋحىن اسپانداتىپ, عالامات جوسپارلار تۇزۋگە جىگەرلەندىرۋمەن قاتار, الەمدىك كەڭىستىكتەگى ماقتانىش تۋىمىزدى جەلبىرەتە كوركەيتۋدە. ونىڭ ءبىر پاراسى جانعا جايلى جاسىل جەلەگىنەن دە كورىنىس تابادى. ەلباسى ن. نازارباەۆ استانانىڭ جاسىل بەلدەۋىن كەڭەيتىپ, ونىڭ كولەمىن 75 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ تاپسىرماسىن قويىپ وتىر. بۇل قاتال كليماتتاعى دالالىق ايماقتا ءارى وراسان زور اۋماقتا جاسىل بەلدەۋ قۇرۋدىڭ الەمدەگى ەڭ ءبىرىنشى جوباسى.
قازىر 80 مىڭ گەكتار القاپتا جوبالاۋ-ىزدەستىرۋ جۇمىستارى اتقارىلدى. وندا ينستيتۋتتىڭ ادىستەمەلىك ۇسىنىستارى باسشىلىققا الىنعان. عالىمدارىمىزدىڭ نۇسقاۋلىقتارىنا سايكەس, تۇزدانۋدىڭ 3 توبى ىرىكتەلىپ, كوگالداندىرۋدىڭ قولجەتىمدى باعىتتارى ايقىندالدى. سۇرىپتاۋ ناتيجەسىندە, وسكىندەر تۇقىمىنىڭ 60 ءتۇرى سىناقتان وتكىزىلدى. ال, 2000 جىلى ارنايى دەندروباقتىڭ نەگىزىن قالادىق. كەلەسى زەرتتەۋلەرىمىز قورعانىشتىق القاپتارداعى اعاشتىڭ 13 ءتۇرىنىڭ مەيلىنشە ءتوزىمدىلىگىن كورسەتتى. سىناق اتىزداردا, قۇم جولاقتارىندا, پوليەتيلەن جاپپالارىمەن جانە «قارا بۋ» تۇمشالاۋ ارقىلى جۇرگىزىلدى. قولدانىستاعى ءتۇر مەن توپتىڭ 45-71 پايىزى جەرسىنىپ ۇلگەردى.
ءبىز 2011-2013 جىلدارداعى تاپسىرىس شەڭبەرىندە نەگىزگى بەس جۇيەنى قامتيتىن باسىم باعىتتاردى باسشىلىققا الۋدامىز. ولاردىڭ ىشىنەن استانا ورماندارىنىڭ تابيعي جاڭعىرۋىنا, قازىرگى كوكورىم اياسىن كۇتىمگە الۋ مەن ساقتاۋعا, ورمان زيانكەستەرىنە قارسى شارالارعا, ورتكە جول بەرمەۋگە, اۋدانداستىرىلعان تۇرلەر مەن توپتاردى جەتىلدىرۋگە, تاعى باسقالارىنا قاتىستى ماڭىزدى ىزدەنىستەردى اتاۋعا بولادى. ماقسات – جاسىل ايماق جەلەگىنىڭ ءتيىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ, نەگىزسىز شىعىندار كولەمىن ازايتىپ, ورمان داقىلدارىنىڭ ءوسىپ-ءونۋىن جاقسارتۋ.
اڭگىمەلەسكەن
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
بۋراباي اۋدانى.
