سوت قازاقشا وتەدى
سەنبى, 13 قازان 2012 7:07
ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ زاڭدىق تۇعىرى, ونىڭ ءرولى مەن بۇگىنگى تاڭداعى باعىت-باعدارى بارشاعا بەلگىلى. دەگەنمەن, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, ونىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىندە ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن پروبلەمالار از ەمەس. وسى ورايدا حالقىنىڭ 84 پايىزدان استامىن جەرگىلىكتى حالىق قۇرايتىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ سوت, قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە ايتىپ بەرۋ ءۇشىن وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى دوسجان ءامىروۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
سەنبى, 13 قازان 2012 7:07
ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ زاڭدىق تۇعىرى, ونىڭ ءرولى مەن بۇگىنگى تاڭداعى باعىت-باعدارى بارشاعا بەلگىلى. دەگەنمەن, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋ, ونىڭ قولدانىلۋ اياسىن كەڭەيتۋ ماسەلەسىندە ءالى دە شەشىمىن كۇتكەن پروبلەمالار از ەمەس. وسى ورايدا حالقىنىڭ 84 پايىزدان استامىن جەرگىلىكتى حالىق قۇرايتىن ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ سوت, قۇقىق قورعاۋ جۇيەلەرىندە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە ايتىپ بەرۋ ءۇشىن وبلىستىق سوتتىڭ توراعاسى دوسجان ءامىروۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– دوسجان سارمانقۇل ۇلى, ءوزىڭىز ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ ماسەلەسىن رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا بىرنەشە رەت كوتەردىڭىز. بۇگىنگى كۇنى ءوزىڭىز باسشىلىق ەتىپ وتىرعان ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتىندا مەملەكەتتىك تىلگە كوشۋ جاعدايى قالاي, قانداي ناقتى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ بۇگىنگى كۇنگى سوت سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ورنى تۋرالى توقتالىپ وتسەڭىز؟
– ەلباسىمىزدىڭ جولداۋىندا – «ءبىزدىڭ مىندەتىمىز 2017 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلەتىن قازاقستاندىقتار سانىن 80 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋ. ال 2020 جىلعا قاراي ولار كەمىندە 95 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس», دەگەن ناقتى ماسەلە كوتەرىلدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتى توراعاسىنىڭ 2009 جىلعى 27 اقپانداعى «ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ تۋرالى» №36 وكىمى رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق سوتتارىنا ورىنداۋدى مىندەتتەپ وتىر. بۇل وكىمنىڭ ورىندالۋ بارىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ قاتاڭ باقىلاۋىنا الىنعان.
وسىنداي باعىت – باعدارلامالاردىڭ نەگىزىندە, ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ تۋرالى تالاپتىڭ ناقتى ورىندالۋى ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتىندا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيتىن باستى ماسەلە, شەشىمىن تابۋدا كەزەك كۇتتىرمەيتىن وزەكتى تاپسىرما. ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتى تاراپىنان ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك ءتىلگە كوشىرۋ ماقساتىندا ناقتى قادامدار جاسالىپ كەلەدى. ەڭ الدىمەن بارلىق سوتتارعا ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋدى قولعا الۋ تۋرالى ناقتى, تۇسىنىكتى تاپسىرمالار بەرىلىپ, ول وبلىستىق سوت توراعاسىنىڭ باستى نازارىنا الىندى, ۇنەمى باقىلاۋعا قويىلدى جانە دە كەڭسە باسشىسىمەن, قالا, اۋدان سوتتار ءتوراعالارىمەن جۇيەلى تۇردە تالقىلانىپ وتىرادى.
تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋىن, سونىمەن بىرگە, سوت اكتىلەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىلدە ساپالى جازىلۋىن قاداعالاپ وتىراتىن ارنايى توپ قۇرىلىپ, ول توپ 2011 جىلدان باستاپ جۇمىس جاساي باستادى. بۇل توپتىڭ جۇمىسى جۇيەلى تۇردە تالدانىپ, ولار وبلىستىق سوتتىڭ ارالىق وتىرىستارىندا تالقىلانىپ, كەمشىلىكتەر مەن ولقىلىقتارعا تيىسىنشە باعا بەرىلىپ, شارالار قولدانىلۋدا.
مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ سوت وندىرىسىنە تولىق ەنگىزىلىپ, ونىڭ ەركىن قولدانىلۋى, سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋداعى ورنى ەرەكشە, ءرولى زور ەكەنى ءسوزسىز. سەبەبى, وبلىسىمىزداعى تۇرعىلىقى حالىقتىڭ 84,1 پايىزى قازاق حالقى, سوندىقتان قازاق تىلىندە سويلەسۋ, قازاق تىلىندە ءىس جۇرگىزۋدىڭ ءرولى اسا ماڭىزدى. ءوزارا شەشە الماعان داۋلارىن داۋلاپ سوتقا جۇگىنەدى. وكىنىشكە وراي, ەكى قازاق داۋلارىن سوتقا شەشۋگە بەرگەندە, ءوز تابيعاتىنا جات ورىس تىلىندە بەرەدى. وزدەرى ورىس ءتىلىن تولىق يگەرمەگەن, كەيبىرى تۇسىنە المايدى. وسىدان كەيىن ولاردىڭ كوبى ءوز داۋىنىڭ سەبەبى مەن سالدارىن سوتقا جەتكىزە المايدى. ناتيجەسىندە سوت قانداي بيلىك ايتسا دا كوڭىلى كۇپتى, ءوزى وكپەلى. بي الدىندا ءوز تىلىندە ءسويلەمەگەن, ءوز تىلىندە داۋلاماعان جاننىڭ وزىنە دە وزگەگە دە كۇدىگى مولايادى. سەنىمسىزدىك تۋادى. ال سوت ءۇشىن ءاربىر ازاماتتىڭ سوتقا ەركىن قاتىسىپ, كوڭىل كورپەسىن اشىپ سويلەگەنى اسا قىمبات. ءادىل تورەلىك سوندا عانا ايتىلادى.
– سوتتار ءوز جۇمىسىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدا الدىن الا تەرگەۋمەن قاتار, سوتقا ارىزدانۋشى تالاپكەرلەردىڭ تاڭداعان تىلىنە قانشالىقتى تاۋەلدى؟
– قر كونستيتۋتسياسىنىڭ تالاپتارىنا ساي, سوتتىڭ باستى مىندەتى تورەلىك ەتۋ. تۇسىنىكتى. الايدا, سوتتار مەن سۋديالار مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق جالپى ورتاق مىندەتتەر مەن جاۋاپكەرشىلىكتەردەن ءبولىنىپ ءومىر سۇرە المايدى. ەلباسىنىڭ جولداۋلارىنان باعىت الاتىن, بارشاعا ورتاق مىندەت جۇكتەيتىن زاڭ نورمالارىنىڭ بۇلجىتپاي ورىندالۋى بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا مىندەت بولىپ تابىلادى. بۇل مىندەتتەردەن سوت جۇيەسى دە تىس قالا المايدى. سوت جۇيەسى زاڭ نورمالارىمەن تىكەلەي رەتتەلمەگەن جاعدايلاردا باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتىناسىن ۇيلەسىمدىلىك, كەلىسىمدىلىك پرينتسىپىنە ساي جۇيەلەپ جۇرگىزەدى.
ءبىز سوت تورەلىگىن اتقارۋ ناتيجەلەرىنە سايكەس, سوت تاجىريبەسىنە تالداۋ, قورىتىندىلاۋ, شولۋ جۇمىستارىن جاساپ, اتقارعان ءىسىمىزدى ساراپتاپ سارالايمىز, وتكەندە قانداي كەمشىلىكتەر ورىن الدى, بولاشاقتا نە ىستەيمىز دەگەن ماسەلەلەردى تالقىلايمىز.
وسى اتالعاندارعا سۇيەنە وتىرىپ, سوت, مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋدا الدىن الا تەرگەۋمەن قاتار, سوتقا ارىزدانۋشى تالاپكەرلەردىڭ تاڭداعان تىلىنە تاۋەلدى دەپ ايتا الماس ەدىم. الايدا, وسى الدىن الا تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ جانە ارىزدانۋشى تالاپكەرلەردىڭ تاراپىنان زاڭ تالاپتارىنا, مەملەكەتتىك تىلگە قۇرمەتتەۋشىلىك, ىزگىلىك, پاتريوتتىق دەگەن تالاپتار كەم سوعىپ جاتادى. بۇل, ارينە, ەڭ الدىمەن باسشىلاردىڭ, مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جانە زاڭ ءبىلىمىن يگەرگەن جوعارعى ءبىلىمدى مامانداردىڭ كەمشىلىكتەرى.
وسى سەبەپتى الدىن الا تەرگەۋ ورگاندارىنىڭ جانە ورىس تىلىندە زاڭدىق كومەك كورسەتۋشىلەردىڭ ءىستى نەگىزسىز قازاق تىلىندە ءجۇرگىزبەي, ورىس تىلىندە جۇرگىزۋشىلىككە بەيىمدىلىگىن نەمەسە كورىنەۋ زاڭسىز ارەكەتتەرىن تۇزەتۋگە تۋرا كەلەدى.
مەملەكەتتىك ەمەس ورگاندار مەن تۇلعالارعا ۇيلەسىمدى ءىس اتقارۋ ءپريتسيپى كولەمىندە ارنايى حاتتار جولدانىپ, ءىستىڭ مەمەلەكەتتىك تىلدە جۇرگىزىلۋى تۋرالى زاڭ تالاپتارىمەن قاتار باسقا دا نەگىزدەمەلەردى كورسەتىپ, ۇسىنىستار جاساپ, سونىمەن قاتار, جاۋاپكەرشىلىكتەر تۋىندايتىنىن ءتۇسىندىرىپ كەلەمىز.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتiك تiلدi بارىنشا دامىتۋ, ونىڭ حالىقارالىق بەدەلiن نىعايتۋ – ۇكiمەت, وزگە دە مەملەكەتتiك, جەرگiلiكتi وكiلدi جانە اتقارۋشى ورگانداردىڭ مىندەتى. وسى نەگىزگە الىنىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكىنشى دارەجەلى بانكتەرىنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىسى بويىنشا بارلىق فيليالدارىنا قارىزداردى ءوندىرۋ تۋرالى تالاپ-ارىزداردى, بانكتىك زاەم شارتتارى بويىنشا مەملەكەتتىك تىلدە سوتقا بەرۋ جانە حات الماسۋدى, مەملەكەتىمىز ۇستانعان ءتىل ساياساتىن مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتار, بانك قىزمەتكەرلەرى دە قاتاڭ ساقتاپ, مەملەكەتتىك ساياسات ءتىل ساياساتىنا ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋ تۋرالى حاتتار جولداندى.
سونىمەن قاتار, ماڭعىستاۋ وبلىستىق پروكۋراتۋراسىنا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەپارتامەنتىنە, ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس دەپارتامەنتىنە, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنە, ماڭعىستاۋ وبلىسى ادۆوكاتتار القاسى مەن اۋداندىق جانە وعان تەڭەستىرىلگەن سوتتارعا مەملەكەتتىك ءتىل ساياساتتىن قولداپ, حات الماسۋ مەن ءىس قۇجاتتارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ تۋرالى حاتتار جولداندى.
مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ جانە ناسيحاتتاۋ اياسىندا سۋديالار مەن كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى جەتكىزۋ قولعا الىنىپ, گازەت-جۋرنال بەتتەرىنە ءتىل تۋرالى ماقالالار شىعارىلىپ, ءتيىستى دەڭگەيدە جۇمىستار اتقارىلۋدا. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ءورىسىن ناسيحاتتاۋ جانە ونى قوعامدىق ءومىردىڭ ءتۇرلى سالالارىندا قولدانۋ اياسىن كەڭەيتۋ جۇمىستارى دا بۇگىنگى تاڭدا جان-جاقتى ءجۇرگىزىلۋدە. وبلىستىق سوتتا «سوت ءىسىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى» تاقىرىبىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى, مەكەمە باسشىلارى اراسىندا باق وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ەكى مارتە دوڭگەلەك ۇستەلدەر وتكىزىلدى.
ناتيجەسىندە, شىعىس قۇجاتتارى مەن ىشكى قۇجات اينالىمىن مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ جۇمىسى ناتيجەسىن بەرە باستادى. ەگەر 2011 جىلدىڭ 12 ايى بويىنشا شىعىس جانە ءىشكى قۇجاتتار 108239 بولىپ, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك تىلدە 75153 جۇرگىزىلگەن بولسا, 2012 جىلدىڭ تەك 8 ايى بويىنشا شىعىس جانە ىشكى قۇجاتتار 72133 قۇجات تىركەلىپ, ونىڭ ىشىندە 70825 قۇجاتى مەملەكەتتىك تىلدە تىركەلىپ, وتكەن جىلعىمەن سالىستىرعاندا 28,8 پايىزعا ءوسىپ وتىر.
– ءوزىڭىز اتاپ وتكەندەي جاعدايلار ورىن العاندا, ەكى قازاقتىڭ اراسىنداعى ءىستى زاڭ بويىنشا مەملەكەتتىك تىلگە اۋىستىرۋعا بولا ما؟
– زاڭ نورمالارىنا ساي ءىستى مەمەلەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋ قر قىجك-ءنىڭ 30 بابىمەن, قر اىجك-ءنىڭ 14 بابىمەن, قر اىجك-ءنىڭ 21 باپتارىمەن كوزدەلگەن تارتىپتەردە رەتتەلەدى. وسى رەتتە سوت وندىرىسىنە تۇسكەن ءىستى سوتتا قاراۋعا ازىرلەۋ ساتىسىنان باستاپ, سۋديا ەكى قازاقتىڭ قارسى وتىرىپ وزگە تىلدە سويلەمەۋىنە, ىسكە وزدەرىنىڭ تولىق يگەرگەن انا تىلدەرىندە قاتىسۋىنا جول اشادى.
وبلىستىق سوت 2011 جىلدىڭ 3-ءشى تامىزىندا №4-11/5437 ساندى حاتپەن جەرگىلىكتى سوت ءتوراعالارى مەن سۋديالارعا ءتىل ماسەلەسىنە جاناشىرلىق تانىتىپ, قولدان كەلگەن مۇمكىنشىلىكتى تولىقتاي پايدالانىپ, ورىس تىلىندە تۇسكەن قىلمىستىق ىستەردى قىجك-ءنىڭ 30 بابىنىڭ, ازاماتتىق ىستەر بويىنشا اىجك-ءنىڭ 14 بابىنىڭ جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى ىستەردىڭ اقبتك-ءنىڭ 21 بابىنىڭ تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ, سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ءتىلىن مەملەكەتتىك تىلگە وزگەرتىپ قاراۋدى جولعا قويۋ تاپسىرىلدى. ونىڭ ورىندالۋى اي سايىن توراعالاردىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلانىپ, قاتاڭ باقىلاۋعا الىنىپ وتىر.
– دوسجان سارمانقۇل ۇلى, كوتەرىلگەن وزەكتى ماسەلەنىڭ ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوت جۇيەسىندە اتقارىلۋ ناتيجەسىنە قاراي ءوز وي-تۇجىرىمىڭىزدى بىلۋگە بولا ما؟
– بۇل رەتتە ءسوز باستاماس بۇرىن رەسپۋبليكا سوتتارى اراسىنداعى ءتىل ماسەلەسىنە بايلانىستى اتقارىلىپ وتىرعان جۇمىستار بارىسىنا كوڭىل اۋدارعاندى ءجون دەر ەدىم. مىسالى, رەسپۋبليكا سوتتارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ, دامىتۋ جانە ءىس قاعازدارىن جۇرگىزۋدى مەملەكەتتىك تىلگە كوشىرۋ بارىسى تۋرالى 2011 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەرىلگەن اقپاراتتا, سوتتار ىشكى قۇجات اينالىمىندا مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋدى كەڭەيتۋ باعىتىنداعى جۇمىسىن ءبىرشاما جانداندىردى. ماڭعىستاۋ وبلىسى 95,7 پايىزعا دەيىن كوتەرىلدى دەپ اتاپ وتكەن.
جوعارىدا توقتالىپ وتكەنىمىزدەي, وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا, ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتىندا ىشكى ءىس قاعازدارى اينالىمى جانە سوت وندىرىسىندە قارالعان ىستەر بويىنشا دا ءبىرشاما ءوسىپ وتىر. بۇل ءبىر جىلدا عانا اتقارىلعان جۇمىستىڭ وڭ ناتيجەسى – قوماقتى جەتىستىك. الايدا, ءالى دە بولسا مەملەكەتتىك تىلگە كوشۋ باعىتىندا اتقارىلار جۇمىس كول-كوسىر.
ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوت جۇيەسىندە ەلباسى جولداۋىنا ساي اتقارىلار جۇمىس ناتيجەسى 2017 جىلعا دەيىنگى بەلگىلەنگەن مەجەدە مەمەلەكەتتىك تىلگە كوشۋ 80 پايىزعا ەمەس, 100 پايىزعا جەتۋگە ءتيىس. ول ءۇشىن بارلىق ءمۇمكىندىكتەر بار. «جۇمىلا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» – دەگەندەي بىرىگە, ۇيىمداسا بىلسەك مول جەتىستىكتەرگە جەتەتىنىمىز انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
شارافاددين ءامىروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
