زاڭدىلىقتى قاداعالاۋ باستى نازاردا
سارسەنبى, 10 قازان 2012 7:20
كەشە باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي وكىلى نۇرداۋلەت سۇيىندىكوۆ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن بريفينگ وتكىزدى. ول ءباسپاسوز وكىلدەرى الدىندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 9 ايىنداعى پروكۋرورلىق قاداعالاۋ جۇمىستارىنىڭ كەيبىر ناتيجەلەرى مەن كۇنى كەشە اقتاۋ قالالىق سوتىندا جاپپاي تارتىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرۋشىلارعا قاتىستى قارالعان سوت پروتسەسى تۋرالى ايتىپ بەردى.
سارسەنبى, 10 قازان 2012 7:20
كەشە باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي وكىلى نۇرداۋلەت سۇيىندىكوۆ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءۇشىن بريفينگ وتكىزدى. ول ءباسپاسوز وكىلدەرى الدىندا ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 9 ايىنداعى پروكۋرورلىق قاداعالاۋ جۇمىستارىنىڭ كەيبىر ناتيجەلەرى مەن كۇنى كەشە اقتاۋ قالالىق سوتىندا جاپپاي تارتىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرۋشىلارعا قاتىستى قارالعان سوت پروتسەسى تۋرالى ايتىپ بەردى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي وكىلى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە بەرگەن بريفينگىن پروكۋراتۋرا ورگاندارى ءىس-ارەكەتىندەگى باسىڭقى باعىت بۇرىنعىسىنشا ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ بولىپ قالا بەرەتىنىن ءسوز ەتۋدەن باستادى. بۇل جۇمىستاعى نەگىزگى ەكپىن ەڭبەككە اقى تولەۋدىڭ ۋاقتىلىعى مەن تولىقتىعىنا ارنالىپ كەلەدى.
دەگەنمەن, ءبىز كەزدەسۋدە باياندالعان مالىمدەمەنىڭ اقتاۋ قالالىق سوتىندا وتكەن پروتسەسكە قاتىستى بولىگى تۋرالى الدىمەن اڭگىمەلەپ بەرگەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. سەبەبى, مۇنداعى اڭگىمە ءبىزدىڭ ەلدىگىمىزگە نۇقسان, مەملەكەتىمىزدىڭ ىرگەسىن بەرىك ۇستاۋىمىزعا زالال كەلتىرەتىن قاۋىپتى وقيعاعا بايلانىستى قوزعالدى. وسىعان وراي سويلەگەن سوزىندە نۇرداۋلەت سۇيىندىكوۆ اقتاۋ قالالىق سوتىندا ۆلاديمير كوزلوۆقا, سەرىك ساپارعاليعا جانە اقجانات امينوۆقا قاتىستى شىعارىلعان ۇكىمگە قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى. سوت شەشىمىنە سايكەس ۆ.كوزلوۆ قر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 164-بابى 3-بولىگىمەن (الەۋمەتتىك ارازدىقتى قوزدىرۋ), 170-بابى 2-ءبولىگىمەن (وكىمەتتى كۇشتەپ قۇلاتۋعا شاقىرۋ, مەملەكەت قاۋىپسىزدىگىنە نۇقسان كەلتىرۋ) جانە 235-بابى 1-بولىگىمەن (قىلمىس جاساۋ ماقساتىندا ۇيىمداسقان توپ قۇرۋ جانە ونى باسقارۋ) كوزدەلگەن قىلمىستاردى جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلعان. وسى قىلمىستارى ءۇشىن وعان 7,5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ مەن مۇلكىن تاركىلەۋ تۇرىندەگى جازا بەرىلدى. باس پروكۋراتۋرانىڭ وكىلى سوتتالۋشى مەنشىگىندە 3 قىمبات باعالى اۆتوكولىك, الماتى قالاسى مەن قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا جانە كەيبىر ءىرى قالالارىندا 11 پاتەرى, 5 ءۇي قۇرىلىسى, 2 جەر ۋچاسكەسى جانە 1 گاراجى بار ەكەنىن جەتكىزدى.
وسى جەردە «ول مۇنىڭ ءبارىن قانداي تابىسىمەن تاپقان؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى. شىنىندا وسىنشاما بايلىققا كەنەلۋىنە كىم جول اشىپ بەرگەن؟ وسىدان كەيىن ونىڭ سىرتىندا قارجىلى ادامداردىڭ تۇرعانى ەش كۇمان كەلتىرمەسە كەرەك. ال سوت شەشىمىنە سايكەس ەندى بۇل م ۇلىكتەردىڭ ءبارى مەملەكەت ەسەبىنە تاركىلەنۋگە جاتاتىن بولىپ شىقتى.
اقتاۋ قالالىق سوتى جاڭاوزەن وقيعالارىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ەكەنى تولىق دالەلدەنگەن كەلەسى قىلمىستى تۇلعا – سەرىك ساپارعاليعا قاتىستى دا ۇكىم شىعاردى. ول قىلمىستىق كودەكستىڭ 170-بابى 2-بولىگىمەن كوزدەلگەن قىلمىستى جاساعانى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلىپ, وعان 4 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى شارتتى تۇردە تاعايىندالدى. سوتتالۋشى سونداي-اق 300 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك) ءمولشەرىندە ايىپپۇل تولەيتىن بولادى. ال اقجانات امينوۆ قىلمىستىق كودەكستىڭ 164-بابى 3-بولىگى, 170-بابى 2-بولىگى جانە 235-بابى 1-بولىگى بويىنشا قىلمىس جاسادى دەگەن ايىپپەن شارتتى تۇردە 5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلدى. وعان سونداي-اق 500 اەك مولشەرىندە ايىپپۇل سالىندى.
ن.سۇيىندىكوۆ سودان كەيىن بىلاي دەدى: الدىن الا تەرگەۋ جانە سوت تالقىلاۋى كورسەتكەندەي, تىركەلمەگەن «العا» پارتياسىنىڭ باسشىسى ۆلاديمير كوزلوۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ جۇمىستان بوساتىلعان مۇنايشىلاردى نارازىلىق اكتسيالارىن جالعاستىرۋعا جانە بيلىككە قاتاڭ قارسى تۇرۋعا بەيىمدەۋ جونىندەگى بەلسەندى ارەكەتتەرى جاڭاوزەندەگى جاپپاي ءتارتىپسىزدىكتەر سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. توپ جەتەكشىسى ۆ.كوزلوۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا جۇمىستان بوساتىلعاندار اراسىندا تاراتىلعان ءۇنپاراقتارى, سوتتالۋشىلاردىڭ ۇندەۋلەرى مەن اڭگىمەلەرى ساراپشىلاردىڭ الەۋمەتتىك ارازدىقتى قوزدىرۋ, بيلىكتى كۇشتەپ قۇلاتۋعا شاقىرعاندارىن ايعاقتاپ بەردى.
– قازاقستاندىق ساراپشىلاردىڭ بۇل تۇجىرىمدارىن فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ نيجەگورود قالاسىنداعى دوبروليۋبوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك لينگۆيستيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, لينگۆيست-ساراپشىلار گيلدياسىنىڭ مۇشەسى ميحايل گراچەۆ تە قۋاتتادى, – دەدى باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي وكىلى. – سول سياقتى قورعاۋ تارابى تارتقان رەسەيلىك ساراپشى دميتري ستاروستيننىڭ سوتتا كوزلوۆ پەن باسقالار ايتقان سوزدەرگە قاتىستى ءبىلدىرگەن تۇجىرىمىن سوزبە-ءسوز كەلتىرسەم, ول بىلاي بولىپ شىعادى: «ادامنىڭ جانە ادامدار توبىنىڭ اقىل-ويىن, وي-پىكىرىن, پايىمداۋىن, مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋگە ىقپال ەتە الادى», «قوعامدىق قاتىناستارداعى شيەلەنىستەردى شەشۋ ماقساتىندا كۇش قولدانۋ قاۋپىن قامتيتىن ماتەريالدار بار».
ال سوت جان-جاقتى قاراۋ, ايتىسۋ جانە تاراپتاردىڭ تەڭ قۇقىلىعى پرينتسيپتەرىن ساقتاي وتىرىپ, بارىنشا اشىق جاعدايدا ءوتتى. پروتسەسكە ءتۇرلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, باق جانە حالىقارالىق بايقاۋشىلار قاتىستى. ايىپتاۋ جانە قورعاۋ تاراپتارىمەن ۇسىنىلعان بارلىق دالەلدەر سوتپەن زەردەلەندى. وسى رەتتە سوت پروتسەسى بارىسىندا ا.امينوۆ پەن س.ساپارعاليدىڭ كىنالارىن مويىنداعاندارىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. دەگەنمەن, سوت ۇكىمى ءالى كۇشىنە ەنگەن جوق. سوندىقتان وعان كەلىسپەگەن تاراپتار اپەللياتسيالىق تارتىپتە شاعىم كەلتىرە الادى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي وكىلى بريفينگتە الدىمەن ەڭبەك ادامدارىنىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ جايىن تارقاتىپ ايتىپ شىقتى. ونىڭ ايتۋىنشا, پروكۋراتۋرا ورگاندارى جىل باسىنان بەرى وسى ماسەلە بويىنشا 1000-نان استام زاڭدىلىقتىڭ بۇزىلۋىن جويۋ تۋرالى ۇسىنىس پەن ۇيعارىم ەنگىزىپ, 700-دەن اسا زاڭدى تۇسىندىرمە بەرگەن. وسى پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارىنىڭ ارقاسىندا 122 مىڭ جۇمىسشىعا ەڭبەكاقى بويىنشا 6,6 ملرد. تەڭگەنىڭ بەرەشەگى تولەنۋى قامتاماسىز ەتىلگەن. مۇنىڭ مىسالى رەتىندە باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى «جايىقتەحسەرۆيس» اكتسيونەرلىك قوعامىنىڭ 86 جۇمىسشىسى الدىنداعى بەرەشەگىن تولىق تولەگەنى, ال اقتوبە وبلىسىنداعى «تەمىرجول جوندەۋ» اق فيليالىندا 346 جۇمىسشىنىڭ جالاقىدان 24,9 ملن. تەڭگە الاشاعىن العاندارى اتاپ ءوتىلدى.
– ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋىنا كىنالى تۇلعالاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ماسەلەسى پروكۋرورلاردىڭ ايرىقشا باقىلاۋىندا تۇر, – دەدى ن.ءسۇيىندىكوۆ بۇدان ءارى. – جالپى, وتكەن كەزەڭدە بۇل ماسەلە بويىنشا 8 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 2 مىڭعا جۋىق تۇلعا اكىمشىلىك جانە تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى.
وسى ۋاقىت ارالىعىندا پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرۋ جونىندەگى اتقارۋ ءوندىرىسىنىڭ زاڭدىلىعى بارىسىنا دا تەكسەرۋلەر جۇرگىزگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قىزمەتىندە مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرىنە ەلەۋلى زالال كەلتىرۋمەن ۇشتاسقان جۇيەلى زاڭ بۇزۋشىلىقتار ورىن العانى انىقتالعان. 2011 جىل مەن اعىمداعى جىلدىڭ 1-ءشى جارتى جىلدىعى ارالىعىندا ولاردىڭ وندىرىسىندە مەملەكەت پايداسىنا 219 ملرد. تەڭگەنى ءوندىرۋ تۋرالى 535 مىڭ ماتەريال بولعان. ءىس جۇزىندە سولاردىڭ 13,4 ملرد. تەڭگەسى نەمەسە 7 پايىزى عانا ءوندىرىلگەن. ال ءوندىرىلۋگە جاتاتىن 24 ملرد. تەڭگە ايىپپۇلدىڭ نەبارى 3,4 ملرد. تەڭگەسى نەمەسە 14 پايىزى عانا تولەنگەن.
– مۇنىڭ سەبەپتەرى كوپ, – دەدى باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي وكىلى. – بۇعان جاۋاپسىزدىقتىڭ دا, كەي جاعدايلاردا سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ ءوز وكىلەتتىلىكتەرىن تەرىس پايدالانۋلارى دا اسەر ەتۋدە. مىسالى, الماتىداعى قىزمەتتىك ورىندار مەن سەيفتەردەن 2010 جىلدان بەرى اتقارۋ ءوندىرىستەرى قوزعالماي جاتقان 400 ملن. تەڭگەنىڭ 60 مىڭ اكىمشىلىك ماتەريالدارى تابىلدى. تەكسەرۋدىڭ قورىتىندىسى سونداي-اق, تاركىلەنگەن جانە تىيىم سالىنعان م ۇلىكتى جىمقىرۋ, يەلەنىپ كەتۋ جانە ىسىراپ ەتۋ, سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ كىنالارىنان بورىشكەرلەردىڭ م ۇلىكتى ءوندىرۋدەن جالتارۋى, م ۇلىكتەردى ارزانداتىلعان باعامەن ساتۋى, جالعان تولەم قۇجاتتارى نەگىزىندە اتقارۋ وندىرىستەرىن قىسقارتۋى, ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى بۇرمالاۋ سەكىلدى زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى العا تارتتى.
باس پروكۋراتۋرانىڭ رەسمي وكىلى قازىرگى تاڭدا مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرىلۋگە جاتاتىن م ۇلىكتى ىسىراپ ەتۋدىڭ وسىنداي 18 دەرەگى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالعانىن مالىمدەدى. بۇل فاكتىلەرمەن قاتار, مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرۋ تۋرالى شەشىمدەردى ورىنداۋ تيىمدىلىگىنىڭ تومەندىگىنە ىقپال ەتەتىن بىرقاتار باسقا وبەكتيۆتى سەبەپتەر انىقتالعان. بۇلارعا سوت ورىنداۋشىلار كادرلارىنىڭ تۇراقتاماۋشىلىعى, ولاردىڭ شەكتەن تىس جۇكتەمە الۋلارى جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتارمەن ناشار قامتاماسىز ەتىلۋلەرى, سونداي-اق ساندارى سۋديالار شتاتىنا سايكەس كەلمەۋى جاتادى.
بريفينگتە جەكە سوت ورىنداۋشىلاردىڭ الەۋەتى دە تولىق كولەمدە پايدالانىلمايتىنى ايتىلدى. سونىڭ سالدارىنان بۇل قىزمەت سالاسى بار-جوعى 3,4 ملرد. تەڭگەگە 1 400 قۇجاتتى ورىنداعان بولىپ شىقتى. سوندىقتان, باس پروكۋراتۋرا جەكە سوت ورىنداۋشىلاردىڭ قىزمەتى سالاسىن كەڭەيتۋ, ولاردى مەملەكەت ءمۇددەلەرىن قوزعامايتىن جەكە جانە ەكونوميكالىق داۋلار بويىنشا سوت اكتىلەرىن ورىنداۋعا بەلسەندى قاتىستىرۋ جونىندە ۇسىنىس بەرىپ وتىر.
– قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالار دامۋى جاعدايىندا سوت ورىنداۋشىلاردى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بىرىكتىرىلگەن دەرەكتەر بازالارىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت بولىپ كورىنەدى. بۇل قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن جەدەل قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەدى ن.سۇيىندىكوۆ. – سونداي-اق تاركىلەگەن ءمۇلىكتەردى تىكەلەي رەسپۋبليكالىق مەنشىككە اينالدىرۋعا, تىيىم سالىنعان ءمۇلىكتى ساتاتىن ساۋدا ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتىن ناقتىراق رەتتەۋگە باعىتتالعان زاڭنامالىق تۇزەتۋلەرگە باستاماشىلىق ەتىلدى. قالىپتاسقان جاعداي جەكەلەگەن كەزدەردە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ وسال جۇمىسىمەن تۇسىندىرىلەتىندىگىن اتاپ ءوتۋ قاجەت. ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورلارى زالالدى وندىرۋدەن جالتارعان تۇلعالاردى شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتۋدى بۇزۋ ماسەلەسىندە باستاماشىلىق تانىتپايدى.
دەگەنمەن, سوڭعى ءبىر جارىم جىل ىشىندە باس بوستاندىعىنان ايىرۋ ورىندارىنان مەملەكەت الدىندا 3,5 ملرد. تەڭگە بەرەشەكتەرى بار 3 مىڭنان استام تۇلعا مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلعان. كەمشىلىكتەر قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر شەڭبەرىندە كۇدىكتىلەر مەن ايىپتالۋشىلاردىڭ م ۇلىكتەرىنە تىيىم سالۋ بويىنشا شارالار قولدانباي, يەلىكتەرىنەن ايىرۋعا جول بەرىلگەن قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگاندارىنىڭ جۇمىسىندا دا انىقتالعان.
قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسى ورگاندارىمەن سوتتالعانداردىڭ ەڭبەكاقىلارىنان ءوندىرۋ قامتاماسىز ەتىلمەيدى. تەكسەرۋ ءناتيجەلەرى باس پروكۋراتۋرانىڭ القا ءماجىلىسىندە جوعارعى سوت, ادىلەت جانە ىشكى ىستەر مينيسترلىكتەرى, سالىق قىزمەتى جانە قارجى پوليتسياسى ورگاندارى وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تالقىلاندى. مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرۋ تۋرالى قۇجاتتاردى ورىنداۋ ءتيىمدىلىگىن جاقسارتۋ بويىنشا بىرقاتار ۇيىمداستىرۋشىلىق شەشىمدەر قابىلداندى. ۇكىمەتتىڭ جانە جەكەلەگەن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اتىنا زاڭدىلىقتىڭ بۇزىلۋىن, سونداي-اق ولارعا ىقپال ەتەتىن سەبەپتەر مەن جاعدايلاردى جويۋ تۋرالى ۇسىنىستار ەنگىزىلدى.
ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قورعاۋ قىلمىستىق ىستەر بويىنشا سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدىلىعىن قاداعالاۋ سالاسىندا باسىمدىق بولىپ تابىلادى. بۇل رەتتە, پروكۋرورلاردىڭ نازارى تاعايىندالعان جازانىڭ قىلمىستىڭ اۋىرلىعىنا جانە سوتتالۋشىنىڭ جەكە باسىنا سايكەس بولۋىنا اۋدارىلۋدا. قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى جانە جازانى جەڭىلدەتەتىن ءمان-جايلار بولا تۇرا, شەكتەن تىس قاتاڭ جازا تاعايىنداۋعا اكەپ سوقتىرعان قىلمىستىق زاڭدى دۇرىس قولدانباۋ فاكتىلەرى انىقتالعان جاعدايلاردا پروكۋراتۋرا مۇنداي ۇكىمدەرگە نارازىلىق كەلتىرۋ بويىنشا شارالار قولدانىلۋدا. اتاپ ايتقاندا, اعىمداعى جىلدىڭ 9 ايىندا جوعارعى سوت باس پروكۋراتۋرانىڭ سوتتالعاندار جاعدايىن جاقسارتۋ ماقساتىندا كەلتىرگەن 24 نارازىلىعىن قاناعاتتاندىردى. مىسالى, شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اباي اۋداندىق سوتىنىڭ 2012 جىلعى 30 قاڭتارداعى ۇكىمىمەن د.اسەتقازى ۇلى ۇرلىقتارى ءۇشىن 2,5 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا سوتتالعان. 2011 جىلعى 28 قاراشاداعى راقىمشىلىق اكتىسىنىڭ 3-بابىنا سايكەس تاعايىندالعان جازا تەڭ جارتىسىنا قىسقارتىلعان. دەگەنمەن, وعان راقىمشىلىق اكتىسىنىڭ 4-بابىنا سايكەس, ونى نەگىزگى جازادان تولىق بوساتاتىن ەرەجە قولدانىلۋى كەرەك ەكەنى انىقتالدى. جوعارعى سوتتىڭ قاداعالاۋ سوت القاسىنىڭ 2012 جىلعى 10 شىلدەدەگى قاۋلىسىمەن باس پروكۋروردىڭ نارازىلىعى قاناعاتتاندىرىلىپ, سوتتالعان ادام جازادان بوساتىلدى.
بريفينگتىڭ سوڭىندا نۇرداۋلەت ءسۇيىندىكوۆ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنىڭ باسقا دا بىرقاتار سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
