جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىن جۇمىس
جۇما, 31 تامىز 2012 7:40
ەل تاۋەلسىزدىگىن العان كۇننەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن قامتىعان رەفورمالار جۇرگىزىلىپ, بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بەكەمدەيتىن قادامدار ودان ءارى جالعاسىن تابۋدا. ۇلىق مۇراتتاعى مەملەكەتتىگىمىزدى, قولدانىستاعى قۇقىقتىق قۇندىلىقتارىمىزدى نىعايتۋ, قوعام مەن ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ تولىققاندى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن اشىق تا ءتيىمدى تەتىكتەردى جەتىلدىرۋ, تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ ايرىقشا نازاردا ۇستالۋدا. سوت جۇيەسىندەگى سان تاراپ وزگەرىستەر دە كوز الدىمىزدا. ول كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەمەلەر دەڭگەيىنەن شىعىپ وتىر ما؟ قالىپتاسقان قۇقىقتىق نەگىزدىڭ قارىم-قۋاتى ءومىر ءمانىن نارلەندىرەتىن قاينارلاردان ارنا تارتا الدى ما؟
جۇما, 31 تامىز 2012 7:40
ەل تاۋەلسىزدىگىن العان كۇننەن باستاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالاسىن قامتىعان رەفورمالار جۇرگىزىلىپ, بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بەكەمدەيتىن قادامدار ودان ءارى جالعاسىن تابۋدا. ۇلىق مۇراتتاعى مەملەكەتتىگىمىزدى, قولدانىستاعى قۇقىقتىق قۇندىلىقتارىمىزدى نىعايتۋ, قوعام مەن ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ تولىققاندى دامۋىن قامتاماسىز ەتەتىن اشىق تا ءتيىمدى تەتىكتەردى جەتىلدىرۋ, تۇرعىنداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ ايرىقشا نازاردا ۇستالۋدا. سوت جۇيەسىندەگى سان تاراپ وزگەرىستەر دە كوز الدىمىزدا. ول كونستيتۋتسيالىق مىندەتتەمەلەر دەڭگەيىنەن شىعىپ وتىر ما؟ قالىپتاسقان قۇقىقتىق نەگىزدىڭ قارىم-قۋاتى ءومىر ءمانىن نارلەندىرەتىن قاينارلاردان ارنا تارتا الدى ما؟
ءبىز اقمولا وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى اقجان ەشتايدى وسىنداي سۇراقتار توڭىرەگىندە پىكىر الماسۋعا شاقىرعان ەدىك.
– دەربەس تە تاۋەلسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىشرەت قۇقىقتىق رەفورما باعدارلاماسى تۇزىلىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭجارلىعىمەن 1994 جىلى بەكىتىلدى. ونىڭ باستى قورىتىندىسى 1995 جىلعى 30 تامىزدا رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان كونستيتۋتسيا بولدى. اتا زاڭ مەملەكەت تاراپىنان كەپىلدىك بەرىلەتىن ادامداردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىعىنا نەگىزدەلگەن قوعامدىق قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىردى. قولدانىستاعى قۇقىقتىق بازا مەملەكەتتىك دامۋ ۇردىسىنە قانشالىقتى اسەر ەتۋدە؟
– قوعام مۇشەلەرىنىڭ بەيبىت تە باقۋاتتى ءومىرىن قامتاماسىز ەتۋ – كونستيتۋتسيالىق تالاپ. ويتكەنى, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ باستى قۇندىلىعى – ادام. 1993 جىلى قابىلدانعان تۇڭعىش كونستيتۋتسيامىز العاش رەت مەملەكەتتىڭ ەمەس, ادام قۇقىعىنىڭ باسىمدىقتارىن بەكىتىپ, جەكە مەنشىك قۇقىقتارى مويىندالدى. كونستيتۋتسيانىڭ سوڭعى ءبولىمى ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىعىنا سوت كەپىلدىگى بەرىلەتىنىنە ارنالدى. ايتكەنمەن, مەملەكەتتىك دامۋ ۇردىسىندەگى قىزمەت ۇنەمى قوزعالىستا بولۋعا ءتيىس. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك مۇددەسىنىڭ اۋقىمى كەڭي ءتۇستى. ۋاقىت ەل دەربەستىگى مەن حالىقارالىق اۋقىمداعى ىقپالدى كۇشەيتۋ ارقىلى دەموكراتيالىق رەفورمالاردى ورنىقتىرۋدى ءمىندەتتەدى. مىنە, وسى جايلار 1995 جىلعى جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ قابىلدانۋىنا جول اشتى. ونى قالىپتاستىرۋ بارىسىندا حالىقارالىق كونستيتۋتسيالىق-قۇقىقتىق تاجىريبە ەكشەلىپ, دامىعان دەموكراتيالىق مەملەكەتتەر كونستيتۋتسياسىنىڭ قۇقىقتىق نورمالارى تالداندى. 1998 جىلدىڭ 7 قازانىندا, 2007 جىلدىڭ 21 مامىرىندا, 2011 جىلدىڭ 2 اقپانىندا «قر كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭدار قابىلداندى. ال 2000 جىلى اتا زاڭ نەگىزىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭ قولدانىسقا ەنگىزىلدى. ءسويتىپ, ەلىمىزدە سوت ورگاندارىنىڭ نەگىزدەرى مەن قۇرىلىمدارىن, وكىلەتتىگىن رەتتەيتىن تولىققاندى ءنورماتيۆتى-قۇقىقتىق بازا قالىپتاستى.
– قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ ساياسي تاريحىنداعى ەۆوليۋتسيالىق دامۋعا كوز ءجۇگىرتسەك, مەملەكەتتىك مۇددە مەن سوت جۇيەسىنىڭ ءوزارا مىزعىماس بايلانىسىن بايقايمىز. سوندا, ءداستۇر ساباقتاستىعى نەنى كوزدەيدى؟
– ماقسات – ەلدىك بىرلىك پەن مەملەكەتتىك تۇتقالاردى نىعايتۋ. قازاق مەملەكەتىنىڭ حV-XVIII عاسىرلارداعى ىشكى ساياسي ءمۇددەسىندە الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى, قوعامدىق جۇيەدەگى ءداستۇر قۇندىلىقتارىن ساقتاۋ ءجانە حالىقتى باسقارۋدىڭ ءادىل قاعيداتتارىن قامتاماسىز ەتۋگە ەرەكشە ماڭىز بەرىلدى. ولاردىڭ نەگىزگى مىندەتى كيكىلجىڭ تاراپتاردى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن كەلىسىم نەگىزىندە قوعامدىق تۇتاستىقتى ساقتاۋ بولدى. تەرىس بيلىك قۇرىپ, جەكەنىڭ جەتەگىندە كەتۋ اۋىر ايىپ سانالدى. كوشپەلى قازاق تۇرمىسىنداعى بيلەر سوتىنىڭ بەدەلى, قازى پىكىرىنە قۇرمەت, شەشىمنىڭ ەشقانداي قىسىمسىز ورىندالۋ ءمىندەتتىلىگى بۇگىنگى كۇنىمىزدىڭ ۇلگىسىنە جارايدى.
قازاق حاندىعىنىڭ رەسەيگە قوسىلۋىمەن سوت ءوندىرىسىنىڭ سان عاسىرلىق داستۇرلەرى ءبىرتىندەپ بۇزىلدى. بيلەر سوتىمەن قاتار جالپىيمپەريالىق سوت بيلىگى جۇرگىزىلىپ, شىنتۋايتىندا, سوڭعىسىنىڭ وكىلەتتىگى باسىمدىق الدى. سوت جۇيەسى تولىق ساياسيلاندىرىلدى. ونىڭ سالدارلارى مەن زارداپتارىن جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. بۇل دا ساباق.
قاي زاماندا دا مەملەكەتتىك مۇددەنىڭ بيىكتىگى, زاڭدىق نەگىزدەردىڭ قۋاتتىلىعى قوعامدى توقىراۋدان قورعاپ, ۇدەمەلى قوزعالىسقا تۇسىرەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى ينستيتۋتى كۇشتى باعىتتاۋشى جانە ۇيلەستىرۋشى ورتالىققا اينالدى. كونستيتۋتسيا تالاپتارى مەن مەملەكەت باسشىسى ايقىنداعان ستراتەگيالىق دامۋ ارنالارىنداعى قوس پالاتالى پارلامەنت, رەسپۋبليكا ۇكىمەتى, وكىلەتتى جانە اتقارۋشى, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارى جەمىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. قوعام مەن ازاماتتاردىڭ بيلىك ىستەرىنە قاتىسۋى, ساياسي پارتيالاردىڭ بەلسەندىلىگى ارتۋى, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ مەملەكەتتىك تاپسىرىس ارقىلى قارجىلاندىرىلۋى ناتيجەسىندە مەملەكەتتىك ىستەرگە ارالاسۋىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى قالىپتاسۋى ازاماتتىق قوعامنىڭ ابىرويىن اسىرۋدا. قوعامدىق قۇرىلىستىڭ جيىرما جىلدىق تاريحى, قيىن دا قۋانىشتى جەڭىستى جول, اعىمداعى جانە بولاشاققا باعىتتالعان تولىمدى جوسپار-جوبالارعا ءسۇيەنىپ, تاۋەلسىز قازاقستان دامۋى الەمدىك پراكتيكاداعى دەموكراتيالىق پرينتسيپتەرگە ساي كەلەدى دەگەن قورىتىندى جاساي الامىز.
– قازىلىق قاجىرلى ەڭبەكتى تالاپ ەتەدى. ويتكەنى, ول كونستيتۋتسيالىق ۇستانىمدارىمىزدىڭ تۋ كوتەرۋشىسى دەسەك, ارتىق كەتكەندىك بولماس. سويتە تۇرا, قازاقستاندىق سوت جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ تۋرالى جاڭا پىكىر-پايىمدار بارشىلىق. ءسىز بۇل تۇرعىدا قانداي وي قوسار ەدىڭىز؟
– قوعامدىق قۇرىلىس ۋاقىتتىڭ ىرعاعىندا داميدى. سوت جۇيەسىنىڭ ۇستانىمى دا وسىندا. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋعا باعىتتالعان ەلەۋلى شارالار قابىلداندى. ەلباسىنىڭ رەسپۋبليكا سۋديالارىنىڭ V سەزىندەگى تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ماقساتىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سوت جۇيەسى جانە سۋديالاردىڭ مارتەبەسى تۋرالى» كونستيتۋتسيالىق زاڭعا جانە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى» زاڭعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزىلدى. اعىمداعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىندە «سوت تورەلىگىنە سەنىمدىلىك دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ جانە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ىستەردى اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق جانە قاداعالاۋ تارتىبىندە قاراۋ ماسەلەلەرىن جەتىلدىرۋ بويىنشا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە تولىقتىرۋلار مەن وزگەرتۋلەر ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ كۇشىنە ەندى.
سوتتاردى ءارى قاراي مامانداندىرۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا. بيىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ اقمولا وبلىسىندا جاسوسپىرىمدەر ىستەرى بويىنشا مامانداندىرىلعان سوت ءمىندەتىنە كىرىستى. مۇنداي قادام 2007 جىلى الماتى جانە استانا قالالارىندا تاجىريبە رەتىندە جاسالعان بولاتىن.
– قانداي دا بولماسىن شەشىمنىڭ بۇزىلۋى مەن وزگەرتىلۋى قوعامدىق جاڭعىرىق تۋعىزۋعا, ءارتۇرلى ساتىلارعا شاعىمداردىڭ جازىلۋىنا سەبەپشى بولىپ جاتادى. بۇعان قالاي قارايسىز؟
– ارينە, سوتتا قىزمەت اتقارۋ مارتەبەلى بولۋىمەن قاتار, اسا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزدىڭ باستى كورسەتكىشى – شەشىمدەردىڭ زاڭدىلىعى, نەگىزدىلىگى. جىلدان-جىلعا ىستەردى قاراۋ ساپاسى جاقسارىپ كەلەدى. وعان دالەل شەشىمدەردىڭ تۇراقتىلىعى.
1 شىلدەدەن باستاپ اپەللياتسيالىق القادا ءبىرىنشى ساتىداعى سوتتاردىڭ شىعارعان شەشىمدەرىن بۇزىپ, قايتا سوت قاراۋىنا جولداۋ دەگەن جوق. اپەللياتسيالىق القاسى ەگەر سوت شەشىمىن زاڭسىز دەپ تاپسا, ونى بۇزىپ, ءتۇپكىلىكتى قاراپ, شەشىم شىعارۋعا مىندەتتى. سوت اكتىلەرىنە شاعىم بەرۋ ءتارتىبى ناقتى رەتتەلگەن, سوت اكتىلەرىنىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنۋ مەرزىمدەرى قىسقارتىلعان. ال, اپەللياتسيالىق ساتىداعى سوت اكتىلەرى جاريالانعان ساتتەن باستاپ كۇشىنە ەنەدى. وسى كۇننەن باستاپ التى اي ىشىندە كاسساتسيالىق شاعىم بەرۋگە بولادى. جوعارعى سوتقا جۇگىنبەس بۇرىن كاسساتسيالىق ساتىعا ارىزدانۋ مىندەتتى شارت بولىپ تابىلادى. زاڭدى كۇشىنە ەنگەن, بىراق كاسساتسيالىق تارتىپتە قارالماعان سوت اكتىلەرى قاداعالاۋ تارتىبىمەن تەكسەرىلۋگە جاتپايدى. كونستيتۋتسيالىق كەڭىستىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعام مۇنى قاتاڭ ۇستانۋعا ءمىندەتتى.
اڭگىمەلەسكەن
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
