ىسىراپقورلىقتان ويلى تۇتىنۋعا
سەيسەنبى, 26 ماۋسىم 2012 7:17
جەتۋ جولدارىن الدىمەن بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى ويلاستىرعان ابزال
بۇگىنگىدەي داعدارىس سالدارىن ەڭسەرۋ جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ تۇسىندا قاتال قارجى ءتارتىبى اۋاداي قاجەت ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. حالىق يگىلىگىنە, ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالاتىن قاراجات سالىقتاردان, باسقا دا كىرىس كوزدەرىنەن قۇرالاتىنىن ەسكەرسەك, بيۋدجەتتىڭ بارلىق شىعىندىق باپتارى بويىنشا قاتاڭ ۇنەمدەۋ بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەلىمىز بويىنشا بىلتىر 288 جوبانىڭ پايدالانۋعا بەرىلىپ, 30 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا 970 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن قارجى جۇمسالعان ەكەن.
سەيسەنبى, 26 ماۋسىم 2012 7:17
جەتۋ جولدارىن الدىمەن بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى ويلاستىرعان ابزال
بۇگىنگىدەي داعدارىس سالدارىن ەڭسەرۋ جانە ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ تۇسىندا قاتال قارجى ءتارتىبى اۋاداي قاجەت ەكەنىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. حالىق يگىلىگىنە, ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالاتىن قاراجات سالىقتاردان, باسقا دا كىرىس كوزدەرىنەن قۇرالاتىنىن ەسكەرسەك, بيۋدجەتتىڭ بارلىق شىعىندىق باپتارى بويىنشا قاتاڭ ۇنەمدەۋ بۇگىنگى ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ەلىمىز بويىنشا بىلتىر 288 جوبانىڭ پايدالانۋعا بەرىلىپ, 30 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا 970 ميلليارد تەڭگەدەن اساتىن قارجى جۇمسالعان ەكەن. بۇل – ءبىر عانا يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلعان الەۋمەتتىك جوبالار. وراسان قارجىنى قاجەت ەتەتىن مۇنداي ماڭىزدى باعدارلامالاردىڭ باسقا سالالاردا دا كوپتەپ كەزدەسەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ولاي بولسا, باسەكەگە قابىلەتتى, الەۋەتى زور, ەكونوميكاسى قۋاتتى مەملەكەت قۇرۋعا ۇمتىلا وتىرىپ ورىنسىز قارجى شىعىندارىن بولدىرماۋدىڭ, وڭدى-سولدى ىسىراپقا بەرىك توسقاۋىل قويۋدىڭ ماڭىزى زور. الايدا, قارجىلىق-باقىلاۋ ورگاندارىنىڭ مالىمەتتەرىنە كوز جىبەرسەك, بيۋدجەت شىعىندارىن وڭتايلاندىرۋدىڭ ورنىنا بەرەكەسىز جۇمساۋ, ماقساتتى تۇردە يگەرمەۋ ۇيرەنشىكتى جايتكە اينالعانداي اسەر قالدىرادى. ءاسىرەسە, مەملەكەتتىك باعدارلامالار مەن جوبالاردىڭ ورىنداۋشىلارى «تەڭگەنىڭ تيىننان قۇرالاتىنىن» ەسكەرە بەرمەيتىنى وكىنىشتى. ەلباسىنىڭ «قاۋىرت ءوسۋ كەزەڭىندە ۇيرەنشىكتى بولىپ كەتكەن ىسىراپقورلىق ويلى تۇتىنۋمەن جانە ۇنەمدەۋمەن اۋىستىرىلۋى ءتيىس» دەگەن تالابىن ۇمىتقان ءتارىزدى. ارالارىندا وتە وزەكتى باعدارلامالار مەن جوبالار ءۇشىن بيۋدجەتتەن قاراستىرىلاتىن قاراجاتتار مەن ترانسفەرتتەردى سارقىلماستاي, سۇراۋى, قايتارىمى جوقتاي كورەتىندەرى دە از ەمەس. مۇنداي سۇرەڭسىز مىسالدار قىزىلجار وڭىرىندە دە جەتىپ ارتىلادى. وبلىستىق تەكسەرۋ كوميسسياسىنىڭ تالداۋلارى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ, بۋحگالتەرلىك ەسەپ جۇرگىزۋ زاڭنامالارىنىڭ بۇزىلۋى, بيۋدجەت قارجىسىن ءتيىمسىز جۇمساۋ, نەگىزسىز پايدالانۋ, شىعىستى دۇرىس جوسپارلاماۋ, جابدىقتاۋشىلارمەن شارتتىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداماۋ, اسىرىپ كورسەتىلگەن جۇمىس كولەمىن جالاقىعا قوسۋ سەكىلدى ولقىلىقتاردىڭ ءجيى قايتالاناتىنىن كورسەتىپ بەردى. مۇنىڭ ءبارى بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋدى شامادان تىس كوبەيتىپ, ورىنسىز ىسىراپشىلدىققا سوقتىرىپ وتىر. بيۋدجەتتىك باعدارلاما اكىمشىلەرى مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردى ورىنداۋدا زاڭ تالاپتارىن بۇرمالاپ, بەلگىلەنگەن نورماتيۆتەر مەن شەكتى ليميتتەردى ساقتاي بەرمەيدى. 42 مەكەمەدەن عانا 851,7 ميلليون تەڭگەنىڭ زاڭ بۇزۋشىلىقتارىنىڭ انىقتالۋى وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى بولسا كەرەك.
وبلىستىق قارجى باقىلاۋ ينسپەكتسياسىنىڭ مالىمەتتەرى دە بيۋدجەت قارجىسىن تەگىن شۇلەن تاراتقانداي وڭدى-سولدى ىسىراپسىزدىقپەن جۇمساۋشىلار قاتارىنىڭ ازايماي وتىرعانىن بايقاتادى. بىلتىر 15.851 ميلليون تەڭگەنىڭ زاڭ بۇزۋشىلىعى اشكەرەلەنسە, ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى بيۋدجەتتىك ۇيىمدارعا تيەسىلى. 2010 جىلعا قاراعاندا زاڭدى بەلىنەن باسۋ 1,9 ەسەگە ارتقان. قولدانىلعان شارالاردىڭ ارقاسىندا 387,9 ميلليون تەڭگە قايتارىلعان. قۇمعا سىڭگەن سۋ سەكىلدى ءىزىم-قايىم جوعالعان قالعان سومانىڭ سۇراۋى جوق پا دەگەن توڭىرەكتە اڭگىمە قوزعاساق, بيۋدجەتتىڭ اقشاسىن ساۋىن سيىرداي كورىپ, جەمساۋى بۇلكىلدەپ وتىراتىن سولتۇستىكقازاقستاندىق نەبىر جەبىرلەر ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى. 296 لاۋازىمدى تۇلعانىڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋىنا, 13 قىلمىستىق ءىس قوزعالىپ, 4 شەنەۋنىكتىڭ سوتتالعانىنا قاراماستان قارجىلىق بۇزۋشىلىقتىڭ جولىن كەسۋ ءوز ناتيجەسىن بەرەر ەمەس. وسى جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا قارجى ءتارتىبىن بۇرمالاۋشىلىق سوماسى 2,6 ميلليارد تەڭگەنى قۇراعان. ءوندىرىلىپ الۋعا ءتيىس قارجىنىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا قايتارىلعان. 2010-2011 جىلدار ارالىعىندا «بالاپان» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا بولىنگەن رەسپۋبليكالىق ترانسفەرتتى پايدالانۋ بويىنشا 860,4 ميلليون تەڭگەنىڭ زاڭسىزدىقتارى جالعاننىڭ جالپاعىنا شىعارىلعان. بيۋدجەتتىك باعدارلامالار اكىمشىلەرى تاراپىنان ءجىبەرىلگەن كەمشىلىكتەر كوزگە ءبىردەن شالىنادى.
رەسپۋبليكالىق قازىنادان ءبولىنەتىن ماقساتتى ترانسفەرتتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ دارەجەسى دە قاناعاتتاندىرا بەرمەيدى. ءتيىستى قاداعالاۋدىڭ السىزدىگىنەن جەكەلەگەن الەۋمەتتىك جانە مادەني ماقساتتاعى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى كەيىنگە ىسىرۋ فاكتىلەرى ءجيى كەزدەسەدى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ساۋلەت, قالا قۇرىلىسى جانە قۇرىلىس قىزمەتى تۋرالى», «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭدار ورەسكەل بۇزىلادى. ءبىر تاڭقالارلىعى, مەملەكەتتىك ساراپتاما قورىتىندىسى, بەكىتىلگەن جۇمىس جوسپارى, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتار جوقتىعىنا قاراماستان قارجىلاندىرۋ ءۇردىسىنىڭ جالعاسقانى بايقالادى. «مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە بولىنگەن بيۋدجەتتىك قاراجاتتى, ونىڭ ىشىندە, رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق بيۋدجەتتەردەن بەرىلگەن نىسانالى ترانسفەرتتەردى پايدالانۋدىڭ باقىلاۋلىق ءىس-شارالارى» اياسىندا تەكسەرىلگەن 3 مەكەمەدە عانا 200 ميلليون تەڭگەنىڭ زاڭ بۇزۋشىلىعىنا جول بەرىلگەن. ال, جەكەلەگەن اكىمشىلەردىڭ بيۋدجەت شىعىندارىن يگەرە الماۋى مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالماۋىنا, كەشەۋىلدەۋىنە اكەپ سوقتىرعان. مىسالى, كاسىپكەرلىك جانە ونەركاسىپ باسقارماسى كاسىپكەرلەر تاراپىنان ءوتىنىشتەردىڭ تۇسپەۋىن سىلتاۋراتىپ, «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020» باعدارلاماسى بويىنشا جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا قاراستىرىلعان جارتى ميلليارد تەڭگەنى يگەرە الماعان. «جۇمىسپەن قامتۋ- 2020» باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى باعىتى بويىنشا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردىڭ كەشىگۋى سەبەپتى 46,1 ميلليون تەڭگە قوزعالىسسىز قالعان. اتالمىش باعدارلامانىڭ ءۇشىنشى باعىتى شەڭبەرىندە بولىنگەن 310,8 ميلليون تەڭگە ماقساتتى ترانسفەرتتىڭ تورتتەن ءبىرى يگەرىلمەگەن. ال, بيۋدجەتتىك وتىنىشتەرگە دايەكتى ەسەپتەردىڭ جاسالماۋى, شىعىنداردى ەش تالداۋسىز جوسپارلاۋ, بەلگىلەنگەن نورمالار مەن ليميتتەر شەگىنەن اۋىتقىپ كەتۋ 369,3 ميلليون تەڭگەنىڭ زاڭسىزدىقتارىنا ۇرىندىرعان.
جەكەلەگەن ماقساتتاردىڭ, ءتۇپكى ناتيجەلەردىڭ, ساپالىق ولشەمدەردىڭ ناقتى سارالانباۋى ستراتەگيالىق جوسپارلارعا ورتاق كەمشىلىكتەر دەۋگە بولادى. نىسانالى ينديكاتورلار كوبىنە اقشالاي باعاممەن كورسەتىلگەندىكتەن, سالالارداعى كەشەندى وزگەرىستەر مەن بەتبۇرىستاردى بولجاۋ قيىن. 2013-2015 جىلدارعا ارنالعان ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا ءبىلىم باسقارماسى ۇسىنعان 7 باعدارلامانىڭ جارتى جىلعا كەيىن شەگەرىلۋىن ىسكە جاۋاپتى ادامداردىڭ نەمقۇرايدىلىعى مەن سالعىرتتىعى دەمەسكە لاجىمىز جوق. تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسى بويىنشا ورىندالۋى ءتيىس 13 جوبانىڭ 8-ءى دايىن بولماي شىققان. ەنەرگەتيكا ءجانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باسقارماسى 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, تاراتۋ جەلىلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە جاڭعىرتۋ باعدارلاماسى بارىن بىلە تۇرا ءوز مىندەتتەرىنە ءجۇردىم-باردىم قاراعان. وسىنداي جاۋاپسىزدىق سالدارىنان «اق بۇلاق» باعدارلاماسى ارقىلى 2013 جىلعا قاراستىرىلعان ماقساتتى ترانسفەرتكە ىلىكپەي قالۋ قاۋپى بار. مۇنداي تۇيتكىلدى جايتتەر جۇرتشىلىقتىڭ سىن ساداعىنا ءجيى ىلىگىپ جۇرگەن جولداردى جوندەۋ بويىنشا دا تۋىنداپ وتىر. وبلىس جابىندىسى جوق اۆتوموبيل جولدارى جاعىنان ەلىمىزدە الدىڭعى ورىنداردىڭ بىرىندە تۇر. اسىرەسە, جەرگىلىكتى ماڭىزداعى جولداردىڭ ساپاسى تومەن. وسىعان قاراماستان 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان ءوڭىر اۋماعىن دامىتۋ باعدارلاماسى شەڭبەرىندە 8 ميلليارد تەڭگەنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى جاسالعانىمەن, ءالى كۇنگە دەيىن رەسپۋبليكالىق ارنايى باعدارلاما تىزىمىنە ەنبەگەن. «اۆتوموبيل جولدارىنىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ» باعدارلاماسى بويىنشا 354,6 ميلليون تەڭگە ءمولشەرىندە قارجىلىق بۇرمالاۋشىلىقتىڭ تابىلۋى ءبىراز ءجايتتى اڭعارتسا كەرەك. سايىپ كەلگەندە, جوسپارلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ كەيىنگە قالدىرىلۋى ايماقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ءۇردىسىن كۇردەلەندىرىپ جىبەرەرى انىق. سوندا بۇل قالاي, سالالىق ۆەدومستۆولاردىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارى بار باعدارلامالاردى عانا قابىلدايتىنىن كوپە-كورىنەۋ ەلەمەۋشىلىك پە, الدە جاۋاپتى لاۋازىم يەلەرىنىڭ سالعىرتتىعى ما؟ قالاي دەسەك تە, تۇزەتىلۋى قيىن سوعاتىن ءارى قوسىمشا قوماقتى قارجىنى تالاپ ەتەتىن جوبالاردى جوسپارلاۋداعى ولقىلىقتار كوزگە شىققان سۇيەلدەي انىق اڭعارىلادى. ءوڭىردىڭ جىلدىق بيۋدجەتى, شامامەن العاندا 92 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ ءجۇر. ونىڭ ىشىندە 2011 جىلى رەسپۋبليكالىق ترانسفەرتتەردىڭ ۇلەسى 75 پايىزعا جەتتى. وسىعان قاراپ-اق, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتى تولىقتىرۋدا, ۇلەس سالماعىن ارتتىرۋدا ىشكى مۇمكىندىكتەر مەن قولداعى رەزەرۆتەردى ءالى دە ۇتىمدى ۇيىمداستىرا الماي وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى. وسى ورايدا, كوپ قارجىنى جانە ەرەكشە قاجىر-قايراتتى قاجەت ەتەتىن مەملەكەتتىك جوبالار مەن باعدارلامالاردى ورىنداۋشىلار مەن ىسكە اسىرۋشىلار قارجىلىق ءتارتىپتى ارتتىرۋ, بيۋدجەتتىك ءراسىمدەردى جاقسارتۋ, جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتىن ءتيىمدى پايدالانۋ جولدارىن ۇنەمشىل, ويلى تۇتىنۋشىلىق پيعىلمەن شەشكەندەرى ابزال.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
