...دەگەن ەكەن
ۇشاقتاعى قۇشاق
1995 جىلى «ماناس» ەپوسىنىڭ مىڭ جىلدىعىندا بiراز مەملەكەتتiك دەلەگاتسيالار بiشكەكتەن تالاسقا ارنايى “ياك 40” ۇشاعىمەن شىعادى. مول دەنەلi ءابiش كەكiلباەۆ قاتار وتىرعان بايانعاليعا:
– قولىمدى بىلاي... سەنiڭ ورىندىعىڭنىڭ ارقاسىنا سالىپ وتىرسام بولا ما؟ ايتپەسە, مىنا ورىندىق تارلاۋ ەكەن! – دەپتi.
سوندا بايانعالي: – جۇرت سiزدiڭ قولتىعىڭىزعا قالاي كiرەرiن بiلمەي جۇرگەندە, ءوزiڭiز اعالىق قۇشاعىڭىزدى جايىپ جاتساڭىز, ودان قاشىپ مەن جىندى بولىپپىن با!؟ – دەگەن ەكەن.
تۇرمە مەن تەرمە
شىمكەنتتiك كاسiپكەر ازامات, قالاداعى ورتالىق بازاردىڭ باستىعى, بۇل زاماندا تەرمە جازىپ جۇرگەن بiردەن-بiر اقىن شالقار ءابiش ۇلى وبلىس اكiمشiلiگiمەن بiرلەسiپ بiرنەشە جىلدان بەرi شىمكەنتتە رەسپۋبليكالىق “شالقار تەرمەسi” بايقاۋىن وتكiزiپ كەلەدi. ءوز قارجىسىن حالىقتىق ونەردi وركەندەتۋدەن اياماعان ءمارت اعاسىنا ريزا بولعان بايانعالي:
– شاكە, بiرەۋلەر بازاردان تۇرمەگە كەتۋشi ەدi, سiز تەرمەگە كەلiپ دۇرىس قىلعان ەكەنسiز! – دەگەن ەكەن.
ۆيسكي, اراق...
بiشكەكتە «اقتاڭداي–93» ايتىسىندا قىرعىز اقىنىمەن ايتىسىپ وتىرىپ بايانعالي ءسوزدiڭ بiر رەتi كەلگەندە:
«قازاق پەنەن قىرعىزدى,
جەڭە الماعان جاۋلارى
مىلتىق, قارۋ-جاراقپەن.
تۇبiمiزگە جەتپەسiن
ءجۇڭ-ءجۇڭ , ۆيسكي, اراقپەن!» – دەگەن ەكەن.
ۇرلاۋ مەن جىرلاۋ
بiر جولى باستىقتاردىڭ بiرi بايانعاليعا: «وسى سەن بiر جەرگە باراسىڭ دا بiر-ەكi اۋىز ولەڭ ايتىپ, ات مiنiپ, دۇنيە الىپ كەلەسiڭ. ەلدەن الىپ جاتسىڭ, الىپ جاتسىڭ...» – دەپتi . «ءيا, اعا, ەكەۋمiز دە حالىقتان الامىز. بiراق مەن جىرلاپ الامىن, سiز ۇرلاپ الاسىز!» – دەپتi سوندا اقىن.
بالالارمەن ءازIل
اكەسi تاقان اقساقال قايتىس بولعاننان كەيiن بايانعالي قىزدارى قۇرالاي, اقمارال مەن اقكەنجەگە: «ەندi سەندەر مەنi ەركەلەتiڭدەر! مەنiڭ اكەم جوق, سەندەردiڭ اكەلەرiڭ بار!» – دەگەن ەكەن.
باتىردىڭ جۇلدەسI
ماحامبەتتiڭ قۇرمەتiنە اتىراۋدا وتكەن ايتىستا باس جۇلدەگە تiگiلگەن جەلمايانى ايەل اقىنعا بەرiپتi قازىلار. «باتىردىڭ جۇلدەسiن قاتىنعا بەرگەندەرi نەسi?» – دەپ جiگiتتەر رەنجiسە كەرەك. سوندا بايانعالي:
«اقىلدى جەڭەر كەيدە سەزiم دۋدا,
ايتىلماي قالدى-اۋ تالاي ءسوزiم تۋرا,
ارۋاعى ماحامبەتتiڭ قولداي ءجۇرسiن,
تۇيەڭدi نەعىلامىن, ءوزiم بۋرا!» – دەگەن ەكەن.
كەنەسارى مەن تەنتەك سارى
شۇبىرتپالى اعىباي باتىردىڭ 190 جىلدىعىندا بايانعالي جەزقازعاندىق اقىن قۋانىش ماقسۇتوۆپەن ايتىسادى. ەل iشiندە “تەنتەك سارى” اتانعان قۋانىش ءوزiنiڭ “تەنتەك سارى” ەكەنiن تاعى دا ەسكە سالىپ وتەدi. سوندا بايانعالي:
«قالاي دەپ ماقتانادى مىنا سارى,
وزiنە بۇلاي دەگەن جاراسادى,
بiر كەزدە سارى بولۋ مودى بولعان,
ۇمتىلعان سارىلىققا جۇرتتىڭ ءبارi,
ماقتانىپ كەرەگi نە سارىمىن دەپ,
داريعا-اي, بولماعان سوڭ كەنەسارى!» – دەگەن ەكەن.
نۇح پايعامبار قازاق ەمەس
بايانعاليدىڭ كiشكەنتاي نەمەرەسi عابدوللا:
– اتا, نۇح پايعامبار قازاق پا؟ – دەپ سۇراپتى. سوندا اتاسى:
– كەمەدەگi قوي مەن جىلقىنى جەپ قويماي, امان الىپ شىققانىنا قاراعاندا قازاق ەمەس-اۋ! – دەگەن ەكەن.
ءۇش شەك پەن ەكI شەك
قىرعىز ازاماتى سايپجان مىرزاحمەتوۆ:
– قازاقتىڭ دومبىراسىنىڭ شەگi ەكەۋ-اق قوي, بiزدiڭ قومىزدىڭ شەگi ۇشەۋ! – دەپتi. سوندا بايانعالي:
– بiر شەك – ول سەندەرگە بەرiلگەن فورا عوي! قىرعىزداردىڭ ءۇش شەكپەن تارتاتىنىن بiزدiڭ قازاق ەكi شەكپەن دە تارتا بەرەدi! – دەگەن ەكەن.
كورگەن بىلگەنوۆ
استانا
ءبىر اقىن
كەزدەسۋدە جۇرتپەنەن,
وتەتۇعىن جەر-جەردە –
جار سالىپ ءجۇر ءبىر اقىن,
«تانىلدىم» دەپ «الەمگە».
كەشەگى ءبىر جيىندا,
ماقتاندى كەپ ماقتاندى:
«ابايدان دا وزدىم» – دەپ,
جارىلۋعا شاق قالدى.
ءوز ەلىندە كوپ ادام,
تانىمايدى بىراق تا.
كۇماندىلەۋ بولىپ تۇر,
تانىلعانى جىراقتا.
قىزىق
تەلەديداردان ءبىر-ەكى كورىنگەن تاكەڭ,
«تانىمال بولدىم كوپكە» – دەپ,
كوڭىلى تولىپ-تاسىپ ءجۇر.
ال تەلەجۇلدىزعا اينالعان ساكەڭ,
«مازامدى الار تەككە» – دەپ,
كوپشىلىكتەن قاشىپ ءجۇر...
قايدان ءبىلدىڭ؟
– تاراقاننىڭ قۇلاعى قاياعىندا؟
– اياعىندا.
– قايدان ءبىلدىڭ؟
– اياعىن ج ۇلىپ الىپ ايعايلاپ ەك,
تىم-تىراقاي قاشپادى,
ونى سىناپ كورگەنبىز باياعىدا.
اباتباي كىرقاباقوۆ
الماتى
تىكەنەك ءسوز
توبەگە جەتكەن كەزدە بارىپ ول جەر بىرەۋدىڭ ەدەنى ەكەنىن تۇسىنەسىڭ.
***
– ىنىشەك, مەن سەنىڭ اڭگىمەلەرىڭدى وقىپ شىقتىم. سيۋجەت قۇراۋىڭ كەرەمەت, فانتازياڭدا كەرەمەت. ءبىز ساعان تاريح وقۋلىعىنا اۆتور بولۋىڭا سەنىم بىلدىرەمىز.
***
تەگىن دارىگەردى اۋرۋ ەكەنىڭە سەندىرە المايسىڭ, ال تولەپ قارالايتىن دارىگەرگە ساپ-ساۋ ەكەنىڭدى دالەلدەي المايسىڭ.
***
توڭازىتقىشتا ازىق-ت ۇلىك ازايىپ, وندا ءدارى-دارمەك تولىپ تۇرسا – بۇل كارىلىكتىڭ كەلىپ جەتكەنى.
***
كەدەيلەردىڭ ورتاسىندا باي بولعانشا, كىلەڭ بايلاردىڭ ورتاسىندا كەدەي بولعان ابزال.
جاۋاپ
ۇيلەنىپ ازامات قاتارىنا قوسىلا باستاعان شاعىمدا – تابيعاتتىڭ جاراتىلىسى ما, الدە جۇرە پايدا بولاتىن تالانتتىڭ قۇدىرەتى مە, ايتەۋىر ءبىر دۇلەي كۇش تىنىم بەرمەي تىپىرشىتقانى بار. “قوي, بۇل ءجۇرىسىم بولا قويماس. كوزىن اشپاق “بۇلا بۇلاقتى” بىتەپ تاستاپ, وبال جاسارمىن. ەرىك بەرەيىن, ايداۋىنا كونەيىن, مۇمكىن, ەل ءزارۋ شيپالى سۋسىن “مەندە جاتقان بولار تۇنشىعىپ”, – دەگەن پيعىلمەن, تۇقىمدا جوق كاسىپتىڭ تۇتقاسىنا جارماسىپ, بىرەر ايدا بىرنەشە اڭگىمە-سىماق جازىپ تاستاعان بولدىم. جازعاندارىمدى جاي جاتقىزباي, تيەسىلى دەگەن جەرىنە جونەلتىپ تە جىبەردىم.
ونىما العاش جاۋاپ العانداعى قۋانىشىمدى كورسەڭ! بالاشا بالبىراعان سيقىما قاراپ, ۇيدەگى كىسى اڭگىمەلەرىم باسپا جۇزىندە جاريالانعان ەكەن دەپ قالىپتى.
ءارى نۇسقا, ءارى قىسقا, سالماقتى دا ساليقالى جازىلعان جاۋاپتى كۇنىنە پالەن مارتە قايتالاپ, وندا كورسەتىلگەن كەمشىلىكتى كەلەسى جازار دۇنيەمدە قايتالاماۋعا سەرت بەرىپ, سەرتتەسىپ جۇرگەنىمدە:
“قۇرمەتتى تالەك! ءسىزدىڭ بىزگە جىبەرگەن ماتەريالىڭىزدى الدىق. تالابىڭىز قۋانتادى. كوركەم شىعارماعا ەڭ قاجەتتىسى – ءتىل. ايتار ويدىڭ ايقىن بولىپ, وقۋشى قاۋىم كوكەيىنەن شىعا بىلگەنى ابزال. ءالى دە شەبەرلىگىڭىزدى شىڭداي ءتۇسىڭىز. سالەممەن, ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ج. شارتباەۆ”, – دەپ جازىلعان ەكىنشى حات تا كەلىپ جەتتى.
قانشا سالىستىرسام دا ەكى حاتتان ەش وزگەرىس بولماي, ەڭ اياعى ءمانى ءبىر بولعانمەن, بەرىلۋ ءسانى بولەك ءسوز كەزدەستىرە الماعانىم قىزىق بولدى. ەكى اڭگىمەم ءبىر مەزگىلدە, ءبىر دەممەن جازىلعاندىقتان – بويىندا كەتكەن كەمشىلىگى دە بىردەي بولىپ, سونىڭ كەسىرىنەن سۇراۋىنا وراي, جاۋابى دا ەگىزدىڭ سىڭارى بولا قالعان عوي دەپ, كوڭىلگە كىربىڭ جۋىتپاعانىمىز بار.
حاتتا كورسەتىلگەن كەمشىلىكتى بويتۇمارداي بويدا ۇستاپ, تاعى دا بىرنەشە “بىرنارسەلەر” جازىپ, سياسىن كەپتىرگەن بويدا ۇيرەنشىكتى جەرگە جونەلتەيىن.
كوپ كەشىكپەدى, تاعى دا جاۋاپ الدىم. سول باياعى جاۋاپ... ويپىر-اي-ەي, قۇرىعاندا ءسوز وزگەرىپ, سويلەم اۋىسىپ تا كەتپەيدى ەكەن. تەك حاتتىڭ جازىلعان كۇنى, ايى, جىلى وزگەشە بولعانىنا شۇكىرشىلىك ەتتىم.
نە كەرەك, ءار جازعان دۇنيەمە ءىز سۋىتپاي سول باياعى باسىندا كەلگەن مازمۇن-ماننەن ءبىر وزگەرمەي حات كەلە بەرگەن سوڭ, شارشاپ بارىپ, جازۋدى توقتاتتىم...
* * *
قاراپ جاتپادىق, قالاي بولار ەكەن دەگەن ءبىر قۇيتىرقى ويدىڭ جەتەگىمەن «قىلمىسقا» بارىپ, الگى سابازعا – كەزىندە وداقتىق جۇلدەنى جەڭىپ العان اعا جازۋشىمىزدىڭ ءبىر اڭگىمەسىن ءوز قولتاڭباممەن كوشىرىپ الىپ, جىبەرە قويدىم. وعان دا:
“قۇرمەتتى تالەك! ءسىزدىڭ بىزگە جىبەرگەن ماتەريالىڭىزدى الدىق. تالابىڭىز قۋانتادى. كوركەم شىعارماعا ەڭ قاجەتتىسى – ءتىل. ايتار ويدىڭ ايقىن بولىپ, وقۋشى قاۋىم كوكەيىنەن شىعا بىلگەنى ابزال. ءالى دە شەبەرلىگىڭىزدى شىڭداي ءتۇسىڭىز. سالەممەن, ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ج. شارتباەۆ”, – دەگەن جاۋاپ العان سوڭ ءبىز دە “قۇرمەتتى ج. شارتباەۆ” دەپ باستاپ, ءوتىنىش حات جازعانىمىز بار.
“قۇرمەتتى ج. شارتباەۆ! سىزگە وكپەم قارا قازانداي. “تىرەپ تۇرعانىڭ بولسا, تاستاپ جىبەر”, – دەۋىڭىز ابدەن مۇمكىن, بىراق ونداي ىسكە بارا قويار كوزسىزىڭىز ءبىز ەمەس. ءۇمىتىم زور, تالابىم تاۋداي ەدى, قايتەيىن, ءبارى دە قۇردىمعا قۇيىلىپ, سۋشا ءسىڭىپ جوق بولدى ەمەس پە. مۇمكىن, دەر شاعىمدا, الدىڭعى اڭگىمەمنەن باستاپ شىن نيەتىڭىزبەن اعالىق اقىلىڭىزدى ايتقاندا, بالكىم, ەندىگى جازۋعا توسەلىپ, بۇرقىراتپاس پا ەدىم مەن دە ەل قۇساپ... نە سول مەزەت: ء“سىزدىڭ مىناۋىڭىزدان بولاشاق بۇراۋىڭىزدى بايقاپ تۇرمىن. ادەبيەت – اردىڭ ءىسى, وسىڭىز العاشقىڭىز دا, سوڭعىڭىز دا بولسىن, ايتار اقىلىم وسى”, – دەسەڭ, بوتەگەڭ تۇسەر مە ەدى.
حاتىمدى و باستا سىپايى سىزدەن باستاپ ەدىم, ەندى مىنە, ءتىلىم دە ءتيىپ, تىقىرشىپ وتىرمىن. ادام جانىنا باتقان سوڭ ايتادى ەكەن...
اناۋ ءسىزدىڭ ينكۋباتوردىڭ بالاپانىنداي كوشىرمە حاتتارىڭىز مەندە ساقتاۋلى, الدا-جالدا كەرەك بوپ جاتسا ايتىڭىز, سالىپ جىبەرەمىن, ءوزى بار بولعانى ون شاقتى عانا...
قازىرگى بەلگىلى قالامگەرىمىزدىڭ بايگەدە جۇلدە العان اڭگىمەسىن ءوز اتىمنان وزىڭىزگە جولداعان ابەس قىلىعىما كەشىرىم وتىنەمىن. بار شىعارماڭا ءبىر-بىرىنەن اينىمايتىن جاۋاپ كەلىپ جاتسا, ءاي, ءسىز دە سويتەر ەدىڭىز-اۋ! بۇل جاعدايدى ەلگە ايتىپ, دۇرلىكتىرمەي-اق ەكەۋارا قالدىرا قويالىق...
ءالى دە بولسا جازعاندارىمدى جولداسام دەگەن ۇمىتتەمىن. سوندىقتان دا ءسوز سوڭىندا وزىڭىزگە ايتار ءوتىنىشىم – سوعان ادال كوڭىلمەن, شىن نيەتىڭىزبەن پىكىر ءبىلدىرىپ, اقىل ايتساڭىز.
سالەممەن, الىس اۋىلداعى كوپ اۆتورلارىڭىزدىڭ ءبىرى – تالەك”.
كوپ كەشىكپەي-اق بۇل حاتىما دا جاۋاپ الدىم:
“قۇرمەتتى تالەك! ءسىزدىڭ بىزگە جىبەرگەن ماتەريالىڭىزدى الدىق. تالابىڭىز قۋانتادى. كوركەم شىعارماعا ەڭ قاجەتتىسى – ءتىل. ايتار ويدىڭ ايقىن بولىپ, وقۋشى قاۋىم كوكەيىنەن شىعا بىلگەنى ابزال. ءالى دە شەبەرلىگىڭىزدى شىڭداي ءتۇسىڭىز. سالەممەن, ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى – ج. شارتباەۆ”.
ەرسۇلتان ماعجان
الماتى وبلىسى
ەلارالىق ەزۋ تارتار
قۇداي ەگەر امەريكانى جازالاعىسى كەلسە, وعان سۇراپىل داۋىل جىبەرەدى. ال الەمنىڭ باسقا ەلدەرىنە اشۋلانسا, ولارعا... امەريكالىقتاردى اتتاندىرادى.
* * *
بازاردا ءبىر ءازىربايجان جولداستارىنا:
– كەل باستەسەيىك, مەن كۇنى بويى جوق بولىپ كەتەمىن دە, سەندەر مەنى تابا المايسىڭدار, – دەيدى.
ەرىككەن دوستارى ونىمەن ەكى شيشا كونياكقا باستەسەدى. سودان جولداستارى ونى ال كەپ ىزدەسىن... اناۋ تاپتىرماي, كەشقۇرىم كەلگەنىندە:
– وۋ, سەنى بۇتكىل بازاردان, بارادى-اۋ دەگەن جەرىڭنەن يت قوسىپ ىزدەپ تابا المادىق. سەن جەڭدىڭ, ال ايتشى-ەي, قايدا بولدىڭ؟ – دەپ تاڭىرقاعاندا:
– كىتاپحانادا بولدىم! – دەگەن ەكەن.
***
– سىعاندارمەن شاحمات ويناۋعا بولمايدى ەكەن!
– نەگە؟
– اتتى ۇرلاپ كەتە بەرەدى!
***
كۋبا ەلىندە ءبىر جىگىت بارعا كىرىپ ءبىر بويجەتكەننىڭ ءارى جىلاپ, ءارى بيلەپ تۇرعانىنا تاڭىرقاپ سەبەبىن سۇراعان عوي.
– نەعىپ جىلاپ تۇرسىڭ؟
– شەشەم قاتتى اۋىرىپ جاتىر.
– وندا نەعىپ بيلەپ تۇرسىڭ؟
– مۋزىكا عاجاپ ەكەن...
***************
