لوندون

سەنبى, 21 شىلدە 2012 7:46

«ءبىر كورسەم ەكەن دەگىزەتىن قالالار از ەمەس. تاعى كورسەم ەكەن دەگىزەتىن قالالار از. لوندون – سول ازدىڭ اراسىنداعى ايرىقشاسى. قاسيەتتى پاۆەل سوبورى, بۋكينگەم سارايى, ۆەستمينستەر سارايى, تاۋەر, ۆيندزور قامالى, تاۋەر كوپىرى سياقتى عاجايىپتارىن ايت­پاعان­نىڭ وزىندە, لوندوندىق­تاردىڭ كيىم كيىسى, ءجۇرىس-تۇ­رى­سىنا دەيىن ارعى اتالارىنان اۋىسقان, اعىلشىن اريس­تو­كراتياسىنىڭ داڭقتى داستۇرلەرىنەن تامىر تارت­قان, تەرەڭ تەكتىلىكتى تانىتىپ تۇراتىن كىسىلىك قال­پى دا كىم-كىمدى بولسىن ءتانتى ەتەرى تالاسسىز.

سەنبى, 21 شىلدە 2012 7:46

«ءبىر كورسەم ەكەن دەگىزەتىن قالالار از ەمەس. تاعى كورسەم ەكەن دەگىزەتىن قالالار از. لوندون – سول ازدىڭ اراسىنداعى ايرىقشاسى. قاسيەتتى پاۆەل سوبورى, بۋكينگەم سارايى, ۆەستمينستەر سارايى, تاۋەر, ۆيندزور قامالى, تاۋەر كوپىرى سياقتى عاجايىپتارىن ايت­پاعان­نىڭ وزىندە, لوندوندىق­تاردىڭ كيىم كيىسى, ءجۇرىس-تۇ­رى­سىنا دەيىن ارعى اتالارىنان اۋىسقان, اعىلشىن اريس­تو­كراتياسىنىڭ داڭقتى داستۇرلەرىنەن تامىر تارت­قان, تەرەڭ تەكتىلىكتى تانىتىپ تۇراتىن كىسىلىك قال­پى دا كىم-كىمدى بولسىن ءتانتى ەتەرى تالاسسىز. 2001 جىل­عى جەلتوقساندا پرەزيدەنتىمىز اقش ساپارىنان قايتار جولدا لوندونعا ءبىر كۇن ايالداپ, ەكس-پرەمەر مارگارەت تەتچەرمەن كەزدەسكەنى, الەمگە ايگىلى ساياساتكەرگە وتانىمىزدىڭ قۇرمەتتى ناگراداسىن – ءى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىن تابىس ەتكەنى بار ەدى. ءساتىن سالىپ, ءبىر توپ جۋرناليستەر  «تەمىر لەديمەن» سۋرەتكە دە ءتۇ­سىپ قالعانبىز. لوندوندى سول جولى شالا-شارپى عانا كور­گەنبىز. قالانىڭ ورتالىعىن كولىكپەن جەلە-جورتا ارالاۋدى, ءبىر كۇن جۇرسەڭ دە ءبىر شەتىنەن ءبىر شەتىنە شىعا المايتىن بريتان مۋزەيىنە 2-3 ساعاتقا باس سۇ­عۋ­دى قاناعات ەتكەنبىز. سوندىقتان دا پارلامەنت ءماجى­لىسى­نىڭ حالىق­ارالىق بايلانىستار جانە حاتتاما ءبو­لىمى­نىڭ ءماجىلىس دەلەگاتسياسىنىڭ ۇلىبريتانيا مەن سولتۇستىك يرلانديا بىرىككەن كورولدىگىنە ساپارىنا قوسىلىپ, لوندونعا بارىپ-قايتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىن ءوزىمىز ىقىلاسپەن قابىل الدىق» – 2007   جىلعى  20 ناۋرىزدا  جاريالانعان «بايلانىس بەكي بەرەدى»  اتتى رەپورتاجدا وسىلاي دەگەن ەكەنبىز. اراعا نەبارى ەكى اي سالىپ, لوندونعا تاعى جولىمىز تۇسكەن. وندا اعىل­شىندىق اۆتور كريستوفەر ءروببينستىڭ «قازاقستان: ۇمىتىلعان جەر» اتتى كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە قاتى­سىپ قايتقان ەدىك. ءۇش رەت كەلدىك قوي, ءبىراز جەرىن كوردىك قوي, ەندى لوندون تۋرالى ارنايى جازارمىز دەپ ويلاپ قويعانبىز. ءتىپتى سول ماقالادا: «پارلامەنت ورنالاسقان ۆەستمينس­تەردى ارالاپ كورۋدىڭ اسەرى بولەكشە بولدى. ونى اتتىڭ جالى, تۇيەنىڭ قومىندا جولداپ جاتقان مىنا شاعىن ماتەريالدا قوزعاماي-اق قويعان, بۇيىرتسا, «الەمگە ايگىلى…» اۆتورلىق ايدارىنىڭ اياسىنداعى ارنايى ما, الدە لوندون تۋرالى ماقالانىڭ ىشىندە مە, ايتەۋىر, ادەيى ءاڭ­گىمەلەگەن ءجون سياقتى» دەگەن دە ەكەنبىز.  قالا جايىن­داعى ادەبيەتتەردى مۇمكىن بولعانىنشا كوبىرەك قامتيىق, تاعى دا جان-جاعىنان قاراستىرايىق دەپ قايتا-قايتا كىدىرە بەرگەنىمىز  بار. شەكسپيردىڭ, بايروننىڭ, ديككەنس­تىڭ, تەككەرەيدىڭ, ۋايلدتىڭ, ەليوتتىڭ شىعارما­لارىنداعى لوندون سۋرەتتەرى بارشاعا بەلگىلى. ونىڭ سىرتىندا بالا كۇنىمىزدەن بۇل ءبىز ءۇشىن شەرلوك حولمس پەن دوكتور ۆاتسوننىڭ دا قالاسى عوي. ايتەۋىر, وقيمىن دەگەن ادامعا لوندون تۋرالى جازىلعان نارسە جەتكىلىكتى. جۋرناليستىك تىرشىلىكتىڭ بىتپەيتىن جانتالاسىمەن جۇرگەندە تاعى تالاي ۋاقىت وتە شىعىپتى.  قالالار جايىندا كوپتەن قولعا قالام الماي كەتكەنىمىز راس.  ەندى شەگىنەرگە جەر جوق: التى كۇننەن كەيىن لوندون وليمپياداسى باستالادى. «الەمگە ايگىلى قالا» ايدارىنىڭ اياسىنداعى بۇل جولعى ماقالا لوندونعا ارنالۋعا ءتيىس.

كەم قويعاندا سوڭعى ءبىر جىلدان بەرى انگليا استانا­سى­نىڭ ادامزاتتىڭ اۋزىنان تۇسپەي تۇرعانى راس. «تەلەديدار باسىپ قالساڭ, راديونى قوسىپ قالساڭ, گازەتتەردى اشىپ قالساڭ» دەگەندەي,  ءدال وسى كۇندەردە لوندونسىز ارنا دا جوق, گازەت تە جوق, سايت تا جوق. مۇنىڭ ءبارى ءتۇ­سى­نىك­تى. سولاي بولۋعا ءتيىس. سپورت اتتى ءبىر سيقىر ادام­زاتتىڭ اقىل-ەسىن الىپ تۇرعان مىنا زاماندا ءتورت جىل سايىن اينالىپ سوعاتىن ۇلى مەرەكە – وليمپيا ويىندارىن ۇيىمداستىراتىن ەلدىڭ دە, سونى وتكىزەتىن قالانىڭ دا اتاعى ايرىقشا اسپانداپ كەتەتىنى تابيعي جاي.
ال بيىل لوندوندا وليمپيادا وتكىزىلمەسە قالاي بولار ەدى؟ تۇماندى البيون استاناسىن ادامزات اۋىزعا اۋىق-اۋىق قانا الار ما ەدى؟ جوق. ارينە, جوق. لوندون – قاشاندا لوندون. ونىڭ اتاعىن 27 شىلدە مەن 12 تامىز ارالىعىندا وتەتىن ححح وليمپيادا اسىراتىنى تالاسسىز, سونىمەن بىرگە بۇل  ويىنداردىڭ اتاعىن لوندوندا ءوت­كىزىلگەنى اسقاقتاتا تۇسەتىنى تاعى تالاسسىز. ايت­قان­داي, لوندون ەندى وليمپيا ويىندارىن ءۇش رەت وتكىزگەن (بۇعان دەيىن – 1908, 1948 جىلداردا) الەمدەگى ءبىرىنشى قالا بولادى.
لوندوننىڭ ايشىعىن اشىپ, ايبىنىن اسىرىپ تۇرا­تىن اشەكەيلى الپەشتەرى از ەمەس. «جاھان استاناسى» دەپ تە, «كەرەمەتتەر قالاسى» دەپ تە, «وركەنيەت جاۋھارى» دەپ تە, «داڭقتى داستۇرلەر قازىناسى» دەپ تە اسپەتتەيدى ونى. ايتسە دە, جۇرتتىڭ بارىنەن وتكىزىپ ايتقان ادام سە­ميۋەل دجونسون بولسا كەرەك. بۇل جازۋشى سوناۋ 1777 جىلدىڭ وزىندە: «ەگەر ءسىز لوندوندا زەرىگەتىن بولساڭىز, وندا ءسىزدىڭ ومىردەن جالىققانىڭىز, ويتكەنى ادامنىڭ ءومىر­دەن كۇتەتىن نارسەسىنىڭ ءبارى بار مۇندا» دەپ ايتىپ كەتكەن ەكەن.
نەگە بۇلاي دەگەن؟ ەۋروپا قالالارىنىڭ اراسىنداعى ەڭ تۋريست كوپ كەلەتىن قالا لوندون بولاتىنى نەلىكتەن؟ ارالدا تۇرعان ەل ەكەنىنە, كوبىنە ۇشاقپەن جەتۋگە تۋرا كەلەتىنىنە   قاراماي, شەنگەن ايماعىنا كىرمەيتىنىنە, دەمەك, ارناۋلى ۆيزا كەرەك ەكەندىگىنە قاراماي, قالانىڭ قىمباتشىلىعىنا قاراماي الەمنىڭ قيىر-قيىرىنان ادامدار نەگە مۇنشا اعىلادى انگليا استاناسىنا؟   اۆتورلىق ايداردىڭ بۇگىنگى ماقالاسىندا وسى سۇراقتارعا  جاۋاپ قايتارۋعا تىرىسايىق.

ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.

وتارشىلدىقتى ويعا العاننان-اق ويبايلاي بەرەتىنىمىز بار. ال دۇرىسىندا ادامزاتتىڭ ار­عى-بەرگى تاريحىندا وتارشىلدىق كەزەڭىن باس­تان كەشىرمەگەن ەل دە, جەر دە جوقتىڭ قاسى. مىسالى, وسى انگليانىڭ ءوزىن-اق الايىق. بىلايىنشا قاراساڭىز اتام زاماننان ۇلىب­ري­تا­نيا اتانىپ كەلە جاتقان سياقتى. جارتى الەمدى جاۋلاپ تۇرعانى كۇنى كەشە عانا عوي. ءتىپتى قازىردىڭ وزىندە كانادا مەن اۆستراليا رەسمي مارتەبەسى بويىنشا ۇلىبريتانيانىڭ دومينيوندارى سانالادى: ەكى ەلدىڭ دە ۇكىمەتتەرىنىڭ باسشىلارىن انگليا كورولەۆاسى تاعايىن­داي­دى. ارينە, بۇل ول ەلدەردىڭ تولىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىز­بەگەنىن بىلدىرمەيدى, تەك داستۇرگە بەرىكتىگىن عانا كورسەتەدى, سوندا دا وسى فاكتىنىڭ وزىندە ءبىر كەزدە ءدۇن-دۇنيەنى دىرىلدەتكەن بريتان ارىستانىنىڭ ايباتى ايقىن اڭعارىلىپ تۇر.
قالانىڭ نەگىزىن كەلتتەر قالاعان دەلىنەدى. بريتتار – كەلت تايپاسى. ول ەستە جوق ەسكى زاماننان دايەكتىك دەرەكتەر ساقتالماپتى. ال ەۋروپا جۇرتى دەيدى ەكەنمەن تاريح جاسايتىن ەل ەمەس. سوندىقتان لوندوننىڭ تاريحىن ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ 43 جىلىندا يمپەراتور كلاۆدي باستاعان ريم لەگيوندارىنىڭ بريتانيا ارالدارىنا باسىپ كىرىپ, تەمزانىڭ سول جاعالاۋىنان لونديني (لوندينيۋم) اتالعان بەكىنىس سالۋىنان باستايدى. وعان دەيىن يۋلي تسەزار اعىل­شىن جاعالاۋىنا ەكى رەت (ب.د.د. 55 جانە 54 جىل­دارى) كەمە تۇسىرگەنىمەن, ناقتى جاۋلاپ الۋ ارەكەتىن جاساماعان ەكەن. سودان لونديني ءتورت عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بويى ريمدىك قالا سانالىپ كەلگەن. 886 جىلى ارالدى داتتىقتار باسىپ الا جازداعان. 1066 جىلى نورمانديا گەرتسوگى ۆيلگەلم جاۋلاۋشى گاستينگ تۇبىندە گارولد اسكەرىن قيراتىپ, كورول اتانعان. دەمەك, وسى اعىلشىنداردىڭ ءوزى زامانىندا وتار ەلدىڭ كەبىن كيگەن. سودان وزدەرىنە بىردەڭە جۇعىپ, ساعى سىنىپ قالعان ەشتەڭەسى جوق. بۇگىنگى بريتانيا اۆتورلارىن وقىپ قاراساڭىز, كەشەگى يمپەريانىڭ جەر-جاھاندى جاۋلاعان جىلدارىن ايتىپ جاتقانىن دا كوپ كورە قويمايسىز. ءويت­كەنى, وركەنيەتتى الەمدەگىلەردىڭ ءبارى بۇگىندە ماقتاناتىنى از ەلدەردىڭ وتكەنىمەن ماقتانۋعا بەيىم ەكەنىن جاقسى بىلەدى. ايتقانداي, بۇل ويىمىز جەكە ادامدارعا دا قاتىستى.
ال ەندى لوندونعا ساياحاتىمىزدى باستايىق. نەدەن باستايمىز؟ دۇرىس ايتاسىز, بيگ-بەننەن. ءپاريجدى ايتقاندا ەيفەل مۇناراسى, ماسكەۋدى ايتقاندا كرەمل ەسكە تۇسەتىنىندەي, لوندوندى اتاعاندا الدىمەن ويعا بيگ-بەن (سۋرەتتە) ورالادى. بيگ-بەن – لوندون سيمۆولدارىنىڭ ەڭ باس­تىسى دەۋگە دە بولادى. بي-بي-سي الەمدىك قىز­مەتىنىڭ ارقاسىندا بۇل مۇنارا قوڭىراۋىنىڭ ءۇنى بۇكىل دۇنيەگە تاراپ تۇر. تەمزا بويىنداعى كوپىر جيەگىندەگى ءتورت قىرلى وسى مۇنارانىڭ تسيفەربلات ديامەترى 7 مەترگە جەتەتىن ءتورت ساعا­تى, مۇنارانىڭ ۇشار باسىنداعى سالماعى 13, 5 توننالىق قوڭىراۋ, بۇل ساعاتتىڭ جۇرە باستا­عانىنا تۇپ-تۋرا 153 جىل بولعانى كەز كەلگەن جاريالانىمدا جازىلماي قالمايدى. نەگىزىندە, بيگ-بەن دارا عيمارات ەمەس. ول ۆەستمينستەر سارايى ساۋلەت كەشەنىنىڭ ءبىر بولىگى, رەسمي اتاۋى – «ۆەستمينستەر سارايىنىڭ ساعات مۇناراسى». ال سارايدىڭ ساۋلەتىن كوزگە ەلەستەتۋ ءۇشىن قاسبەتى­نىڭ (فاساد) ۇزىندىعى 266 مەترلىك بۇل عيما­رات­تىڭ 3 گەكتار جەردى الىپ جاتقانىن, دالىزدەرى مەن وتپەجولدارىنىڭ ۇزىندىعى 5 شاقىرىم ەكەنىن, 1200 بولمەسى, تۇپ-تۋرا 100 باسپالداعى بارىن ايتىپ بايقايىق. بۇل – ۇلىبريتانيا پارلامەنتى. ۇلى پارلامەنت. مەملەكەتتىك كە­ڭەس پەن پارلامەنتتىڭ ماجىلىستەرى ءدال وسى ارادا… 1265 جىلدان بەرى وتكىزىلىپ كەلەدى. قازىرگى ساراي 1834 جىلعى الاپات ورتتە جانىپ كەتكەن پارلامەنت ءۇيىنىڭ ورنىنا سالىنعان. ءبىز انا جىلى ءساتىن سالىپ, قاۋىمدار پالاتاسىنىڭ ءماجى­لى­سىنە قاتىسقانبىز, سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر توني بلەردىڭ پارلامەنت وتىرىسىنداعى ءسوزىن تىڭداعانبىز. ءبىزدى دەپۋتاتتاردىڭ سۇراق قويۋداعى, پرەمەر-ءمينيستردىڭ جاۋاپ قايتارۋ­داعى اريستوكراتتىق تەكتىلىگى, ساياسات مايدانىنا جاراسىپ تۇراتىن ارتيستيزم دە ءتانتى ەتكەن ەدى. «ناعىز شارت تا شۇرت ءسوز سايىسىنىڭ ادەمى ۇلگىسىن ءبىز كەشە تەمزا بويىنداعى الەمگە ايگىلى عيماراتتا كوردىك. سيپاي قامشىلاعان سىننىڭ وزىنە تۋلاپ تۇسەتىن بىزدەگى كەيبىر ۇكىمەت مۇشە­لەرى ۆەستمينستەردەگى دەپۋتاتتاردىڭ پرەمەر-ءمينيستردى ءتۇتىپ جەۋگە دايىن تۇرعان تۇرىنە ءبىر قاراپ قايتسا, استاناعا بارعان سوڭ مامىراجاي ماجىلىسپەن, سىرباز سەناتپەن جىلاپ كورىسەر مە ەدى دەپ تە ويلايسىڭ» دەپ تە جازىپپىز سوندا. انگليا پارلامەنتى – ايرىقشا پارلامەنت. 1689 جىلعى قۇقىق تۋرالى بيللگە بايلانىس­تى دەپۋتاتتار پارلامەنتتىك پىكىرسايىس بارىسىندا, پارلامەنت عيماراتىنىڭ ىشىندە ايتقان سوزدەرى ءۇشىن ء(تىپتى جالا جاپسا دا) سوت تۇرعى­سى­نان قۋدالانبايتىن بولىپ بەلگىلەنگەن. سودان كەيىن ايانسىن با؟ تاعى ءبىر قىزىقتى ايتا كە­تەيىك. اعىلشىن پارلامەنتىنىڭ مۇشەلەرى جۇ­مىس­قا ەش ۋاقىتتا تۇگەل كەلمەيدى. ءبارىنىڭ ءبىر­دەي كەلۋىنە بولمايدى دا. بولمايتىنى – ورىن تار. 1834 جىلى سالىنعان پارلامەنت ءۇيىنىڭ قاۋىمدار پالاتاسىندا وتىراتىن 437 ورىن عانا بار. ال دەپۋتاتتار سانى 646. ءبارى جۇ­مىس­قا كەلىپ تۇرسا نە بولادى؟ تاعى ءبىر نازار اۋدا­رار­لىق جاي – 1642 جىلدان اعىلشىن مونارح­تارىنىڭ تابانى ۆەستمينستەرگە ءتيىپ كورمە­گەن­دى­گى. سول جىلى كورول كارل 1 وزىنە قارسى شىق­قان ادامداردى قا­ماۋ­عا الدىرتۋ ءۇشىن پارلامەنتكە باسا-كوك­تەپ كىرگەن ەكەن, دەموكراتيانى قورعاۋ ماقساتىمەن سودان بەرى كورولدەر مەن كو­رولەۆالارعا ول جەر­گە اتتاپ باسۋعا تىيىم سالىنىپتى. ءداس­تۇر. لوندوننىڭ ءجۇ­رە­گى سانالاتىن ورتا­لىق اۋدان سيتيگە كىرۋ ءۇشىن كورو­لەۆا­نىڭ ءوزى قالا مەرىنەن رۇقسات سۇرايتىنى قالاي؟ ءداستۇر. نەمەسە شويىننان قۇيى­لا­تىن زىلدەي تەلەفون-اۆتوماتتاردى الايىق. كەيبىرەۋلەر كىرىپ-شىعىپ تا جاتادى. بىلايشا قاراسا­ڭىز, نەمەنەگە كەرەك دەيسىز؟ اعىلشىن­دار­­­دىڭ جاپپاي قال­تا­فون پايدالانۋعا كوش­كەنىنە كەمىندە جي­ىرما جىل بولعان جوق پا؟ ءداستۇر. كەشكە جاقىن قولىنا ساكى ۇستاعان ۆەلوسي­پەد­شى­لەردى كورەسىز. رۋلىنە شاعىن شام ءىلىپ قوي­عان. جاڭاعى ۆەلو­سي­پەدشى گازدى شامنىڭ تۇسىنا كەلىپ توق­تاي­دى دا, ساكىسىمەن جو­عا­رى كوتەرىلەدى. اسىق­­پاي شامدى جاعادى. بۇل نەمەنەگە كەرەك؟ قالا دەگەن ونسىز دا جاپ-جارىق, جان-جاق­تان نەوندى جارنامالار جانە جانىپ تۇر. ءداستۇر. لوندوندىق­تار, جالپى بۇكىل بريتانيالىقتار ءاسى­رە­سە, مونارحيالىق داستۇرلەردى وزگەشە وبەكتەيدى. مونارح وت­باسىنىڭ مەكەنجايى – بۋكينگەم سا­رايى­نىڭ الدىنداعى اۋزىن اشىپ, كوزىن جۇ­مىپ تۇرعان, شىن ءما­نىندە ەل ومىرىنە ناق­تى ىقپالى جوققا جۋىق كورولەۆا ءبيلى­گى­نىڭ قىزمەتىن قامتا­ماسىز ەتۋگە قالتا­سى­نان قانشا قاجەت بولسا سونشا سالىق سۋىرىپ بەرۋگە دايىن اعىلشىنداردىڭ بەت-جۇزىنە قاراساڭىز وسىعان كوزىڭىز جەتەدى. سويتە تۇرا اعىلشىن كونسەر­ۆاتيزمى تەك وتكەندى قاز-قالپىندا قالدىرۋدى جاقتايتىن, قاتىپ-سەمىپ قالعان نارسە ەمەس. ميني-يۋبكانىڭ دا, «بيتلزدىڭ» دا, پانكتەردىڭ دە مونارحيا رۋحىنا قانىق سۋارىلعان وسى ەلدەن شىققانىن ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز.
شىعىستاعى تاۋەر مەن باتىستاعى تەمپل ورامى, وڭتۇستىكتەگى تەمزا مەن تەرىسكەي جاق بەت­تەگى حولبورن اۋدانىنىڭ اراسىن الىپ جات­قان ءسيتيدىڭ قاق ورتاسىندا اۋليە پاۆەل سوبورى تۇر. پروتەستانتتار مۇنى ريمدەگى كاتوليكتەرمەن جارىسىپ, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە باسە­كەلەسىپ تۇرعىزعان. ۆاتيكانداعى اۋليە پەتر سوبورىنان ادەيى اسىرىپ تۇسىرگەن. لاتىن كرەس­تىندەي پىشىنمەن, ۇزىندىعىنىڭ ءوزى 180 مەتر ەتىپ سالىنعان حرامنىڭ 120 مەترلىك كۇمبەزى لوندون سۇلباسىن قۇرايتىن بەلگىلەردىڭ ءبىرى. ءۇل­كەن پول دەپ اتالاتىن سالماعى 16 توننالىق باس قوڭىراۋدىڭ كۇڭگىرلەگەن ءۇنى 37 شاقىرىم جەردەن ەستىلەدى ەكەن. بۇعان قاراپ, بۇكىل قالا ەستيتىندەي كورىپ قالماڭىز: لوندوننىڭ ءبىر شەتىنەن ءبىر شەتىنە شىققانشا 100 شاقىرىم جۇرۋىڭىزگە تۋرا كەلەدى…
ءسيتيدىڭ شىعىس جاق بەتىندە اتاقتى تاۋەر قورعانى ورنالاسقان. اعىلشىن ۇلتىنىڭ تاريحىندا ايرىقشا ورىن الاتىن لوندون تاۋەرى – ۇلىبريتانيا سيمۆولدارىنىڭ ءبىرى. جالپى, تاۋەردى قورعان دەۋدىڭ ءوزى شارتتى. ينتەرنەتتەن تاۋەردىڭ 900 جىلدىعى تۇسىندا جارىق كورگەن ءبىر كىتاپتا «ءوزىنىڭ بۇكىل تاريحىندا تاۋەر قور­عان دا, بەكىنىس تە, ساراي دا, كورول قازىنا­لارى­نىڭ قويماسى دا, قارۋ-جاراق ارسەنالى دا, مونەتا سارايى دا, تۇرمە دە, وبسەرۆاتوريا دا, زووپارك تە, تۋريستەردى تارتىپ تۇراتىن ورىن دا بول­دى» دەپ جازىلعانىن وقىدىق. تاۋەرگە بار­عا­نىڭىزدا ۋەللس جازاتىن «ۋاقىت ماشينە­سى­نە» ءمىنىپ, الىس ءبىر زاماندارعا ءوتىپ كەتكەندەي كۇي كەشەسىز. تاۋەردىڭ نەگىزىن نورمانديا گەرتسوگى ۆيلگەلم جاۋلاۋشى قالاعان دەپ سانالادى. ءوزى باسىپ العان انگلوساكستاردى قورقىتىپ ۇستاۋ ءۇشىن تۇرعىزعان ەكەن و باستا. ارىستان جۇرەك ريچاردتىڭ تۇسىندا قوسىمشا تالاي مۇ­نا­رالار قوسىلىپ, بەكىنىستىك دۋالدار تۇرعى­زىلىپتى, ودان كەيىن جان-جاعىنان ەنى 36 مەتر­لىك ور قازىپ, سۋعا تولتىرىپ تاستاعان سوڭ ونسىز دا قابىرعاسىنىڭ قالىڭدىعى 4 مەترلىك تاۋەرگە ءتىرى جان ماڭايلاي المايتىنداي بولىپتى. 1190 جىلدان بەرى مەملەكەتتىك تۇرمەگە اينالعان تاۋەردە نەندەي وقيعالار وتكەنىن ايتقاننان گورى نەندەي وقيعالار وتپەگەنىن ايتۋ جەڭىل سياق­تى. مۇندا شوتلانديا, فرانتسيا كورولدەرى, ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى قاماۋعا تىعىلعان. ەلدىڭ ءوزىنىڭ قانشاما اتاقتى ادامدارى ءدال وسى جەردە سوڭعى دەمىن ۇزگەن. گەنريح ءVى, ەدۋارد V, اننا بولەين, كەترين گوۆارد, دجەين گرەي دەگەن اتىشۋلى تۇلعالاردىڭ تالايى وسى جەردە دارعا اسىلعان. توماس موردىڭ تالقانى دا وسى جەردە تاۋسىلىپتى. تاۋەردىڭ كەيىنگى كەزدەگى تۇتقىن­دارى­نىڭ ىشىندەگى ەڭ اتاقتىسى – رۋدولف گەسس. گيتلەر ءوز پارتياسىنداعى ورىنباسارىن كەڭەس وداعىنا قارسى بىرگە سوعىسۋدى اقىلداسۋ ءۇشىن لوندونمەن جاسىرىن كەلىسسوزگە ءجى­بەرىپ, اعىل­شىن اۆياتسياسى ول مىنگەن ۇشاق­تى لا-مانشتان وتە بەرە اتىپ ءتۇسىر­گەنى بەلگىلى.
تاۋەردە قارعا كوپ. جۇرتتىڭ ءبارى الگى­لەر­دى قورعاپ, قورشاپ, قامقور بولادى دا جۇرەدى. ەگەر قارعالار تاۋەردى تاستاپ كەتسە, وندا بۇكىل بريتا­نيا­نىڭ ك ۇلى كوككە ۇشا­دى دەگەن نانىم بار ەكەن. سودان دا قار­عا­لارعا باس-كوز بولىپ, جەم شاشىپ جۇرەتىن ارناۋلى ادامدار قا­راس­­تىرىلعان. الدە­قان­داي جاعداي بولادى دەگەن بە, قار­عا­لار­دىڭ قاناتتارىن ازداپ قيىڭقىراپ تا قويىپتى.
لوندونعا جولى­ڭىز تۇسسە مىندەتتى تۇردە بريتان مۋزەيى­نە بارعانىڭىز ءجون. الىپ اۋقىم­دى الىپ جاتقانى سونداي, اس­پانىنان ەش­قاشان كۇن اۋماعان بريتان يمپەرياسى كورولەۆا ەليزاۆەتا ءى بيلىك قۇر­عان ءحVى عاسىردا قالىپ­تاسىپ, حح عا­سىردىڭ ورتاسىنا دەيىن ءومىر ءسۇردى. داڭقى ءدۇبىر­لە­گەن عاسىرلاردا ونىڭ قۇ­رامىنا انگلياعا, ۋەلسكە, شوتلانديا مەن سولتۇستىك ير­لان­دياعا قوسا ءۇندىستان, كانادا, اۆستراليا, با­تىس افريكا, اۋعان­ستان, پەرسيا, بير­ما­نىڭ ءبىر بولىگى, تى­نىق مۇحيتتاعى تولىپ جاتقان ارالدار كىر­گەنىن مەكتەپ وقۋ­لىق­تارىنان جاقسى ءبى­لە­مىز. سول وتارلاردىڭ بارىنەن اعىل­شىن­دار ماتەريالدىق بايلىق­پەن قوسا مادەني ءجا­دىگەرلىكتەردى دە تاسۋ­داي-اق تاسىعان. بۇ­لار­­دىڭ رۋحاني قازى­نانى قاستەرلەۋى قايران قال­دى­رادى. الەمگە ايگىلى روزەتتا تاسىن اۋەلدە ەگي­پەتتەگى اعىل­شىن ەكسپەديتسيالىق كورپۋسىن تال­قانداۋعا ات­تانعان ناپولەون فلوتىنىڭ مۇشە­لەرى تاپقانى ءمالىم. فرانتسۋز عالىمى فرانسۋا شامپول­وننىڭ ۇلى جاڭالىعى ارقىلى كونە ەگيپەتتىڭ يەروگليفتەرىن وقۋعا مۇمكىندىك تۋعان ەدى. 1802 جىلى جەڭگەن ۇلىبريتانيا مەن جە­ڭىل­گەن فرانتسيانىڭ اراسىنداعى الەكساندريا بەيبىت شارتىندا سوعىس قيمىلدارىن توقتاتۋ ءۇشىن اعىلشىندار قانداي شارت قويعان دەيسىز عوي؟ اعىلشىندار سوندا اتاقتى روزەتتا تاسىن بريتانيالىقتارعا باسى ءبۇتىن بەرۋدى تالاپ ەتكەن. سول تاستى قازىر ءبىز بريتان مۋزەيىنەن كورە الامىز. تاعى ءبىر مىسال. «اۆانتا» باسپاسىنىڭ «سامىە كراسيۆىە ي زنامەنيتىە مۋزەي ميرا» (م., 2006) البومىندا توماس بريۋس ەلدجين دەگەن لوردتىڭ كەزىندە تۇرىك ۇكىمەتىنەن افي­نا­داعى اكروپولدە كونە گرەك جادىگەرلىكتەرىن زەرت­تەۋگە رۇقسات العانى ايتىلادى. ول كەزدە گرەكيانىڭ تالاي جەرى وسمان يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن. تۇرىكتەردىڭ ءتىلىن تاپقان جاڭاعى لورد اقىرى «ەگەر ول اكروپولدەن جازۋى نەمەسە مۇسىندەرى بار بىرنەشە تاس تاقتا­لاردى الىپ شىققىسى كەلسە, وندا وعان ەشكىم كەدەرگى كەلتىرمەۋگە ءتيىس» دەگەن پارمەنى بار قۇجاتقا قول جەتكىزەدى. «بىرنەشە» دەگەن ءسوزدى ارقيلى ەسەپتەۋگە بولاتىنىن اككىلىكپەن پايدالانعان الگى لورد لوندونعا 200 جاشىك جونەلتەدى… قازىر افينادا جالاڭاشتانىپ تۇرعان پارفەنوننىڭ تۇتاس اشەكەيبەدەرلەرى مەن كوپتەگەن ساۋلەتتىك دەتالدارى بريتان مۋزەيىنە سولاي كەلگەن. مۇندا پارفەنون ستاتۋيا­لارىنا بولەك زال ارنالعان. مۋزەيدە الەمنىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ ەكەۋىنىڭ – گاليكارناس ماۆزولەيى مەن ەفەستەگى ارتەميدا حرامىنىڭ مۇسىندەرى بار ەكەنىن ايتۋدىڭ ءوزى كوپ جايدى اڭعارتادى.
مۇنداعى تالاي ەكسپونات ادامنىڭ اقىل-ەسىن الارلىقتاي. 1984 جىلى انگليانىڭ سولتۇستىك-باتىس جاعىنداعى شىمتەزەكتى باتپاقتان تەمىر عاسىرى ء(بىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 300-100 جىلدار اراسى عوي) ادامىنىڭ تاماشا ساقتالعان دەنەسى تابىلعان. مۋزەيدە سول تۇر. ءشولدىڭ ىستىق قۇمىندا سول كۇيىندە ساقتالىپ قالعان انا ءبىر ادامنىڭ وسىدان 5300 جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەنىنە سەنەرىڭىزدى دە, سەنبەسىڭىزدى دە بىلمەي اڭ-تاڭ قالاسىز. بريتان مۋزەيىنە جىل سايىن 4 ميلليوننان استام ادام كەلەدى ەكەن. وسى تۇستا بريتان كىتاپحاناسى جايىندا دا ءبىر ءسوز ايتا كەتەيىك. ونىڭ قورىندا الەمنىڭ بارلىق ءتىلىن­دەگى ادە­بيەت­تىڭ, دىبىس جانە مۋزىكا جازبا­لارى­نىڭ, كارتا­لار­دىڭ, ماركالاردىڭ, سىزبا­لار­دىڭ 150 ميلليون داناسى ساقتاۋلى تۇر. كىتاپ قورى جونىنەن (25 ميلليوننان ارتىق) ول الدىنا تەك اقش كون­گرەسى­نىڭ كىتاپحاناسىن عانا تۇسىرەدى.
لوندوننىڭ مۋزەيلەرىن ايتساڭىزشى. ءبىرى­نەن ءبىرى وتەدى. مادام تيۋسسونىڭ بالاۋىز ءمۇ­سىن­دەر مۋزەيىنەن باستاپ جاراتىلىستانۋ تاريحى­نىڭ مۋزەيى, ۆيكتوريا مەن البەرتتىڭ مۋزەيى, ۇلتتىق گالەرەيا, ۇلتتىق تەڭىز مۋزەيى, عىلىم مۋزەيى, دالي عالامى, فرەيد مۋزەيى, ويىن­شىق­تار مۋزەيى, يمپەريالىق اسكەري مۋزەي, تەاتر مۋزەيى, ديزاين مۋزەيى… دەپ كەتە بەرەدى, كەتە بەرەدى. وسىلاردىڭ بەس-التاۋىنا بارا الدىق. اسىرەسە, ۆيكتوريا مەن البەرت مۋزەيى ساندىك ونەردىڭ الەمدەگى ەڭ ءىرى كوللەكتسياسى رەتىندە قايران قالدىرادى. وندا شىعىس جانە ەۋروپا ديزاينىنىڭ 4 ميلليوننان استام ەكسپوناتى بار. سول مۋزەيمەن ىرگەلەس ورنالاسقان (ايتقان­داي, قازاقستان ەلشىلىگى عيماراتىنىڭ ءدال جانىندا) جاراتىلىستانۋ تاريحىنىڭ مۋزەيىندە بوتانيكا, زوولوگيا, مينەرالوگيا, پالەونتولوگيا سالاسىنداعى ەكسپوناتتارعا ءتىپتى تاڭداي قاعاسىز. قازىپ الىنعان دينوزاۆرلاردىڭ الەم­دەگى ەڭ تاڭداۋلى كوللەكتسياسى لوندون مۋزەيىن­دە. مۇندا نە كوپ, مۋزەي كوپ. ارتيللەريا مۋزەيى دەي مە, قوعامدىق كولىك مۋزەيى دەي مە, تەننيس مۋزەيى دەي مە, لوندون كانالدارىنىڭ مۋزەيى دەي مە, باق ونەرى مۋزەيى دەي مە, ەۆرەي مۋزەيى دەي مە, ايتەۋىر ۇشى-قيىرىنا شىعا المايسىز. ولاردىڭ ءبارىن كورىپ ۇلگەرۋ ءۇشىن لون­دونعا دەمالىس الىپ بارۋ كەرەك شىعار. مۇندا ءتىپتى وتىرىك مۋزەيلەر دە بار. قالاي دەيسىز عوي؟ بەيكەر-ستريت كوشەسىندەگى 239-شى ۇيدە شەرلوك حولمس مۋزەيى ورنالاسقان. انا جىلى سول كەزدەگى ءماجىلىس توراعاسى ورال مۇحامەدجانوۆ باستاعان ءبىر توپ دەپۋتاتتارمەن بىرگە ءبىز دە باردىق سوعان. شەرلوك حولمستىڭ ءوزى كونان دويل قيالىنان شىققان ادەبي كەيىپكەر بولسا, ونىڭ بەيكەر-ستريت كوشەسىندەگى 239-شى ۇيدە ءومىر ءسۇرۋى مۇمكىن ەمەس ەكەندىگى بەلگىلى بولسا, ول مۋزەي وتىرىك مۋزەي بولماعاندا قانداي مۋزەي بولادى؟ بىراق, بارساڭىز تاماشا اسەرگە بولە­نە­سىز. كونان دويل كىتاپتارىن قولعا ۇستاپ تۇرىپ تەكسەرسە دە ءسال اۋىتقۋ كەتپەيتىندەي ەتىپ جاسا­عان-اۋ سابازدار. ءالى دە سول بەيكەر-ستريت, 239 دەگەن ادرەسكە, شەرلوك حولمستىڭ اتىنا شاتىس­قان, بىتىسقان ىستەردىڭ انىق-قانىعىن تەكسەرىپ بەرۋىن سۇراعان حاتتار كەلىپ جاتادى ەكەن. تۇرعان ۇيىندە مۋزەي اشىلسا, شەرلوك حول­مستىڭ ومىردە بولعانىنا قالاي كۇماندانارسىز؟
لوندون تاريحى باي قالا رەتىندە دە, ارحيتەكتۋراسى ايشىقتى قالا رەتىندە دە, ونەرى ورەلى قالا رەتىندە دە, تۇرعىندارىنىڭ جەتپىس جەتى اتاسىنان جەتكەن دجەنتلمەندىك قاسيەتى­مەن تانىمال قالا رەتىندە دە, سونىمەن بىرگە ومىرگە وتە ىڭعايلى قالا رەتىندە دە قاتتى قاس­تەر­لەنە­دى. قالانىڭ گرين-پارك, گايد-پارك, ريدجەنتس-پارك, حوللاند-پارك, بەتتەرسي-پارك سياقتى عاجايىپ پاركتەرى جاسىل جەلەگىمەن, ساف تازا اۋاسىمەن, اسەم گۇلزارىمەن جانىڭدى راحاتقا بولەيدى. قالتاڭىز كوتەرىپ جاتسا لوندوننىڭ اتاقتى وتەلدەرى, دۇكەندەرى, رەستوراندارى, كوڭىل كوتەرۋ ورىندارى, پابتارى قانداي كەرەمەت. ولاردىڭ ءبارىن جاعداي كەلسە ءوز كوزىڭمەن كورگەنگە نە جەتسىن.
ماقالانى اياقتاۋعا جاقىنداعان تۇستا قۇ­شاق جەتپەيتىندى قۇشاقتاۋعا ۇمتىلدىق پا, لون­دونداي ۇلى قالا جايىندا ءبىر ماقالادا قامتي جازۋعا تىرىسقانىمىز قالاي بولدى ءوزى دەپ ويلانا باستاعانىمىز دا راس. بىراق, «الەم­گە ايگىلى» ايدارى قانداي قالا جايىندا دا, قانداي ادام جايىندا دا, قانداي قۇبىلىس جايىندا دا اقيقاتتىڭ ءبارىن اقي-تاقي ايتىپ, جەرى­نە جەتكىزە ءسوز ەتۋدى ماقسات تۇتپايتىنىن كوزى قاراقتى وقىرمان بىلۋگە ءتيىس. تانىمدىق جۋر­نا­ليستيكانىڭ ماقساتى – كورگەندەر مەن كوڭىلگە تۇيگەندەردى كوزىنەن تىزە كەلىپ, مالىمەتتەر مەن ماعلۇماتتاردى جۇرتشىلىققا جيناقتاپ, جۇيە­لەپ ۇسىنۋ. وليمپيادا استاناسىنا جول جۇرەر­دىڭ الدىندا ءبىز وسىناۋ الەمدىك ۇلى دودا وتكەلى جاتقان ۇلى قالانىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى بەينەسىنە ءبىر نازار سالىپ قويۋدى ورىندى كوردىك.
كوپتى كورگەن كونە لوندوننىڭ تەكتىلىگى ءبىزدىڭ قازاقستاندىق سپورتشىلارىمىزدىڭ رۋحىن كوتەرىپ, جاڭا جەڭىستەرگە جىگەرلەندىرسىن دەپ تىلەيىك.