الپاۋىت امەريكا ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزدى ارىپتەس
جۇما, 3 اقپان 2012 7:55
ەلىمىزدە وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋدان كەيىنگى جاڭادان جاساقتالعان ۇكىمەتتىڭ مۇشەسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆتىڭ العاشقى شەتەلدىك ساپارى مۇحيت اسىپ, جۇمىر جەردىڭ باتىس جارتى شارىنداعى الپاۋىت ەل – اقش-تا ءوتىپ جاتقاندىعى جايىندا گازەتىمىزدىڭ وتكەن ساندارىندا جازعان بولاتىنبىز. كەشە وسى ەلدەگى رەسمي ساپارىن قورىتىندىلاعان قازاقستاندىق مينيستر اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى حيللاري كلينتونمەن كەزدەستى.
جۇما, 3 اقپان 2012 7:55
ەلىمىزدە وتكەن پارلامەنتتىك سايلاۋدان كەيىنگى جاڭادان جاساقتالعان ۇكىمەتتىڭ مۇشەسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆتىڭ العاشقى شەتەلدىك ساپارى مۇحيت اسىپ, جۇمىر جەردىڭ باتىس جارتى شارىنداعى الپاۋىت ەل – اقش-تا ءوتىپ جاتقاندىعى جايىندا گازەتىمىزدىڭ وتكەن ساندارىندا جازعان بولاتىنبىز. كەشە وسى ەلدەگى رەسمي ساپارىن قورىتىندىلاعان قازاقستاندىق مينيستر اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى حيللاري كلينتونمەن كەزدەستى. وسىعان دەيىن بونن قالاسىندا اۋعانستان ماسەلەسىنە قاتىستى بىرلەسە ۇيىمداستىرىلعان كونفەرەنتسيانىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس ۆيلنيۋستە ءوتكەن ءارىپتەستەر كەزدەسۋىندە اۋعانستانمەن قاتار, ايماقتىق ساياسات, الدا قازاقستاندا بولاتىن پارلامەنتتىك سايلاۋ اڭگىمە ەتىلگەن ەدى. سول جولى كلينتون حانىم قازىحانوۆقا قاڭتار ايىندا اقش-قا جاسالاتىن رەسمي ساپارى بارىسىندا اڭگىمەنى جالعاستىرۋعا نيەت بىلدىرگەن بولاتىن.
ارينە, اقش ءۇشىن قازاقستاننىڭ ماڭىزدىلىعى تەك مۇناي, گاز, ۋران, ت.ب باعىتتاردا عانا ەمەس, «ۇلكەن ورتالىق ازيا» دامۋى تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا دا اسا وزەكتى. بۇل جەردە, ءسوز جوق, اتالعان ايماقتاعى قازاقستاننىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق الەۋەتى قاپەردە تۇرعاندىقتان, اقش-تىڭ ەلىمىزگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى وزگەشەرەك بولاتىنى دا ايان.
وسى «ۇلكەن ورتالىق ازيا» دامۋىندا «جاڭا جىبەك جولى» باستاماسى ۇلكەن ءرول اتقارادى. ناتيجەسىندە, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن ايماقتىق ينتەگراتسيا ورىستەپ قانا قويماي, اقش, رەسەي, قىتاي, ءۇندىستان سىندى ءۇشىنشى ويىنشىلارعا قاتىستى ساۋدا كەدەرگىلەرى الىنىپ تاستالماق. جانە بۇل ۇدەرىستەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ دا قالىس قالمايتىنىن ەستە ۇستاساق, بۇل ءبۇكىل ورتالىق ازيا ايماعى ءۇشىن ەكىنشى تىنىس اشاتىن, ونىڭ الەۋەتىن ارتتىراتىن قادام ەكەنى انىق.
ايماق دامۋى, ونىڭ تىنىشتىعى دەگەندە اۋعانستان ماسەلەسى ۇنەمى الدان شىعىپ وتىرادى. بۇل رەتتە قازاق ەلى 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىعى كەزىندە كوپتەگەن جۇمىستار اتقارىپ, گۋمانيتارلىق كومەكتەن تىس, اۋعان جاستارىنان بىلىكتى ماماندار دايارلاپ شىعۋ ءىسىن دە قولعا العان بولاتىن. وسى ورايدا, مەمدەپارتامەنتتەگى كەزدەسۋدە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى مەن اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى اراسىنداعى اڭگىمەنىڭ ءبىر تاقىرىبى اۋعانستان ماسەلەسى بولاتىنى دا كۇمان تۋعىزباعان.
جالپى, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ەرجان قازىحانوۆ مەملەكەتتىك حاتشى حيللاري كليتونمەن ەكىجاقتى كەلىسسوز بارىسىندا قازاقستان مەن اقش-تىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋدا قول جەتكىزىلگەن پروگرەسكە قاناعاتتانۋشىلىق ءبىلدىردى.
ە.قازىحانوۆ ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقش پرەزيدەنتى باراك وباماعا جاۋاپ جولداۋىن تابىس ەتتى. جولداۋدا سوڭعى 20 جىلدا قازاقستان مەن امەريكانىڭ تاراتپاۋ جانە قارۋسىزدانۋ سالالارىندا ەكى ەل كوشباسشىسى قول جەتكىزگەن كەلىسىمگە جوعارى باعا بەرىلەدى, سونداي-اق, اۋعانستاندى تۇراقتاندىرۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەلەرىن قوسا العاندا, بىرلەسكەن وڭىرلىك جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋداعى كەڭ اۋقىمدى ءارىپتەستىكتىڭ ماڭىزى اتاپ كورسەتىلەدى.
كەزدەسۋ كەزىندە تاراپتار ەكى ەلدىڭ ءوزارا ءىس-قيمىلىنىڭ وسە ءتۇسىپ وتىرعان دەڭگەيى مەن مازمۇنىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرەتىن ەكىجاقتى ساياسي كونستيتۋتسيالاردى «ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ءجونىندەگى قازاقستان-امەريكا كوميسسياسى» دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋ تەتىكتەرىن قايتا قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. اۋعانستان بويىنشا ۇنقاتىسۋدى, دەموكراتيالاندىرۋدى, قاۋىپسىزدىك جانە يادرولىق تاراتپاۋ, ەنەرگەتيكا جانە ساۋدا-ساتتىق جونىندەگى ستراتەگيالىق باسىمدىقتاردى نىعايتۋعا جاقىندىق تاعى دا قۋاتتالدى.
سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارى ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق سالالارداعى قازاقستان-امەريكا ىنتىماقتاستىعىنىڭ بارلىق كەشەنىن تالقى تارازىسىنا سالىپ, ەنەرگەتيكالىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن عىلىمي-تەحنيكالىق كووپەراتسيالاردى دامىتۋ ارقىلى ءارتاراپتاندىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە باسا نازار اۋداردى. اقش بۇدان ءارى قاراي دا قازاقستاننىڭ ءىرى ينۆەستورى جانە ساۋدا ارىپتەسى قاتارىندا قالۋ نيەتىن تانىتاتىنى اتاپ ءوتىلدى.
كەلىسسوز بارىسىندا جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ باعىتىنداعى بىرىككەن كۇش-جىگەردى قامتاماسىز ەتۋ جايىنا دا باسا نازار اۋدارىلدى. سونداي-اق الداعى ناۋرىز ايىندا سەۋلدە وتەتىن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ەكىنشى سامميت اياسىندا پرەزيدەنتتەر ن.نازارباەۆ پەن ب.وبامانىڭ كەزدەسۋى دە اڭگىمەنىڭ نەگىزگى ارقاۋىنا اينالدى.
سونىمەن قاتار, قازاقستانداعى دەموكراتيانى دامىتۋ ۇدەرىستەرى تۋرالى دا پىكىر الماسىلدى. تاراپتار كوپپارتيالى پارلامەنت قۇرۋعا جول سالعان 2012 جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا وتكەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ سايلاۋىنىڭ ناتيجەسى ەلدى ساياسي دامىتۋدا ماڭىزدى ىلگەرى قادام بولعانىمەن كەلىسەتىندەرىن ءبىلدىردى. امەريكا تارابى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جاڭاوزەندە سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى شەشىمىن جوعارى باعالايتىنىن مالىمدەپ, سونداعى قايعىلى وقيعالاردى اشىق تا ءمولدىر زەرتتەۋگە ۇمتىلىس تانىتىلاتىنىنا سەنىمدىلىكتەرىن جەتكىزدى.
ەكى ەل اراسىنداعى رەسمي, ىسكەرلىك, جەكە, ستۋدەنتتىك جانە تۋريستىك ساپارلاردى جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا جاقىن ۋاقىتتا 5 جىلدىق ۆيزا بەرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قاتىستى ديپلوماتيالىق نوتالارمەن الماسۋعا قاعيداتتى ۋاعدالاستىق جاسالدى.
سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مەن مەملەكەتتىك حاتشى ەكى ەلدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى اراسىنداعى عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى مول ەكەنىن قاناعاتپەن اتادى.
ە.قازىحانوۆ مەملەكەت باسشىسىنىڭ جاقىنداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا العا قويىلعان جاڭا مىندەتتەر تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى حاباردار ەتىپ, مۇنىڭ ەكىجاقتى بايلانىستاردى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىنا تولىق كولەمىندە سايكەس كەلەتىنىن اتاپ كورسەتتى.
قازاقستاندىق مينيستر سونداي-اق بىرقاتار ىقپالدى سەناتورلارمەن جانە كونگرەسشىلەرمەن كەزدەستى. اتاپ ايتقاندا, ول سەناتور ر.لۋگارمەن, اقش وكىلدەر پالاتاسىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جونىندەگى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ي.روس-لەحتينەنمەن جۇزدەسىپ, پىكىرلەستى. بۇعان دەيىن حابارلاعانىمىزداي, قازاقستان سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى قۇراما شتاتتاردىڭ باسقا دا كورنەكتى قوعامدىق-ساياسي قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسكەن بولاتىن.
ساپار اياسىندا بريتانيالىق جازۋشى جانە بيوگراف دجوناتان ايتكەننىڭ «قازاقستان: سيۋرپريزدەر مەن ستەرەوتيپتەر. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلى» دەپ اتالاتىن كىتابىنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى نۇسقاسىنىڭ تۇساۋكەسەرى ۇيىمداستىرىلدى.
كەزدەسۋدەن ەرجان حوزە ۇلى جاقسى كوڭىل-كۇيمەن شىقتى. ءبىرقاتار ماسەلەلەر بويىنشا ورتاق پىكىرگە كەلگەن ارىپتەستەر سەۋلدە بولاتىن يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ماسەلەلەرىنە ارنالعان سامميتتە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ كەزدەسۋىنە قاجەتتى دايارلىقتاردى باستاپ كەتكەنىن, ۆيزالىق رەجىمنىڭ دە جەڭىلدەيتىن بولعانىن جوعارىدا ايتتىق (مينيسترمەن ساپار جايىنداعى سۇحبات الداعى ءنومىرلەردىڭ بىرىندە جاريالانادى).
مۇنان سوڭ «Willard» وتەلىندە امەريكالىق بەلدى-بەلدى بيزنەس سەركەلەرىمەن لانچ-كەزدەسۋ ءوتتى. وعان «AGCO», «Conoco Phillips», «Chevron», «Exxon Mobil», «Sikorcky», «Boeing Compani, «Shell Oil Compani» جانە وزگە دە كوپتەگەن ءىرى كورپوراتسيالار مەن كومپانيالار وكىلدەرى قاتىستى. ول بىتىسىمەن مينيسترمەن «Reuters» اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى سۇحباتتاستى. جالپى, ءبىزدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى باسشىسىنىڭ وسى ساپارىنا امەريكالىق ماسس-مەديانىڭ ىقىلاسى ۇلكەن بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. الدىندا «Wall Street Journal» باسىلىمىنىڭ جۋرناليسىمەن سۇحبات جارىققا شىقسا, ونان سوڭ «CNN» اگەنتتىگىندەگى ارىپتەستەرىمىز دە ەرجان حوزە ۇلىمەن اڭگىمەلەسۋگە اسىققان ەدى.
تۇتاستاي العاندا, ە.قازىحانوۆتىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى رەتىندە اقش-قا جاساعان العاشقى رەسمي ساپارى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭىندە قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى حالىقارالىق جانە وڭىرلىك كوكەيكەستى ماسەلەلەردى, سونداي-اق مەملەكەت باسشىلارى دەڭگەيىندە قول جەتكىزىلگەن ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار رۋحىنداعى ۋاعدالاستىقتاردى ودان ءارى ىلگەرىلەتۋ بويىنشا ءىس-قيمىلداردى ساپالىق تۇرعىدان جاڭا ساتىعا كوتەرۋگە وڭ ىقپال ەتەتىنى انىق.
انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان» – ۆاشينگتوننان.
