توقتاعان ءوندىرىس. جاپپاي جۇمىسسىزدىق
سارسەنبى, 5 جەلتوقسان 2012 7:22
كەز كەلگەن ەكونوميكالىق شولۋشى قازىر باتىس الەمىنىڭ كۇندەلىكتى كورىنىسىن وسى ەكى اۋىز سوزبەن سۋرەتتەپ بەرە الادى. كارى قۇرلىقتىڭ تۇستىك بەتكەيىندەگى ەلدەردىڭ استانالارىن تۇگەل شارپىعان ۇكىمەتتىڭ قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنا نارازىلىق ەرەۋىلدەرىنىڭ اپتىعى باسىلا بەرگەن بويدا مۇنداعى جۇرتتى تاعى وسىنداي سىناقتىڭ كۇتىپ تۇرعانى بەلگىلى بولا قالدى. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ورتاسىنان قايتا قاناتتانا باستاعان داعدارىس سالدارىنان ءوز جۇمىستارىن تولىق نەمەسە ءىشىنارا توقتاتۋعا ءماجبۇر, مۇددەلى, ىقتيار ونەركاسىپ ورىندارى سانى بارعان سايىن كوبەيىپ كەلەدى.
سارسەنبى, 5 جەلتوقسان 2012 7:22
كەز كەلگەن ەكونوميكالىق شولۋشى قازىر باتىس الەمىنىڭ كۇندەلىكتى كورىنىسىن وسى ەكى اۋىز سوزبەن سۋرەتتەپ بەرە الادى. كارى قۇرلىقتىڭ تۇستىك بەتكەيىندەگى ەلدەردىڭ استانالارىن تۇگەل شارپىعان ۇكىمەتتىڭ قاتاڭ ۇنەمدەۋ ساياساتىنا نارازىلىق ەرەۋىلدەرىنىڭ اپتىعى باسىلا بەرگەن بويدا مۇنداعى جۇرتتى تاعى وسىنداي سىناقتىڭ كۇتىپ تۇرعانى بەلگىلى بولا قالدى. ءۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ورتاسىنان قايتا قاناتتانا باستاعان داعدارىس سالدارىنان ءوز جۇمىستارىن تولىق نەمەسە ءىشىنارا توقتاتۋعا ءماجبۇر, مۇددەلى, ىقتيار ونەركاسىپ ورىندارى سانى بارعان سايىن كوبەيىپ كەلەدى.
فرانتسيا ءۇندى ميللياردەرىنىڭ زاۋىتىن قايتارىپ الماقشى
وتكەن اپتادا ەۋروپاداعى داعدارىس تاعى دا قالىڭ جۇرتتىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. بريۋسسەلدە ءۇش جۇمادان بەرى ءجۇرىپ جاتقان گرەكيانى قۇتقارۋ ءۇشىن بەرىلەتىن كومەكتىڭ كەزەكتى ءۇشىنشى ترانشىن شەشۋ جونىندەگى كەڭەس ناتيجەسىز اياقتالدى. مۇنداعى پىكىرلەردىڭ ۇيلەسپەۋى افينانىڭ مەملەكەتتىك قارىز جونىندەگى ءمىندەتتەمەسىن تابىستى ورىنداۋى ءۇشىن وعان تاعى ەكى جىل بەرۋ توڭىرەگىنەن كورىندى. بۇعان ەۋرووداق ەلدەرىنىڭ قارجى مينيسترلەرى كەلىسىم بەرگەنىمەن, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ جەتەكشىسى كريستين لاگارد ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى شىقتى. وسىنىڭ سالدارىنان حالىقارالىق Moody`s اگەنتتىگى فرانتسيانىڭ كرەديتتىك رەيتينگىن ءتۇسىرىپ جىبەردى.
بۇل جاعداي فرانتسۋز مەملەكەتى باسشىلىعىن ءۇندى ميللياردەرى لاكشمي ميتتالدىڭ ەنشىسىندەگى «ArcelorMittal» بولات قۇيۋ كومپانياسىن ۋاقىتشا ناتسيوناليزاتسيالاۋ, ياعني مەملەكەت قاراۋىنا قايتىپ الۋ ءجونىندەگى يدەياعا ءمان بەرە قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى. ءبىزدىڭ قازاقستاندىقتارعا بۇل ازاماتتىڭ اتى-ءجونى وتە قانىق شىعار دەپ ويلايمىز. ونىڭ بىزدەگى قاراعاندى كومىرى مەن تەمىرىنە يەلىك ەتىپ جۇرگەنىنە دە بىرقاتار جىلداردىڭ ءجۇزى تولدى. ودان فرانتسۋز جەرىندەگى كاسىپورنىن الىپ قويۋ جونىندەگى باستامانى كوتەرىپ جۇرگەن فرانتسيا ونەركاسىپ ءمينيسترى ارنو مونتەبۋر كورىنەدى. ءبىر قىزىعى, مينيستردىڭ ۇسىنىسىن ەلدەگى سولشىلدار دا, وڭشىلدار دا ءبىراۋىزدان قولدادى. بۇعان اتالمىش مەتاللۋرگيا كومپانياسىنىڭ فلورانجە قالاسىنداعى زاۋىتى توڭىرەگىندە قالىپتاسقان احۋال سەبەپ بولعان سياقتى. كومپانيانىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ تابىلاتىن جوعارىداعى ميللياردەر زاۋىتتىڭ شىعىندى سانالاتىن ەكى دومنا پەشىنىڭ جۇمىسىن توقتاتىپ, وندا ناپاقا تاۋىپ جۇرگەن 600-دەن استام ادامدى قىسقارتۋعا شەشىم قابىلداپتى.
«ءبىز بۇل كاسىپورىننىڭ بولاشاعى بولعانىن قالايمىز», دەدى وسىعان وراي فرانتسيا پرەزيدەنتى فرانسۋا وللاند. سول سەبەپتى دە ول ۇندىلىك الپاۋىتتى ارنايى قابىلداپ, ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىقتاپ الۋعا تىرىستى. مۇنداعى بار ويى ءالدەنەشە جۇزدەگەن ادامدى جۇمىسسىز قالدىرماۋ بولدى. ءمۇمكىندىگى بولعانىنشا كاسىپورىندى توقتاتپاۋعا شاقىردى. ولاي بولماعان كۇندە مەملەكەت تاراپىنان ناقتىلى قادامداردىڭ جاسالاتىنىن اشىپ ايتتى. ال ونەركاسىپ ءمينيسترى بۇدان دا قاتتى كەتتى. ول الدىندا قىزدى-قىزدىمەن تالاپ ورىندالماعان جاعدايدا ۇندىلىك شونجاردىڭ ەلدەن ءبىرجولا قۋىلاتىنىن مالىمدەدى. ول سونىمەن بىرگە لاكشمي ميتتالعا «وتىرىكشى» جانە «سوزىندە تۇرمايتىن سۋايت» دەگەن باعا بەرىپ, ونىڭ فلورانجەدەگى كومپانياسى مەملەكەت مەنشىگىنە الىناتىنىن حابارلاپ ۇلگەردى. الايدا, ەرتەڭىنە ءمينيستردىڭ ءپاتى ءسال قايتىپ قالعانى بايقالدى. بۇل جولى «ميتتال توبىنىڭ قولدانىپ وتىرعان ادىستەرى زاڭعا تومپاق كەلەدى, – دەدى مەملەكەتتىك شەنەۋنىك. – بىراق بۇل ءتاسىلدەر بۇگىندە فرانتسياداعى سياقتى بەلگيا مەن ليۋكسەمبۋرگتە دە قولدانىلىپ جاتىر. دەگەنمەن, بۇل ميتتال توبىنىڭ فرانتسۋز جەرىندە قالاتىنىنا كۇمان كەلتىرەتىن دەرەك بولا المايدى». ال فرانتسيادا «ArcelorMittal»-دىڭ 150 زاۋىتى بار ەكەن. ولاردا 20 مىڭ ادام جۇمىس جاسايدى. كومپانيا 2009 جىلى فرانتسۋزدىڭ گاندراندج كوممۋناسىنداعى زاۋىتىن جاۋىپ, بەلگيانىڭ لەج قالاسىنداعى دومنا پەشتەرىنىڭ جۇمىسىن توقتاتىپتى. ال بيىلعى قازان ايىندا سول ءۇردىستى فلورانجەدەگى زاۋىتتا دا جۇزەگە اسىرىپ, 2 مىڭ ادامنىڭ 600-ءىن قىسقارتاتىنىن بايانداعان ەكەن. دەگەنمەن, ۇكىمەت جۇمىسىن توقتاتاتىن ەكى دومنا پەشىن ساتىپ الاتىن ادامداردى تاۋىپ الۋى ءۇشىن جەلتوقساننىڭ باسىنا دەيىن شارانى جۇزەگە اسىرۋدى كىدىرتە تۇرماقشى بولىپتى.
البەتتە, لاكشمي ميتتالدىڭ شەشىمى كومپانيا جۇمىسشىلارىنا ۇناپ وتىرعان جوق. ەلدىڭ كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ جەتەكشىسى وسىعان وراي: «مەن ءسىزدەردىڭ ەستەرىڭىزگە سالايىن, ەۋروپا ءوزىنىڭ قارقىندى دامىپ تۇرعان كەزىندە جىلىنا شامامەن 200 ميلليون توننا بولات پايدالانۋشى ەدى. بۇگىندە قۇرلىقتا 143 ميلليون توننا بولات ءوندىرىلۋدە. ال ميتتال مىرزا مۇنى دا كەمىتكىسى كەلەدى. بۇل ەۋروپانىڭ مەتالعا دەگەن سۇرانىسىنىڭ كوبىن سىرتتان اكەلۋىنە اپارىپ سوقتىرادى», دەگەندى العا تارتتى.
كومپانيا باسشىسىمەن كەزدەسۋلەردەن كەيىن فرانتسيا پرەزيدەنتى مەتاللۋرگيا زاۋىتىن مەملەكەت قاراۋىنا الماي بولمايتىنىن مالىمدەدى. بىراق بۇعان ميتتالدىڭ كەلىسەتىن-كەلىسپەيتىنى ازىرگە بەلگىسىز. بۇل ءاڭگىمە بۇرناعى كۇنى فرانسۋا وللاندتىڭ يتاليا پرەمەر-مينيسترى ماريو مونتيمەن بولعان كەزدەسۋىندە تاعى كوتەرىلدى. وندا اپپەنين تۇبەگىندەگى ەلدىڭ اۋىر ونەركاسىبى دە باسىنان اۋىر ءحالدى كەشىپ وتىرعانى ءسوز بولدى. تارانتا قالاسىنداعى يلۆا مەتاللۋرگيالىق زاۋىتى وسىنىڭ الدىندا عانا جابىلىپ قالعان بولاتىن. بۇعان جاۋاپ رەتىندە زاۋىت جۇمىسشىلارى ريم مەن گەنۋيادا كوشەگە ەرەۋىلگە شىقتى.
امەريكانىڭ دەترويتى ەلەس-قالاعا اينالا باستادى
ادام ايتسا نانعىسىز جاعداي, كەزىندە «امەريكا اۆتوموبيلىنىڭ اتاسى» اتانعان الىپ شاھار بۇگىندە «ءولى قالا» اتانىپ, «ەلەس-قالاعا» اينالىپ, جەر بەتىنەن ءبىرجولا ءوشىپ كەتۋ قارساڭىندا تۇر. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىنىڭ ورتاسىندا اۋمالى-توكپەلى كەزەڭنىڭ شىرماۋىندا شىرمالعان ءبىزدىڭ بايقوڭىر, قاراتاۋ, جاڭاتاس, پريوزەر سەكىلدى شاعىن قالالارىمىز دا تاپ مىناداي احۋالدى باستان كەشپەگەن شىعار.
قازىر تاريحشىلار «دەترويتتىڭ جولى بولمادى» دەگەندى ايتىپ وتىر. ول باستاپقىدا ىقشام عانا ەلدى مەكەن ەدى. سودان سوڭ ول ماشينا جاساۋدىڭ قاۋىرت قارقىنى ارقاسىندا كوتەرىلىپ, الىپ يندۋستريالى مەكەنگە اينالدى. مۇندا كەلىپ ورنالاسقان ونداعان ءىرى ماشينا جاساۋ زاۋىتى قالانى اسپانداتىپ اكەتتى. از عانا جىلداردىڭ ىشىندە مۇندا كوك تىرەگەن ءزاۋلىم ۇيلەر, الاڭدار مەن كوشەلەر سالىنىپ, اقش-تىڭ ەڭ مىقتى دەگەن قالالارىمەن يىق تىرەسەتىندەي دارەجەگە جەتتى. ونىڭ ماڭايىندا الدەنەشە ونداعان ويىن-ساۋىق وتاۋلارى مەن كلۋبتارى, ستاديوندار مەن ارەنالار بوي كوتەردى.
بىراق قانداي ءبىر جارقىراعان ءومىردىڭ دە سوڭى قارا تۇنەككە اينالىپ كەتە بەرۋى ىقتيمال ەكەنىن وسى دەترويتتىڭ تاجىريبەسى انىق كورسەتىپ كەتتى. ونىڭ قۇلدىراي باستاۋىنا ەڭ الدىمەن الەمدە مۇناي باعاسىنىڭ كۇرت كوتەرىلە ءتۇسۋى اسەر ەتكەن سياقتى. جەر-جاھانداعى مۇناي داعدارىسى امەريكالىق ۇلگىدەگى كلاسسيكالىق الىپ اۆتوكولىكتەردىڭ رىنوك الاڭىنان بىرتىندەپ ىعىسىپ قالا بەرۋىنە اپاردى. جۇرت سودان باستاپ ءوزىنىڭ قالتاسىنا قارايتىن بولدى. ولار ءۇشىن ەندى بەنزيندى سۋشا جۇتاتىن دەترويتتىڭ الىپ ماشينالارىن ساتىپ الۋ مەن ۇستاپ تۇرۋ قيىن بولا باستادى. بۇل جاپوننىڭ ءارى شاعىن, ءارى جانار-جاعارمايدى بارىنشا از جەيتىن كولىكتەرىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىردى. وسىنىڭ سالدارىنان دەترويتتاعى الىپ زاۋىتتاردىڭ بارلىعى قيىن قىسپاقتا قالىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى بانكروتقا ۇشىراي باستادى. مۇنىڭ سوڭى سول زاۋىتتاردىڭ ءبارىنىڭ اقىرىنداپ جابىلۋىنا, جۇمىسشىلاردىڭ جۇمىسسىز قالۋىنا اپارىپ جەتكىزدى.
ساراپشىلار بۇگىندە «امەريكالىق اۆتوموبيل اتاسىنىڭ» بۇلاي قۇلدىراۋعا ۇرىنۋىنا ەلدىڭ تۇگەل… اۆتوموبيلدەنۋىنىڭ ءوزى اسەر ەتتى دەگەندى دە ايتىپ وتىر. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا شتاتتاردا ەكونوميكالىق ورلەۋدىڭ جوعارى بولۋى دەترويتتا تۇراتىنداردىڭ ءاربىرىنىڭ جەكە اۆتوكولىگى بولۋىن قامتاماسىز ەتكەن ەكەن. بۇل ەلدى ءتىپتى وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىندا-اق كوشەدە كەپتەلىس بولۋى ادەتتەگى كورىنىسكە اينالىپتى. ال قالا سودان كەيىن دە اۆتوموبيلدەنۋ ۇدەرىسىن ماقساتتى تۇردە ودان ءارى دامىتىپ, كوشەدەن قوعامدىق كولىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن ىعىستىرىپ شىعارىپتى. قالانىڭ ءوزى سەكىلدى ميلليون تۇرعىنى بار نيۋ-يورك, فيلادەلفيا, بوستون, چيكاگو شاھارلارىنان ەرەكشەلىگى, بۇل سول قالپىندا مەترونىڭ كەرەك ەتپەي, ودان دا قۇر قالىپتى. اينالىپ كەلگەندە, جەكە اۆتوموبيلدەرىنەن باسقا بىردە-ءبىر كولىك قاتىناسى قالىپتاسپاعان, مۇنايدىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى كولىك شىعاراتىن زاۋىتتارى تۇگەل جابىلىپ قالعان دەترويتتىڭ ءوزى اقىرىندا قۇلاپ تىنىپتى.
مۇندا ءبىر زاۋىتتان كەيىن ءبىر زاۋىت جابىلىپ, مىڭداعان ادام كوشەگە شىعىپ قالىپ جاتقان كەزدە, وعان نارازىلىق بىلدىرگەن جۇمىسشىلار ەرەۋىلگە دە ەرىك بەرگەن. بىراق بۇل تىعىرىقتى جەڭۋگە الپاۋىتتاردىڭ دا, بيلىك باسىنداعىلاردىڭ دا شامالارى كەلمەگەن. وسىنىڭ ءبارى قالانىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىن كورسەتكەن. وسىنى سەزگەن الىپ ونەركاسىپ يەلەرى قالادان الدىمەن كەتكەن. سودان سوڭ قاراپايىم جۇمىس ادامدارىنا دا كەزەك جەتكەن. ءدال قازىر دەترويتتا تەرەزەلەرى مەن ەسىكتەرىنەن تۇك قالماعان, پاتەرلەرىن جان بالاسى مەكەن ەتپەيتىن وتىز قاباتتى ۇيلەر تولىپ تۇرعان كورىنەدى. مىنە, جۇمىس جوقتىقتان كەزىندە ميلليوننان استام تۇرعىنى بولعان مەگاپوليس وسىلاي كۇننەن كۇنگە جوق بولىپ بارادى.
دۋناي بويىمەن دۇركىرەي تاسىلاتىن جۇك قالمادى
سوڭعى 3-4 جىلدىڭ كولەمىندە ەۋروپا وداعى ەلدەرىندە ءونىم ءوندىرۋدىڭ دەڭگەيى كۇرت تومەن ءتۇسىپ كەتۋى كارى قۇرلىقتىڭ ەڭ ۇلكەن وزەنى – كوگىلدىر دۋنايدىڭ ارناسىمەن تاسىلىپ جاتاتىن ءارتۇرلى حالىق شارۋاشىلىعى جۇكتەرىنىڭ بىردەن كۇرت ازايىپ كەتۋىنە اپارىپ سوقتىردى. مۇنىڭ باستى سەبەبى, اۆستريانىڭ لينتس قالاسىنداعى مەتاللۋرگيا كومبيناتىنا تەمىر كەنىن جەتكىزۋدىڭ ءتاسىلى وزگەرۋىمەن بىرگە, سەربيانىڭ سمەدەر مەتاللۋرگيا كومبيناتىنىڭ جابىلۋىنا, سونداي-اق «ArcelorMittal»-دىڭ رۋمىنيانىڭ گالاتس قالاسىنداعى كومبيناتى دومنا پەشىنىڭ جۇمىسىن توقتاتۋىنا تىرەلىپ تۇرعان سياقتى. وسىنىڭ نەگىزىندە وزەن بويىمەن تاسىلاتىن 1,5-2,0 ملن. توننا شيكىزات بىردەن كەمىپ سالا بەرگەن. مۇنىڭ ارعى جاعىندا داعدارىستىڭ سالدارىنان ماجارستاننىڭ (ۆەنگريا مەملەكەتى ءوزىنىڭ رەسمي اتاۋىن وسىلاي ەتىپ زاڭداستىرىپ الدى) دۋنافەرر مەن دۋنايۆاروشتاعى كومبيناتتارىندا ءوندىرەتىن ءونىم كولەمىن قىسقارتىپ جىبەردى.
«دۋنايدىڭ بۇگىنگى تاڭداعى جۇك بازاسى 2008-2009 جىلدارمەن سالىستىرعاندا دا, ەڭ ءتومەنگى دەڭگەيدە, – دەيدى ۋكراينانىڭ دۋناي كەمە كاسىپشىلىگىنىڭ فلوتتى پايدالانۋ جونىندەگى باسقارما باستىعىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير زاپوروجان. – ءبىزدىڭ فلوتتىڭ 2010 جىلعاقاراعانداعى كورسەتكىشى دە بيىل ءتورت ەسەگە جۋىق تومەندەپ كەتتى». ماماندار سونىمەن قاتار ەكونوميكاداعى مۇنداي توقىراۋشىلىققا الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنىنىڭ قاتتى اسەر ەتكەنىن جەتكىزەدى. بۇل تولقىن اۋەلى ساۋداعا ءوزىنىڭ كەرى اسەرىن تيگىزگەن, ول ءوز كەزەگىندە وزەن بويىمەن تاسىلاتىن جۇك مولشەرىنىڭ بىردەن ازايىپ كەتۋىنە نەگىزگى سەبەپكەر بولعان.
وسى شامادا ۇيالى تەلەفوندار شىعاراتىن Nokia فيرماسىنىڭ فينلياندياداعى فيليالى دا ءوزىنىڭ جۇمىسىن توقتاتتى. ول ءبىر جاعىنان قازىرگى نارىق زامانىنىڭ قىسپاعىن كوتەرە الماسا, ەكىنشى جاعىنان Apple كومپانياسىمەن باسەكەلەستىككە شىداس بەرمەدى. وسىنىڭ سالدارىنان فين جەرىندە تاعى 780 ادام جۇمىسسىز قالدى. جالپى, Nokia-عا 2010 جىلى ستيۆەن ەلوپ باسشى بولىپ كەلگەلى بەرى كومپانيانىڭ جەر-جەردەگى فيليالدارىنان 40 مىڭ ادام قىسقارتىلىپ كەتىپتى.
مۇنىڭ سىرتىندا بۇگىنگى تاڭدا ەۋروپادا اۆتوموبيل شىعارۋ كاسىپورىندارى ۇلكەن قيىندىقتاردى باستان كەشىپ وتىر. ايتالىق, يتاليانىڭ اتاقتى «فيات» كونتسەرنى جابىلۋ قارساڭىندا تۇرسا, اقش-تىڭ «فورد» اۆتوكونتسەرنى ءوزىنىڭ ەۋروپاداعى فيليالدارىن جابۋ تۋرالى شەشىم شىعارىپ تا قويدى.
مۇنىڭ ءبارى الەمدى قۇرساعان داعدارىستىڭ ۋاقىت وزعان سايىن قىسپاعىن كۇشەيتىپ, تامىرىن تەرەڭگە جايا باستاعانىن, ونىڭ كەلتىرەر زالالىنىڭ ءالى دە كوپ ەكەنىن كورسەتەدى. تاياۋ ارالىقتا الەمدە جابىلعالى, ۋاقىتشا جۇمىستارىن توقتاتقالى تۇرعان كاسىپورىندار وتە كوپ. ولار تۋرالى الداعى كۇندەردە اڭگىمەلەپ بەرەتىن بولامىز.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
