نەگىزىندە, بارلىعى ءاۋ باستا دۇرىس قالىپتاسپاعان ۇعىمدار. ءسوزدى توتەسىنەن قويىپ ايتساق, «دەنە شىنىقتىرۋ» ۇعىمىن قولدانۋ دۇرىس ەمەس. «فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» تەرمينى, ۇعىمى قازاق تىلىنە «دەنە مادەنيەتى» دەپ اۋدارىلۋى كەرەك ەدى. «مادەنيەت» دەگەن ءسوزدى «شىنىقتىرۋ» دەگەن سوزبەن اۋىستىرۋ ارقىلى عانا ءبىز بۇكىل «دەنە مادەنيەتى» تەرمينى كورسەتە الاتىن كەڭ, ءمان-ماعىنالى ۇعىمنان ايىرىلىپ وتىرمىز. ويتكەنى «دەنە شىنىقتىرۋ» دەگەن ءسوز ورىس تىلىندە «زاكاليۆانيا تەلا» دەگەن ماعىنانى عانا بەرەدى.
بۇل قاتەلىك و باستا قالاي جىبەرىلگەن؟
مەنىڭ ويىمشا, «دەنە شىنىقتىرۋ» دەگەن ۇعىمدى دەنە تاربيەسى جانە سپورت ماماندارى ەمەس, ءتىل ماماندارى دەنە مادەنيەتى سالاسىنىڭ تەرەڭ فيلوسوفياسىن تۇسىنبەي ەنگىزگەن بولۋى كەرەك. سپورت باپكەرلەرىنىڭ, دەنە تاربيەسى مۇعالىمدەرىنىڭ بەرەتىن نەگىزگى ءبىلىمى − قوزعالىسقا ۇيرەتۋ. سپورت باپكەرلەرى جارىس جاتتىعۋلارىنىڭ تەحنيكاسىن ۇيرەتىپ, جەتىلدىرسە, دەنە تاربيەسى مۇعالىمى وقۋشىلارعا ومىرگە قاجەت قوزعالىس شەبەرلىگى مەن داعدىسىن ۇيرەتەدى. تەوريالىق ماعلۇماتتار بەرەدى, سپورتشىلاردىڭ, وقۋشىلاردىڭ دەنە قۋاتى قاسيەتتەرىن: كۇش, جىلدامدىق, توزىمدىلىك, ەپتىلىك, يكەمدىلىگىن دامىتادى.
«فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» دەگەن تەرمين ورىس ءتىلىنىڭ سوزدىك قورىندا XIX عاسىردىڭ اياعىندا پايدا بولدى. ونى كىرگىزگەن, 1827-1909 جىلدارى ءومىر سۇرگەن ورىس دارىگەرى, اناتومى جانە پەداگوگى پ.ف.لەسگافت تاريحتا رەسەي مەملەكەتىنىڭ دەنە مادەنيەتى جۇيەسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى رەتىندە تانىلدى. ول 1874-1876 جىلدارى اسكەري مينيسترلىكتىڭ تاپسىرماسىمەن باتىس ەۋروپانىڭ 13 ەلىنىڭ 26 قالاسىندا بولىپ, دەنە مادەنيەتى مەن سپورتتى, دەنە تاربيەسى ماماندارىن دايارلاۋدى زەرتتەدى. سونىڭ ناتيجەسىندە 1888 جىلى «مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ دەنە تاربيەسى ءبىلىمىن باسقارۋ» اتتى ءبىرىنشى كىتابى جارىق كوردى.
«كۋلتۋرا» دەگەن تەرمين لاتىننىڭ «CuItura» دەگەن سوزىنەن شىققان. «تاربيەلەۋ», ء«بىلىم بەرۋ», «دامىتۋ», «سىيلاستىق» دەگەن ماعىنالاردى بەرەدى. قازىرگى كەزدەگى ارنايى ادەبيەتتەردە «مادەنيەت» دەگەن ءسوزدىڭ انىقتاماسى – «قوعامعا جانە جەكە باسقا قۇندىلىق اكەلەتىن ءوزىنىڭ امالدارى مەن ادىستەرى, ادىستەمەلەرى بار ادامنىڭ نەمەسە قوعامنىڭ بەلگىلى ءبىر ارەكەت ءتۇرى» بولىپ تابىلادى. «مادەنيەت» دەگەن ءسوزدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ونى «تابيعات» دەگەن سوزبەن سالىستىرادى. تابيعاتقا, ادامنىڭ ارالاسۋىنسىز تابيعي تۇردە پايدا بولعان جاندى, جانسىز زاتتار جاتادى. ال مادەنيەتكە جاتاتىندار, ادامزاتتىڭ پايدالانۋى ءۇشىن ادامداردىڭ كۇشىمەن جاسالعان نارسەلەر.
دەنە مادەنيەتى – جالپى مادەنيەتتىڭ ءبىر سالاسى. ادام مادەنيەتتىڭ بارلىق سالاسىن قولدان جاساسا, ونىڭ دەنەسىنە, اعزاسىنا اسەر ەتىپ, ونى وسى سالالاردى وركەندەتۋگە مۇمكىنشىلىك بەرىپ وتىرعان دەنە مادەنيەتى سانالادى. ءبىز جوو-داعى ماگيسترانت, ستۋدەنتتەرگە «دەنە مادەنيەتى جانە سپورتتىڭ تەورياسى مەن ادىستەمەسى» پانىنەن ساباق بەرەتىن تەورەتيك عالىمدار «دەنە شىنىقتىرۋ» دەگەن ۇعىمدى قولدانبايمىز. ويتكەنى «شىنىقتىرۋ» دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىندا قوزعالىسقا ۇيرەتۋ دەگەن ءسوز, وي جوق (مەنىڭ باسپادان باسىلىپ شىققان 15-تەن استام وقۋ قۇرالدارىم, وقۋلىق, مونوگرافيام بار). بۇل تەك قانا دەنەنى شىنىقتىرۋدى بىلدىرەدى. ال دەنەنى جاتتىعۋ ورىنداپ قانا ەمەس, سۋىق سۋعا ءتۇسىپ, كۇنگە كۇيىپ تە شىنىقتىرۋعا بولادى.
دەنە مادەنيەتى ۇعىمىنا انىقتاما بەرەيىك. دەنە مادەنيەتى – ادامداردى جوعارى جەتىستىكتەرگە, كەلەشەك ماماندىققا دايىندايتىن, دەنساۋلىعىن نىعايتاتىن, دەنە, ءمۇسىن سۇلۋلىعىن, قيمىل-قوزعالىس ادەمىلىگىن, ۇيلەسىمدىلىگىن, دەنە قۋاتىن, جان دۇنيەسىن جەتىلدىرۋگە قولدانىلاتىن مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني بايلىعىن قۇرايتىن, حالىقتىڭ جالپى مادەنيەتىنىڭ ءبىر سالاسى. ونىڭ ماتەريالدىق بايلىقتارى – سپورت سارايلارى, ستاديوندار, باسسەيندەر, سپورت زالدارى, ءتۇرلى سپورتتىق عيماراتتار, قۇرال جابدىقتار. ال رۋحاني بايلىقتارى – دەنە تاربيەسى مەن سپورت سالاسىنداعى ارناۋلى ءبىلىم, عىلىمي زەرتتەۋلەر, ادىستەمەلەر, تاجىريبەلەر, يدەيالار.
دەنە مادەنيەتى نەگىزىنەن 5 ۇلكەن بولىمدەرگە بولىنەدى: ولار – بازالىق, سپورت, قولدانبالى, ساۋىقتىرۋ جانە جەكە باس دەنە مادەنيەتى. نەگىزگى دەنە مادەنيەتىنە بالاباقشا, مەكتەپ, كوللەدج, جوو-داعى دەنە تاربيەسى ساباعى جاتادى.
مەكتەپتەردەگى «فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» ساباعىن دا تەك قانا «دەنە تاربيەسى» دەپ اتاۋ كەرەك. ورىس تىلىندە دە مەكتەپتىڭ دەنە تاربيەسى ساباعى «فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» دەپ دۇرىس اتالماعان. ل.پ.ماتۆەەۆتىڭ «تەوريا ي مەتوديكا فيزيچەسكوگو ۆوسپيتانيا» اتتى 1976 جىلى ماسكەۋدەگى «فيزكۋلتۋرا ي سپورت» باسپاسىنان شىققان كىتابىنىڭ 12-بەتىندە «تەرمين «فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» يمەەت ي درۋگيە, بولەە ۋزكيە زناچەنيا. ۆو يزبەجانيە پۋتانيتسى پونياتي ەست سمىسل, پولزۋياس تەرمينوم «فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» ۆ چاستنىح زناچەنياح, دوباۆليات سووتۆەتستۆۋيۋششەە پريلاگاتەلنوە: «ليچنايا فيزيچەسكايا كۋلتۋرا», «شكولنايا فيزيچەسكايا كۋلتۋرا» ي.ت.د.» دەپ جازىلعان. سوندىقتان ءبىز مەملەكەتتىك تىلىمىزدەگى تەرميندەردى شاتاستىرماي دۇرىس قولدانۋ ءۇشىن, رەسەي عالىمدارى سەكىلدى دەنە مادەنيەتىنىڭ كەڭ ماعىناسى, دەنە مادەنيەتىنىڭ تار ماعىناسى دەمەي, مەكتەپتىڭ دەنە تاربيەسى ساباعىن تەك قانا «دەنە تاربيەسى» دەپ اتاۋىمىز كەرەك. انىقتاما بويىنشا: «دەنە تاربيەسى دەگەنىمىز – تاربيەنىڭ ءبىر ءتۇرى, مىندەتتەرى قوزعالىسقا ۇيرەتۋ, دەنە قۋاتى قاسيەتتەرىن دامىتۋ جانە دەنە تاربيەسى مەن سپورت سالاسىندا تەوريالىق ءبىلىم بەرۋ». قازاق ماقالدارىندا ء«بىرىنشى بايلىق – دەنساۋلىق», «دەنى ساۋدىڭ جانى ساۋ» دەلىنگەن. حالىق دانالىعىن بىلدىرەتىن, وتە ورىندى ايتىلعان سوزدەر. دەمەك «دەنە تاربيەسى» ساباعى دەگەنىمىز – تەك جاتتىعۋلاردى ورىنداۋ عانا ەمەس, وقۋشىلاردى ەڭبەكسۇيگىشتىككە, قاجىرلىلىققا, توزىمدىلىككە, باتىلدىققا, باتىرلىققا, جىگەرلىلىككە, پاتريوتتىققا, وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيتىن ءپان. ول ادامنىڭ ءتانىن عانا ەمەس, جان دۇنيەسىن, رۋحىن تاربيەلەيدى. دەمەك, «دەنە تاربيەسى» تەرمينى, ۇعىمى مەكتەپ ساباعىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسىن اشىپ, انىقتاپ, كورسەتىپ تۇر.
مىنە, دەنە تاربيەسى, جاستاردى, بالالاردى سپورتقا باۋلۋ سالاسىندا, ونىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە دۇرىس قالىپتاسپاي وتىرعان اتاۋلار مەن تەرمين سوزدەرگە قاتىستى ەسكەرەتىن ماسەلەلەر كوپ. بىزگە نەگىزى كوپ كەشىكپەي وسىنداي كەمشىلىكتەردەن ارىلۋ كەرەك.
ەركىن ۋانباەۆ,
س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ-دىڭ دوتسەنتى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى
شىعىس قازاقستان وبلىسى
