باستادىق.
ءبىزدىڭ پروزا – ماقتانعا جاقسى. جۇرت تەز تۇسىنەدى, ءبارى انىق, وقىعان سايىن ويىڭ تەرەڭدەپ, تانىمىڭ كەڭەيەدى. تامىرسىز دەپ ەشكىم ايتا المايدى. اسفالتتى جارىپ شىققان كۇشتىڭ اتى – ماحاببات, ەلگە دەگەن شەكسىز سۇيىسپەنشىلىك. تۇركىنى سۇيگەن ماعجانداي! تاستى جارادى, توپىراققا بايلانادى.
قازاق تۇسىنبەگەنى تۋرالى ويلانبايدى, الايدا ءبىر ۇققانىن ءجۇز ايتىپ قويمايدى.
الاشتا ءبارى تۇسىنىكتى. تەگى, اسقار عانا تۇسىنىكسىز, مۇمكىن, ورالحان, الدە دانىشپان مۇقتار ماعاۋين نەمەسە ابىز ءابىش كەكىلباي.
سوسىن, ابايدىڭ قايعىسى كوپ, تۇسىنىگى كۇردەلى, ماقساتى – ب ۇلىڭعىر. بىراق ب ۇلىڭعىرلىعى تولعان اقىلدان, ياعني, اسىپ-تاسقان اقىلدان تۋادى. ادامنىڭ اقىلى ارتقان سايىن اقىلى جەتپەيتىن ويلارى دا كوبەيەدى. ب ۇلىڭعىر ويلار. بۇرىن بىلمەگەن ەكەن. راس, ادامنىڭ وقىعانى پايىمداعان اقىلعا اينالىپ, اقىلىنا اقىل قوسادى, سول كەزدە كوزى كورەدى. دۇنيە – وڭاي, ءولىم قيىن ەمەس.
قالامنىڭ ساۋاتى وقىعاننان كەلەدى. ساۋات ويعا كەڭىستىك اشادى, ساناعا دا, قيالعا دا قانات بىتىرەدى, تالانتتىڭ تابيعاتىن وزگەرتەدى. بىلگە دارىن – تالانتىنا تانىمى تەڭ تارتقان تارحان. ءجوندى دە, جولدى دا بىلەدى جانە جونگە ۇعىمتال, جولعا ۇتقىر.
جازۋشىلىق – تۋابىتكەن قاسيەت, بىراق ونىڭ ءتارتىبى كىتاپتان قالىپتاسادى. جاس ۇرپاق قاشاندا ەسكى نيزامنان قاشىپ, جاڭا ماشىقتىڭ ساياسىن پانالايدى.
قالامگەر كىتاپتى كوپ وقىسا – ماشىققا جەتەدى, كينوگەر كوركەم ءفيلمدى كوپ كورسە – كينو ءتىلىن تابادى. ءتارتىپسىز پروزا – مادەنيەتسىز پروزا. ستيل – ءتارتىپ.
ادەبيەت تاريحى – ستيلدەردىڭ تاريحى. ستيل كوپ وقىپ, كوپ جازعاننان قالىپتاسادى. اتموسفەرا.
ستيل – اتموسفەرانىڭ اۆتورى. اتموسفەرا – ءبىر نازىك دۇنيە. كەز كەلگەن ونەردىڭ, ونەرپازدىڭ مۇراتى – اتموسفەراعا جەتۋ.
ستيل اتموسفەرانى تۋدىرادى, اتموسفەرا – شىعارمانىڭ جانى. اتموسفەراسىز كىتاپ – ءولى تۋىندى. اتموسفەرا باردا, كىتاپ تا ءتىرى.
شىن, اتموسفەرا جوقتا وقىلعان كىتاپتىڭ: ساعىنىشى – سەنىمسىز, قاسىرەتى – كۇلكىلى, ماحابباتى – جالعان. كىتاپتى وقۋ ءۇشىن شىعارما ىشىندە دە, وقىرمان بويىندا دا, مەزگىل ۋاقىتىندا دا, توڭىرەك جاعداياتىندا دا اتموسفەرا بولۋى كەرەك. مەنىڭ ويىم سول.
تولستوي – دانىشپان ورىس قازاقتى, قازاق ورىستى بىلمەيدى. قازاق بىلمەيتىندىگىنە ماقتانادى. ادامزات كۋا, تولستوي – دانىشپان, دوستوەۆسكي – ۇلى, پۋشكين – كەمەڭگەر. ورىس ادەبيەتى – الىپتاردىڭ ادەبيەتى. جالپى, تامىرسىز اعاش, تاريحسىز مادەنيەت, تەكسىز ادەبيەت جوق. ءتىلدىڭ ءبارى – ۇلى, ونەر تەگىس تەكتى, ادەبيەت بىتكەن كەمەل دۇنيە – ءبىر-بىرىنە تەڭ, ارتىق تا, كەم دە ەمەس. ساموتسەننوست. ياعني, وزىندىك قۇندىلىق. ءبىزدىڭ ۇلت – تالانتتى حالىق.
قازاقتىڭ اقىل-ويىنا قازاق ورتاسى ازدىق ەتەدى, ءبىزدىڭ كورىنە قويماعان وقىرماندارىمىز كوپ, بىراق ءبىر تىلدە عانا سويلەگەن ادەبيەت كوپ ءتىلدى ادامزاتقا جەتە الماي وتىر. سوندىقتان پروزا دا, پوەزيا دا جارما قاقپالارىن شالقاسىنان اشىپ تاستاۋى كەرەك.
كەك & وكپە
قازاقتا وكپە كوپ. كەيبىر توپ كەشەگىسىن كەشىرە الماي – كەكتەنەدى. كەك – تۇيىق جول دەپ ايتتىق. كەگىنىڭ ءتۇرى – تىلىندە سويلەمەۋ, قارىپتىك نۇسقاسىندا وقىماۋ, تەگى, سويلەگەن مەن وقىعاندى جاۋ كورەدى. جازعاندى, ءتىپتى ۇركىتكە ايداتۋعا دايىن.
ادەبيەتىنە, مادەنيەتىنە قارسىلىعى – كادىمگى ۇلكەن فيلوسوفياعا اينالادى. كەشىرىڭىز, بۇل ەندى – نە شوۆينيزم, نە فاشيزم. ادامزاتتى سۇيۋگە شاقىرعان ابايعا سالساق تا, باسقا وركەنيەتتى جەككورۋ – قازاقتىڭ جولى ەمەس. ءوزىن جاۋ كورگەن وزگە ونى دا جاقتىرمايدى.
بۇل جاعداي قوس ادەبيەتتىڭ مۇراتىنان اداسۋىنا اپارىپ سوعادى. ورىس جازۋشىسى قازاق وقىرمانىن, قازاق قالامگەرى ورىس اۋديتورياسىن ىزدەمەيدى.
بىراق ادەبيەتتىڭ مۇراتى – كەك, وشپەندىلىك, ايارلىق ەمەس, ىزگىلىك ەدى, جارىققا ۇمتىلعان ءسوز ونەرىن, ساۋلەلى ءسوز ونەرىن قايتىپ قاراڭعىلىق جايلادى, كۇن كوزىن نەگە تۇنەك باستى... بەلگىسىز. پافوس – فالش. نەگىزى, بەلگىلى.
پافوس ادەمى نۇسقادا سويلەيمىن دەپ, كەيدە ءفالشتى ايتىپ قالادى. فالش – اتموسفەرانىڭ جاۋى. اسەرى بىردەن سەزىلەدى, ناتيجەسى شۇعىل كورىنەدى. ارحەتيپ شىنايىلىقتى وياتادى.
(ەكىنشى اڭگىمە)
قايداسىڭ, ارحەتيپ؟
جالپى, ارحەتيپ – ەكەۋ, ءبىرى – كوشىرمەلەردىڭ تۇپنۇسقاسى, ياعني كونە ماتىندەردىڭ, ەسكى جازبالاردىڭ ەجەلگى, اتامزامانعى ەڭ العاشقى كورىنىسى. نەمەسە نەگىزگە الىناتىن ەڭ باستاپقى, ەرتەدەگى ۇلگىسى.
ەكىنشى ارحەتيپ – لينگۆيستيكاعا بايلانىستى. تىلدىك فورمانىڭ قالپىنا كەلتىرۋگە بولاتىن, العاشقى ۇلگىسى تۇرعىسىندا تانىلاتىن, تۇپنۇسقا رەتىندە قابىلدانعان ءتۇرى.
ءتىپتى, اناليتيكالىق پسيحولوگيا قالىپتاستىرعان ءۇشىنشى ارحەتيپ بار. ىرگەتاسىن قالاۋشى – كارل يۋنگ. ءپالساپاشى ءىلىمى بويىنشا, ءاربىر ادامنىڭ بويىندا تۋا بىتكەن, ۇجىمدىق ساناسىزدىقتىڭ مازمۇنىن قۇرايتىن پسيحولوگيالىق قۇرىلىمدار بار, مۇمكىن, قۇرامدار, ادەتتە تۇسىڭىزگە كىرەدى, جالپى, ومىرىمىزدەن, جەكە ءبىر تاجىريبەمىزدەن قايتالانىپ تۇرعانداي كورىنەتىن وي-نيەت نەمەسە تىلەك-تالپىنىستارىمىز (موتيۆتەر) بەن كەيىپتەر (وبرازدار) كەشەگىنى ەسكە سالىپ وتىرادى. ارحەتيپتەردىڭ بۇل اتالعان قاسيەت-بەلگىلەرى جالپىادامزاتتىق ءافسانالار مەن ەرتەگىلەر, الەمدە كەڭ تارالعان ادەبي كوركەم سيۋجەتتەر نەگىزىندە دە جاتىر. يۋنگ وتىزعا تارتا ارحەتيپتى العا تارتادى. ولاردى ءافسانا جانە ەرتەگىلەردە باياندالاتىن, بەينەلەنەتىن وبرازداردان بايقاۋعا بولادى.
ارحەتيپتەر جەكە ادامنىڭ عۇمىرىنداعى نە بولماسا قوعام ومىرىندەگى قيىن-قىستاۋ ساتتەردە ويانادى. قۋانىشتى ساتتە دە تۇنىپ جاتقان تۇڭعيىق, مولدىرەپ تۇرعان شىڭىراۋدان قالقىپ جوعارى شىعادى دا سانادان كورىنەدى. دالىرەك, سانا قىزمەتىنەن, ءىس-ارەكەتىنەن بايقالادى.
ارحەتيپ – جەكە ادامنىڭ قاسيەتى ەمەس. جەكە تۇلعانىڭ تۋىندىسىنا دا جاتپايدى. ول – ادامزاتتىق ناسىلدىك قۇبىلىس. ارحايكالىق قالدىق. جەر بەتىندەگى العاشقى قادامى, اۋىر تىرشىلىگىنىڭ كۋاسى, ساقتالىپ قالعان بەلگىسى. ءبىرىنشى تاجىريبەلەرىنىڭ سارقىتى.
سونىمەن, وبرازدى ويلاۋدىڭ قالىبى بار ەكەنىن تانىدىق. دەمەك, ادەبي ارحەتيپ, سالدارىنشا, ادەبي موتيۆ, جەلىلەر, قاھارمانداردان تۇرادى. جازۋشىلىق ەرەكشەلىكتەن, ماشىقتان تۋاتىن ارحەتيپ, ماڭگىلىك تاقىرىپتار مەن وبرازدار ارحەتيپى, قالىپتاسقان بەينەلەردىڭ ارحەتيپى. سوسىن تابيعي ارحەتيپتەر.
جازۋشىنىڭ ارحەتيپتى عىلىمي تۇرعىدان عالىمداي ءبىلۋى شارت ەمەس, بىراق ونى تانۋى ءتيىس.
فابۋلا كومپوزيتسيادان ۇلكەن, ال كومپوزيتسيا فابۋلادان گورى الدەقايدا ءدال.
ورىس ءتىلدى ورتادا بويىنا الەم ادەبيەتىنەن جۇعىپ, ساناسىنا وزىق نۇسقالاردان سىڭگەن جاقسى ءداستۇر بار. جازۋشىنىڭ جەكە باسىندا ەشقانداي شارۋاسى جوق. بار نازارى – قولداعى ماتىندە. ادىلەتسىز سويلەي المايدى. جۇرت قاراپ وتىر.
ءبىرىنشى كەزەكتە, ارينە ستيل. فابۋلا – ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلە. اڭگىمەلەنەتىن تاقىرىپتىڭ ءبىر-بىرىنە جالعاسقان نە قابىسقان جايتتارىنىڭ ءبىرتۇتاس جيىنتىعى.
ال كومپوزيتسيا سول جايتتاردىڭ ورنالاسۋىن, كەزەكتەسۋىن, ءتىپتى بايلانىسۋىمەن بىرىگە, بىرگە ءوربۋىن بىلدىرەتىن تۇسىنىك.
ءبىرى – ۋاقيعالاردىڭ سان مولشەرىن, ءبىر جەلىدەگى كەزەكتەسۋىن, قابىسا ءوربۋىن نەمەسە شىن ومىردەگى جاعداي-جايتتارىن كورسەتسە, ەكىنشىسى, سول فابۋلا بويىنشا اۆتورلىق نۇسقاداعى سيۋجەتتى قۇراستىرۋدى, ياعني ۋاقيعانى جۇزەگە اسىرۋدى بىلدىرەدى.
فابۋلا جالپىلاما اڭگىمە تۇرىندەگى نۇسقا بولسا, كومپوزيتسيا ماقسات-مۇراتى بار ناقتىلى سيۋجەتتىك جەلى.
قالامگەردىڭ ونى ءبىلۋى شارت ەمەس, بىراق سول ىزبەن ءجۇرۋدى كىتاپتاردان وقىپ ۇيرەنۋى كەرەك.
مەنىڭشە, عىلىمي فانتاستيكا, فەنتەزي, دەتەكتيۆ ۇشەۋىن جوقتاۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىزدىڭ قورعاۋ-قولداۋىمىزسىز-اق ولار الەمدى جاۋلاپ وتىر. فەنتەزي – بار بولعانى – عىلىمي ەمەس فانتاستيكا. ويىنا نە كەلسە سونى جاز دەگەن جاۋاپكەرشىلىكسىز ەركىندىك. دەتەكتيۆ تە جەتىسىپ تۇرعان جوق: قىلمىستىڭ ىزىنە, قىلمىسكەردىڭ سوڭىنا تۇسكەن اگەنتتىڭ سەرگەلدەڭ ءومىرى. عىلىمي فانتاستيكا اقىل-ويعا – اقىل, وي قوسادى.
بىراق جالپىادامزات, جەكەلەگەن دانىشپاندار ينتەرنەتتى بولجاي العان جوق. اقپاراتتىق تەحنولوگيا دۇنيەنى وزگەرتتى. ءبىز قارىشتاپ دامىپ, ارشىنداپ ادىمداعان ۇدەرىستەردىڭ سوڭىنا ىلەسە الماي ىلدەبايلاپ ءجۇرىپ كەلە جاتىرمىز.
كەيدە قولىنا تىزگىن تيگەن سۇڭعىلا مەديا تۇلعا سيپاي قامشىلاپ ات شالدىرادى, وزا شاۋىپ, توپ جارىپ, قارا ءۇزىپ كەتەدى. شاڭ-توپىراق استىندا قالعان ءبىز قايتىپ ادامزاتقا اقىل ايتامىز؟
بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى الەمدەگى ەڭ ىقپالدى بيلەۋشى توپقا اينالدى. قازىر باردى دا, جوقتى دا ءوزى جاسايدى. مەدياگەر تۇلعا اقپاراتتىق تەحنولوگيالار ارقاسىندا بيزنەستەگى, قوعامداعى, مەملەكەتتەگى ەڭ كورنەكتى قايراتكەرلەردىڭ ءبىرى بولدى.
ديدار امانتاي,
جازۋشى
