نارتۇلعا

ءومىر دەيتىن اللانىڭ جۇمىر­باس پەندەگە تارتۋ ەتكەن قازىنالى كەڭىستىگىندە كەزدەسكەن, تالاي-تالاي تاعدىرلى وقيعالار تۇسىندا بىرگە بولعان, ۋاقىت شىركىننىڭ ۇسىنعان تۇز-ءدامىن بىرگە ءجۇرىپ بولىسكەن جانداردىڭ – الۋان مىنەزدى ادامداردىڭ ءبارى بىردەي ەسىڭدە قالا بەرمەيدى.
جىلداردى ەلەككە سالىپ, وت­كەن ءومىر ۇزىكتەرىن قيالدا قايتا جالعاپ, ءبىرىنىڭ ءتۇسىن, ءبىرىنىڭ اتىن, ءبىرىنىڭ مىنەزىن, قىسقاسى الگى جادى ءتورىن جاڭعىرتقان ادامداردىڭ مىنەز-قالىبىن قانشا وي-تارازىعا سالعانىڭمەن, ءبارى بىردەي ەسىڭدە قالماعانىن ىشتەي اڭعاراسىڭ... 

ەرجۇمان سمايىل – مەن ءۇشىن ءوزىنىڭ ەشكىمگە ۇقساي بەرمەيتىن وزگەشە بىتىمىمەن, بۇلتالاعى جوق ەر­مىنەزدى قالىبىمەن, كوزى جەت­سە, ايتقانىنان قايت­پاي­تىن بەرىكتىگىمەن, تۋرا سوي­لەپ,­ تىك جۇرەر ازاماتتىعىمەن, ۇلتتى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قىز­عىشتاي قوريتىن ۇستانىمىمەن ەسىمدە جۇرەتىن سونداي سيرەك­تەر­دىڭ ءبىرى, بىرەگەيى. مەن ءۇشىن ول – ءوز كاسىبىنە شاڭ قوندىرماي, قا­زاق جۋرناليستيكاسى دەيتىن تا­ريحى تەرەڭ, تاعىلىمى مول اي­دىندا ءوز بەينەسىن ءوزىنىڭ وز­گە­شە قولتاڭباسىمەن سومداي ءجۇ­رىپ, ۇلت كوسەمسوزىنىڭ ەكى عاسىر تو­عىسىنداعى اۋىر جۇگىن ءارى قالام­گەر, ءارى ۇيىمداستىرۋشى, ءارى تا­لىمگەر رەتىندە قايىسپاي كو­تەرگەن تۇعىرلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى.

مەن ەرجۇماندى وتكەن عا­سىر­دىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنان باس­تاپ ءبىلدىم. «لەنينشىل جاس», ارا-تۇرا «سوتسياليستىك قازاقستان» سەكىلدى رەسپۋبليكالىق باسىلىم بەتتەرىندە ويلى تولعانىستارى, قاناتتى ماقالالارى ارقىلى تانىدىم. وسى ويىمدى ءبىر جولى سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ اعامىزعا ايتقاندا, «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەگەندى ءومىرىنىڭ ۇستانىمى سانايتىن ۇستاز-تۇلعانىڭ اق جارىلىپ قۋانعانى ەسىمدە. «دۇرىس بايقاعانسىڭ. ەرجۇماننىڭ مى­نەزى دوعال بولعانىمەن, ءسوزى ورام­دى, مىنەزى تۋرا بولعانىمەن, جانى جۇمساق. ەڭ باستىسى – ادال! اق­جۇرەك! تولە بي اتاڭنىڭ اۋزى­نان شىققان «تۋرا بيدە تۋعان جوق, تۋعاندى بيدە يمان جوق» دەگەن ءسوز وسىنداي قاسقا ماڭدايلار تۋرالى ايتىلعان», دەپ جىلى جىميعان ەدى...

وتكەن عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارىنىڭ قويىن-قولتىعىندا قالىپ بارا جاتقان وسىناۋ وي ۇزىكتەرى مەن ءومىر ۇزىكتەرىن قايى­را سۇزگىدەن وتكىزىپ وتىرىپ,­ جادىم جاڭعىرىپ, جايدارى سەزىم مەن جايماشۋاق ويدىڭ قو­رى­عى­نا كىرگەندەي كۇيگە ءتۇستىم. ەر­جۇماندى ەسكە الىپ وتىرىپ, ادەبيەت پەن جۋرناليستي­كا بوساعاسىن بىرگە اتتاعان قۇر­بى-قۇرداستار, الماتى ءتۇنىن انمەن­ تەربەتىپ, الاتاۋ بوكتەرىن قۋا­نىش پەن شاتتىققا بولەگەن كەز­دەر ەسكە ءتۇستى. ومىردە ء«سوز» دەي­تىن ونەردەن بيىك, ء«سوز» دەيتىن كا­سىپتەن اسقاق دۇنيە بار-اۋ, دەپ ويلامايتىن, ارماندارى مەن اياۋ­لى سەزىمدەرىن اق قاعاز بەتىنە ايدىنعا باۋىر باسقان اققۋداي ەتىپ جارىسا قوندىرۋعا ۇمتىلعان ال­پىسىنشى, جەتپىسىنشى, سەكسە­نىن­شى جىلداردىڭ تۇلەكتەرى قاز-قا­تار ءتىزىلىپ كوز الدىمنان وتە باستادى...

ءوتىپ بارا جاتقان دۇنيە-اي!..

شەتىنەن «سەن تۇر, مەن اتا­يىن» دەيتىن سىلانعان سايگ ۇلىكتەر! جامپوز جۇيرىكتەر! ءبىرىنىڭ جالىن ءبىرى جۇلقىلاپ, ءبىرىنىڭ ومىراۋىن ءبىرى تىستەلەپ, قازاق جەرىنىڭ ءتورت قيىرىنان كەلىپ, الماتى تورىندە تابىسقاندار! جاسىنا, جولىنا قاراپ, ءارى-بەرىدەن سوڭ بەس جىل بىرگە وقىپ ءجۇرىپ, بىرىنە-ءبىرى ابدەن باۋىر باسىپ, «كۋرس­تاس» اتانىپ كەتكەن ءۇيىر-ءۇيىر تالانتتار! قازاق كوركەمسوزى مەن كوسەمسوزىنىڭ تۋىن ۇستاپ, تۇعى­رىن كوتەرۋگە ۇمتىلعاندار!
الماتى تانىستىرىپ, تاعدىر تابىستىرعان وسىنداي قازاق جۋر­ناليستيكاسىنا ولجا سالعان ءورىسى كەڭ, وركەندى جىگىتتەردىڭ ءبىر توبى – «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسىپ», ءبىرىن-ءبىرى جەتەكتەسە ءجۇرىپ, ومىردە دە, قوعامدا دا ءوز ورىندارىن اداسپاي تاپقان وسى ەرجۇمان سمايىل, ەربول شايمەردەنوۆ, قۇدايبەرگەن تۇرسىن, قۋانىش جيەنباي, سۇلەيمەن مامەت, ت.ت. تالانتتى جىگىتتەردىڭ ۇركەردەي شوعىرى.

بۇل جىگىتتەردىڭ اراسىنان ءبى­رىنشى تانىسقانىم – ەربول. «قازاقستان پيونەرى» گازەتىن­دە­ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن كەزىم. جان-جاقتان اعىلىپ حاتتار كە­لەدى. العاشقى رەداكتورىم – سەي­داح­مەت بەردىقۇلوۆ: «جىگىتتەر, تا­لانتتى تانۋ ءۇشىن, اۋەلى تابۋ كەرەك! تابۋدىڭ جولى – حات. ءاتۇستى قاراماي, ءاربىر حاتتىڭ ار جاعىندا بالانىڭ ءتىلى, ءسوزى, ويى, كوزقاراسى, تاعدىرى تۇر­عا­نىن ۇمىتپاڭدار!» دەپ شەگەلەپ وتىراتىن. كەيىن وسىنداي ۇستانىمدى ەكىنشى رەداكتورىم – فاريزا وڭعارسىنوۆادان دا انىق اڭعاردىم. شامامنىڭ جەتكەنىنشە, حاتتاردى ءوز سۇزگىمنەن وتكىزىپ, تالداۋعا, ىرىكتەۋگە تىرىسامىن. ىرىكتەۋدەن وتكەن ماتەريالداردى, ازىرلەپ باسشىنىڭ الدىنا اپارامىن. سونداي سۇرىپتاۋ سىنىنان وتكەن ەكى ءسات ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. ەكەۋى دە فاريزا اپاي­دىڭ تۇسىندا. ءبىرىنشىسى – «قا­زاقستان پيونەرى» گازەتىنىڭ ءبى­رىنشى بەتىنە «وقۋعا كەلدى جاس ءتىلشى» دەگەن ۇلكەن ايدار­مەن (سۋرەتتەرىمەن قوسا جاريالانعان) مەكتەپ بىتىرگەن ءبىر توپ قىزدار مەن جىگىتتەر (عابيدەن قۇلاحمەتوۆ (مارقۇم), الپىسباي شىمىرباەۆ (مارقۇم), ۇلىقبەك ەسداۋلەتوۆ, الما ۇمبەت, گۇلسىم مۇقىشەۆا). ەكىنشىسى – سولتۇستىك قازاقستاننان كەلگەن ەربول شايمەردەنوۆ ەسىمدى جاس اقىننىڭ ءبىر توپ ولەڭىنە ءسات ساپار جازىپ, جەكە باستىرعانىم. 
ارادا اتتاي ارقىراپ قىرىق سەگىز جىل وتسە دە سول جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا جاريالانعان الگى ءسات ساپارلار مەنىڭ جادىمنان ءالى كۇنگە كەتپەيدى. ونى ولار دا ۇمىتپايدى... اسىرەسە عابيدەن مەن ەربول ىنىلەرىم كورگەن سايىن «نۇر-اعاڭ, بىزگە ءسات ساپار بەرىپ ەدى» دەپ اعا تۇتىپ, قۇشاقتارىن جاياتىن ەدى...

سونداي ساتتە... ەرجۇمان سمايىل ماعان جاسى جاعىنان وكشە­لەستىگىن پايدالانىپ: «بىزگە, سۇ­كەڭ ەكەۋمىزگە بەرگەن جوق... نۇ­رەكەڭنىڭ ىقىلاسى اۋسا, تەك اقىن­دارعا عانا اۋعان بولۋى كەرەك», دەپ شورت كەتەتىن. قالجى­ڭى­نىڭ ءتۇرى.

ءيا...

ەرجۇمان سمايىلمەن جىعا تانىسۋىم, جالىنى مول جاس كەزدە ەمەس, قىرىقتىڭ ءىشىن ارالاپ, ەس توقتاتقان شاقتا – «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە باس رەداكتور بولىپ قىزمەت ەتكەن جىلداردا بولدى. دالىرەك ايتقاندا, 1993 جىلدىڭ قاڭتارى مەن 1996 جىلدىڭ شىلدەسى ارالىعىندا.

مەن «ەگەمەن قازاقستان» گا­زەتىنە باس رەداكتور بولىپ تاعاي­ىندالعاندا ەرجۇمان كە­زەك­تى ەڭبەك دەمالىسىندا ءجۇر ەكەن. ۇلت تاريحىندا رۋحاني كوشباسشىلىق ورنى ايرىقشا باس باسىلىم بولعاسىن تولقىپ اتتاپ, وزىمە دەيىنگى ۇجىم باسشىسى بولعان ارداقتى اعامىز ءابىش كەكىلباەۆتان قىزمەتتى وتكىزىپ الدىم. الماتىنىڭ قاق تورىندەگى رەداكتسيا ورنالاسقان بيىك عي­ماراتتىڭ ءتورتىنشى قاباتى. ەل پرە­زيدەنتىنىڭ ۇيعارىمىمەن تاۋەل­سىزدىك ءداۋىرىنىڭ تىنىس-تىر­شىلىگىن جان-جاقتى اشىپ, جاڭا زامان تالاپتارىنا ساي جۇ­مىس جۇرگىزۋ ءۇشىن كەلگەن جاڭا باس­شىنىڭ كەڭ كابينەتى. 

ۇكىمەت باسشىلارى سەرگەي تەرەششەنكو مەن قۋانىش سۇل­تا­نوۆ كەزەك-كەزەك سويلەپ, مەنى ۇجىمعا تانىستىردى. قۇت­تىق­تاۋشىلار كوپ. كوڭىل الاڭ. شارۋا شاش-ەتەكتەن... قانشا بىلەمىن دەگەنمەن, قىزمەت بابىن­دا توقايلاسا قوي­ماعان ادامدار... اتتارىنان ات ۇركەتىن اق­ساقالدار, كەشە عانا وسى باسى­لىم تىزگىنىن ۇستاعان ساپار بايجانوۆ, بالعابەك قى­دىر­بەك­ ۇلى, شەرحان مۇرتازا سەكىلدى الاش تانىعان اعالارىم. قالتاي مۇحامەدجانوۆ, كامال سمايىلوۆ سەكىلدى قازاق كوركەمسوزى مەن كو­سەم­سوزىنىڭ مارقاسقالارى توپتاسىپ كەلىپ, باتا-تىلەكتەرىن ايتتى.

سونىمەن... جاڭا قىزمەتكە كىرى­سىپ, العاشقى نومىرگە قول قوي­عان مەن ءۇشىن تاريحي كۇن (1993 جىلدىڭ 23 قاڭتارى) ارتتا قال­دى. باس رەداكتور بولمەسىندە وتىر­عانىما ەكىنشى كۇن. ورىنباسارىم – مىڭباي ىلەس, جاۋاپتى حاتشى – جانات ەلشىبەك ۇشەۋمىز كەلەسى سانعا باراتىن ماتەريالداردى پىسىقتادىق. تاپسىرمالار بەرىلدى. كەلىپ-كەتۋشىلەر ۇزىلەر ەمەس. تەلەفوندا دا تىنىم جوق.

وسىنداي تولقۋ-سۇرەڭى مول ەكىنشى كۇن ەڭسەرىلە بەرە, ەسىك اشىپ, ىشكە دەمالىستا جۇرگەن باس رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرجۇمان سمايىل كىردى. قول الىپ, امانداستى. العاشقى ءسوزى: «قىزمەت قۇتتى بولسىن, نۇرەكە!» «راحمەت!» ەكىنشى ءسوزى: «مەن وسى گازەتتىڭ قىزمەتكەرى ەرجۇمان سمايىلمىن عوي» بولدى. مەن: «وسى گازەتتىڭ باس رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەرجۇمان سمايىل!» دەپ تۇزەتتىم. ءۇشىنشى ءسوزى: «دەمالىستا ءجۇر ەدىم. ادەيى قۇتتى بولسىن ايتايىن, دەپ كەلدىم» دەپ جىلى جىميدى. ء«يا, دەمالىس قالاي؟ قايداسىڭ؟» «جامان ەمەس. ۇيدەمىن» دەدى. ءتورتىنشى ءسوزى: «نۇرەكە, تۋرا ايتتى دەپ سوكپەڭىز. مەنىڭ ورنىما ۇيعارعان ادامىڭىز بولسا... كابينەتتى بوساتايىن. وكپە جوق...» دەگەن ءۇش سويلەمنەن تۇ­راتىن قىسقا قايىرىم. مەن دە كە­سىپ ايتتىم: «ادامىم جوق! كابينەتتى بوساتۋعا اسىقپا!» دە­دىم. بەسىنشى ايتقانى: «ەندەشە... مىندەتىمە كىرىسۋگە رۇقسات بە­رىڭىز!» دەگەن ءسوزى...
ەڭبەك دەمالىسىن ءۇزىپ, ەرجۇ­مان قىزمەتكە قايتا كىرىستى. «دەم­الىسىڭدى اياقتاپ ءبىر-اق شىق» دەگەن سوزىمە تاعى دا: «نۇرەكە, مەن ءۇشىن دەمالىستىڭ ۇلكەنى – جۇ­مىس. گازەت شىعارۋ», دەدى.

ەرجۇمان سمايىل ءۇشىن شىنىندا دا مىنا بازارى مەن نازارى قالىڭ ومىردە گازەتتەن, گازەت بولعاندا «ەگەمەننەن» ارتىق قۋا­نىش, قىزىق جوقتاي ەدى. ول تاڭ­نىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى رەداكتسيادان شىقپايتىن. قا­شان كورسەڭ, ۇستەلىنىڭ ۇستىندە ءۇيىلىپ قولجازبا جاتاتىن. الگى قول­جازبالار ەرجۇمان دەيتىن قاتال سىنشىنىڭ سۇزگىسىن كوپ كۇتىپ سارعايمايتىن. بىرىنەن سوڭ ءبىرىن وقىپ, كونۆەيەرگە تۇسكەن ء«ونىم» سەكىلدى ءوز جولىمەن كەتىپ وتىراتىن. تاپسىرماسى دا انىق. وزىنە تيەسىلى مىندەتتەردى دە بۇل­جىتپاي ورىندايتىن. تا­پسىر­ما ورىنداۋعا قالاي جۇيرىك بول­سا, ءوزى بەرگەن تاپسىرمالارىن قاداعالاۋعا كەلگەندە, «قاتال­دى­عى­نان» جازبايتىن. ول مىنەزىن قىزمەتتەس ارىپتەستەرى دە, اۆتورلار دا جاقسى بىلەتىن. ۇناعان ما­تەريالىن گازەتكە شىعارعانشا اسىعاتىن. ۇناماعانىن كىم بول­سا دا بەت-جۇزىنە قاراماي, تۋرا ايتىپ, قايتارىپ وتىراتىن.­ ءجون بىلگەندەر ۇندەمەي كەتىپ, جون­گە توقتاعىسى كەلمەگەندەر­ «اي­قاي­لا­سىپ» جاتاتىن. ءبىر قىزىعى, باس رەداكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ءسوزدى قىسقا قايىرىپ, الگى داۋكەس اۆتورلارعا «اڭگىمە ءتامام» دەگەندەي, ۇندەمەي ءوز جۇ­مىسىمەن اينالىسۋعا كىرىسەتىن. ءتىپتى بولماعاندا «مەنىڭ باس­قا ايتارىم جوق. كەدەرگى جا­سا­ما­ڭىز» دەپ, اشىق تۇرعان ەسىكتى ساۋساعىمەن نۇسقايتىن. بۇل – گازەت ءۇشىن جانىن بەرىپ, جۇرەگىن ارناعان وسى جولدا ءوزىن دە, وزگەنى دە اياماعان, اباي تىلىمەن ايتقاندا, «جاقسىدان ۇيرەنىپ, جاماننان جيرەنۋدى» ءمىن كورمەگەن, ۇندەمەي ءجۇرىپ, ۇلكەن شارۋا ات­قارۋعا قالىپتاسقان ادامنىڭ كا­سىبي ۇستانىمى, داعدىسى بولاتىن.

جاسىراتىنى جوق, ەرجۇمان ەكەۋمىز قاتار قىزمەت ەتىپ, «ەگە­مەن» دەيتىن ۇلتتىڭ باس باسىلىمىنا جەتەكشىلىك جاساعان جىلدار ەل تىرلىگى اۋىر­لاپ, ءبىر فورماتسيا ەكىنشى ءبىر فورماتسياعا ىعىسىپ ورىن بەرۋى قيىنداپ تۇرعان كۇردەلى كەزەڭ ەدى. وتپەلى ءداۋىر! اتىنان-اق بەلگىلى... وزەكتى جالاعان جالىنى مول! ازاتتىق دەيتىن اساۋ ات باس بەرمەي, قوعام ءارى-ءسارى كۇي كەشىپ, نارىقتىڭ اياق-قولدى بۋىپ تۇرعان كەزى. دەمو­كراتيا دەيتىن ۇعىمدى جەلەۋ­ ەتىپ, قازاقستانعا سۇعىن قاداعان سىرتقى كۇشتەردىڭ الەكەدەي جالانعان ەكپىنى قات­تى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتۇپسىز, تەرەڭ دولى مۇحيتتىڭ تاۋ-تاۋ تولقىن­دارىمەن الىسقان كەمەنىڭ كۇيىن كەشكەندەي ءبىر اۋحال؟!. بيلىك تىزگىنىن بەرگىسى كەلمەي الاسۇرعان بۇرىنعى ورتالىق پەن ءار الۋان مۇددەلەردى ماقسات ەتىپ, ءبىر ءسات «تىزگىنى بوسادى-اۋ» دەگەن ويمەن ىشكە لاپ بەرگەن قيلى-قيلى يدەولوگيالىق اعىمداردىڭ قىزۋ ايقاسىپ جاتقان, كوزگە كورىنە بەرمەس «مىلتىقسىز» مايدانى!. 

ءومىر-تىرشىلىگى ەل قاتارلى نارىق قىسپاعىنا تۇسكەن باس باسىلىم ءۇشىن بۇل «مايدان» وڭايعا تۇسپەدى. تۇرمىس قيىندىعى ءبىر جاعىنان, قولىنا قالام ۇستاعان ارىپتەستەردىڭ زامانا مىنەزىن تاني الماي, ءارى-ءسارى كۇي كەشۋى ەكىنشى جاعىنان كەدەرگى تۋدىرىپ جاتتى. وسىنداي وبەكتيۆتى, سۋبەكتيۆتى فاكتورلار قالىپتاس­تىرىپ وتىرعان وتپەلى ءداۋىر قيى­ن­دىقتارىن يگەرۋدە ەل پرە­زي­دەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ قولۇشىن بەرىپ, كورسەتكەن كومەگى ۇشان-تەڭىز بولدى. ەلباسى «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىن تىكەلەي ءوز قامقورلىعىنا الىپ, پروبلەمالاردىڭ ۇلكەنىن دە, كىشىسىن دە شەشىپ وتىردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قىسقا مەرزىم ىشىندە باس باسىلىمعا قانات بىتىرگەن يدەولوگيالىق, الەۋمەتتىك ءبىراز يگى شارالار جۇزەگە استى...

ەرجۇمان سمايىل سول شا­رالار­دىڭ ورىندالۋىندا «كۇن­دىز كۇلكى, تۇندە ۇيقى كورمەي» ءجۇرىپ, قىزۋ ەڭبەك ەتتى. قاي كەزدە دە, قانداي كۇردەلى, قيىن تۇستاردا دا باس رەداكتوردىڭ قامشىلار جاعىنان تابىلىپ, رەداكتسيانىڭ ىشكى ءتارتىبى مەن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جولعا قويا ءبىلدى. ول نارىق فيلوسوفياسىنىڭ الەمدىك ۇلگىلەرىن جان-جاقتى جۇرگىزۋىنە كۇش سالىپ وتىردى. رەتى كەلگەندە ايتۋ پارىز. سول تۇستا مەنىڭ قاسىمدا بولعان ورىنباسارلارىم – مىڭباي ىلەس, نۇرتورە ءجۇسىپ, ەربول شايمەردەن, جاۋاپتى حاتشى – جانات ەلشىبەك سەكىلدى تالانتتى, تاجىريبەلى ارىپتەستەرىم دە «ەگەمەننىڭ» داۋىرمەن بەتپە-بەت كەلگەن كەزدەگى قيىندىقتارىن ەڭسەرۋدە از تەر توككەن جوق. ەر­جۇ­­مان وسى توپتىڭ اۋىر جۇكتى جۇ­­مىلا كوتەرۋىنە سەبەپكەر بولا ءبىلدى...

ماقالانىڭ باس جاعىندا «ۇن­دەمەي ءجۇرىپ ۇلكەن جۇك كوتەرۋ, ۇلكەن شارۋالار اتقارۋ» دەگەن ويدى ايتقاندا, ەرجۇمان بويىنان­ بايقالعان باستى قاسيەتتەردىڭ ءبىرى وسى – ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى بولاتىن.

مەن بايقاعان ازامات بويىن­داعى ەكىنشى ءبىر قاسيەتى – ءوز كاسىبى مەن كاسىپتەستەرىنە دەگەن ادالدىعى.

ول جاقسىعا بالاشا سەنىپ, اعا­لارىنىڭ الدىن كەسپەيتىن.

«نۇرەكە, جاقسى-جامان ءبىراز ءومىر ءسۇردىم. ءالى دە بۇيىرسا, كو­رەرمىز... بايقاپ وتىرسام, اتتىلى قازاقتىڭ كوبى اتىنان ءتۇسىپ, سالەم بەرەتىن اعالاردىڭ الدىن كورىپپىن. سوڭىنا ەرىپپىن. سو­لاردىڭ بىرەۋى تۋرالى بوتەن ءسوز ايتپايمىن. ايتقىم كەلمەيدى. شامام كەلسە, باسقالارعا دا ايتقىزدىرماسپىن... ولار كىم دەيسىز عوي؟ ساپار بايجانوۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, شەرحان مۇرتازا, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ... ءبارى قازاقتىڭ قاسقا ماڭداي ۇلدارى...» دەيتىن اندا-ساندا سىرىن تام-تۇمداپ, سىرتقا شىعارىپ.

اعالار دەگەننەن شىعادى...

«ەگەمەننىڭ» كولىگى كوبەيىپ, تۇرمىسى وڭالىپ, بەتى دە قالىڭ­داپ, تيراجى مولايا باستادى» دەگەن ۇزىنقۇلاقتىڭ ءسوزى ەل ءىشىن, اۋەلى جۋرناليستەر قاۋىمىن ارا­لادى. «ەل» دەيتىن قوسىمشا شىعارىپ, «ەگەمەن» دەيتىن كومپانيا اشىپتى...»

وسىنداي كۇندەردىڭ بىرىندە مەن ەرجۇماندى شاقىرىپ: 

– ەرەكە, بىزدەن زەينەتكە شىققان اقساقالداردىڭ ءتىزىمىن تۇگەندەيىكشى, – دەدىم. 
– تۇگەندەيىك... 
– نە ءۇشىن دەپ سۇرامادىڭ عوي؟!. 
– قايدان بىلەيىن؟.. ءبىر ويىڭىز بار شىعار... 
– بار... سانى قانشا؟ 
– وتىزدىڭ ۇستىندە... 
– ارقايسىسىنا 1000 تەڭگەدەن ستيپەنديا تاعايىنداساق... كوممەرتسيالىق سچەتتەن... – دەدىم. 

انشەيىندە قاباعى سيرەك اشى­لاتىن ەرجۇماننىڭ كوزى نۇر­لانىپ, جۇزىنەن قۋانعاندىقتىڭ نىشانى انىق كورىندى. 
– راس ايتاسىز با؟ 
– تەزىرەك ءتىزىم جاسا. بۇيرىق ازىرلە! – دەدىم. 
– بولادى... – ەرجۇمان ورنى­نان تۇرىپ, قۋانا قولىمدى قىستى. 

سول كۇنى بالعابەك اعا, حايدار اعا باستاعان ءبىر توپ اقساقال-قالامگەرلەرگە «ورامال تون بول­مايدى, جول بولادى» دەگەن كادەلى ىرىممەن ستيپەنديا تاعايىندادىق. بۇل ۇسىنىستى رەد­كوللەگيا مۇشەلەرى دە قىزۋ قولدادى. ءسويتىپ... جارناما ەسە­بىنەن قورجىنى قالىڭداعان قور قاراجاتىن (جوعارى-تومەن­نەن كەلگەن تەرگەۋ-تەكسەرۋلەرگە قاراماي) رەداكتسيانىڭ الەۋ­مەت­تىك-تۇرمىستىق, وندىرىستىك جاع­دايىن رەتتەۋگە جۇمساۋ باستال­دى...

اعالار دەگەننەن شىعادى...

1996 جىل. كوكتەم. شەرحان مۇرتازا اعامىز, جوعارعى كەڭەس تاراپ, قىزمەتسىز ءجۇرىپ قالدى. ءماريا جەڭگەمىز سىرقاتتانىپ جاتتى... اعانىڭ سالقىن قاباعى ار­قامىزدى ايازداي قارىدى... «نە ىستەۋ كەرەك؟» وسى ءبىر قيىن سۇراققا جاۋاپ ىزدەدىك. «ەگە­مەندى» ەگەمەن ەتكەن ەلاعاسى عوي!.. ەرجۇماندى شاقىرىپ, وي ءبولىسىپ, جاعدايدى ايتتىم. ول توڭ-تورىس, ءۇنسىز. الدەنەۋاق:

 – ءبىز نە ىستەي الامىز؟ – دەدى اۋىرلاۋ كۇرسىنىپ: – جوعارى جاق­تىڭ ءبىر ويلاعانى بار شىعار؟.. 
– قىزمەتكە الايىق. 
– قايدا؟ 
– «ەگەمەنگە!.». 

ەرجۇمان ەبەدەيسىزدەۋ قوزعا­لىپ, جىلى جىميدى: 
– شىنىمەن شاقىرامىز با؟ 
– سويلەسىپ كورەيىك... كونسە... كەڭەسشى دەگەن مىندەتكە الايىق... بىزگە اعانىڭ اتاعى مەن ابىرويى كەرەك. بولمە ءبولىپ, تەلەفون تارتايىق. كەلۋ, كەتۋ... ءجۇرىپ-تۇرۋ – ەركىندە! شەراعاڭدى ءتورت كەرەگەگە قاماعانىمىز جاراس­پاس... – دەدىم. 

سونداعى ەرجۇمان باۋىرىم­نىڭ بالاشا قۋانعانى, جۇگىرىپ ءجۇرىپ كابينەت ءىشىن ازىرلەگەنى ەسىمنەن كەتپەيدى. 

«ەگەمەننىڭ» ۇلكەن-كىشىسى تەگىس قوبىراي قوزعالىپ, ءوزىنىڭ ىرگەلى تورىنە قايتا ورالعان الاش­تۇلعالى ازاماتى ءۇشىن – ەلاعاسى ءۇشىن ريزالىعىن ءبىلدىرىپ جاتتى. 

ءيا...

ەرجۇمان سمايىل قاناعاتى قاسىندا, تاۋبەسى تىلىندە جۇرەتىن كوپ­شىل, قوعامشىل, دوسقا ادال, اعايىنىن ەستەن شىعارمايتىن نارتۇلعالى ازامات ەدى. بۇل قا­سيەتتەرى ونى ارىپتەستەرىنىڭ الدىندا قالاي قۇرمەتكە بولەسە, ەلى-جۇرتىنىڭ الدىندا دا سولاي كەندە ەتكەن جوق.

قازاق جۋرناليستيكاسىنان ءوز ورنىن ويىپ العان, كوسەمسوزدىڭ جاڭا كەزەڭىندە – تاۋەلسىزدىك تۇعىرعا قونعان داۋىرىندە ءوز مى­نەزىن ءوز سوزىمەن ورە بىلگەن ەرجۇمان سمايىل ءومىرىنىڭ سوڭ­عى جىلدارىن تۇگەلىمەن شىعار­ما­شىلىققا ارنادى.

اندا-ساندا كەزدەسكەندە جادىراي ك ۇلىپ: 

– باياعىدا-ا...قالامدى سۋىتپاۋ كەرەك! – دەگەندى ءجيى ايتۋشى ەدىڭىز. باستىقتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن جازۋعا كىرىستىم... – دەيتىن ءازىلى مەن وسپاعىن ارالاستىرا سويلەپ.

راسىندا دا ءسوزى مەن ءىسى ۇيلەس­كەن, ايتپايتىن, ايتسا قايت­پايتىن, قانداي ءىستى باستاسا دا اياعىنا جەتكەنشە تىنىم كور­مەيتىن ەرجۇمان سمايىلدىڭ قا­لامىنان تۋعان سوڭعى بىرەر تۋىندىلارىن ءار-ءار جەردەن زەيىن قويا وقىپ ءجۇردىم. نەنى ايت­سا دا ناقتىلاپ, مەيلىنشە ومىرگە جاقىنداتا سۋرەتتەيتىن قا­لامگەردىڭ جادىمدا جاقسى قالعان تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – «سوعىس بالالارى». ءبىر جەتىسۋ ايماعىنىڭ نەمەسە الاتاۋ بوكتەرى مەن ىلە جاعالاۋىنىڭ عانا كوكىرەگىن قوزعاپ, ۋاقىتتىڭ شەر-شەمەنىن تەربەيتىن شىندىق ەمەس, كۇللى قازاق دالاسىنا ءتان ءومىر, قوعام, زامان ءداۋىر اقيقاتىن تەرەڭنەن قوپارار تۋعانباي اۋى­لىنىڭ كورىنىسى, ادامدارى, ءداۋىر ۇزىكتەرى وقىرمانىن بەيجاي قال­دىرمايدى. ءتىلى تارتىمدى, ويى تەرەڭ, ايتارى ءشۇباسىز... سان مارتە جازىلىپ, سۇرلەۋى تاپ­تالا-تاپتالا, كەڭەيە-كەڭەيە داڭعىلعا اينالعان تاقىرىپتى ەر­جۇمان ءوز پريزماسىنان وت­كىزە وتىرىپ, ادەمى ورەدى... ء«ومىر دەگەن – جول ءۇستى» دەيدى تاعى ءبىر شىعارماسىندا اۆتور. كور­گەنىڭ دە, كورەرىڭ دە ۇلى جا­راتۋشىنىڭ قۇزىرىنداعى جۇمىرباس پەندەنىڭ ەنشىسىنە تيەسىلى ءومىر اتتى كەڭىستىك! قالاي ءسۇرىپ, قالاي يگەرەسىڭ؟ كىمدەرمەن ءجۇرىپ, قىزىعى مەن شىجىعىن كىم­دەرمەن بىرگە اتقاراسىڭ؟ مىنە!.. سونىڭ ءبارى جول دەيتىن ماڭ­گىلىك كەڭىستىكتە ادام بالاسىنا الدان شىعار ساۋالدار!..

وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن جۋرناليستەرگە العاش بەرىلگەن پرە­زيدەنت سىيلىعىنىڭ ەرجۇ­مان سمايىلدىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرعانى ەسىمە ءتۇسىپ وتىر.
ادىلىنە جۇگىنسەك... سول جولعى سىيلىق ءوز ادامىن ءدال تاپتى دەپ قالامگەرلەر قاۋىمى ءبىراۋىزدان ايتىپ ەدى. سوعان ءبارىمىز دە قۋان­عانبىز... ەرجۇماندى الىس-جا­قىننان جاقسى تانىپ-بىل­گەن زامانداس, قالامداسى, باۋى­رى رەتىندە تەلەفون سوعىپ, قۇت­تىقتادىم.

ول مەنىڭ قۇتتىقتاۋىمدى قابىلداپ وتىرىپ (تەلەفوندا): 

– نۇرەكە, بۇل ءبىر ماعان ەمەس, «ەگەمەن» دەيتىن قاسيەتتى باسىلىمعا بەرىلگەن باعا, ءادىل باعا بولار دەيمىن... – دەپ ەدى. 
نەنى جازسا دا, نەنى ايتسا دا كۇل­بىلتەلەمەي تۋرا ايتاتىن ەر­جۇمان باۋىرىمنىڭ الگى سوزىنە ەش كۇدىك, كۇمانسىز قالاي سەنسەم, بۇگىن دە, مىنە, اراعا جىلدار سالىپ, ىشتەي سولاي سەنىپ وتىرمىن. 
رۋحىن ەسكە الىپ, وسى جولداردى جازىپ وتىرمىن.

ەرجۇمان «ادام – سىيلاعان­نىڭ ق ۇلى» دەيتىن قازاقتىڭ ەسكى ماقالىن اۋىق-اۋىق ەسكە الاتىن. سوڭعى جىلدارى ءار جاڭا جىل قارساڭىندا ۇزبەي تەلەفون سوعىپ تۇرۋدى ادەتكە اينالدىرىپ ەدى. ءسوزى قاي كەزدەگىدەي قىسقا بولاتىن. ء«ومىر ءوتىپ بارادى, نۇرەكە. وكپەنىڭ ءبارى ەسكى جىلدا قالسىن! جاڭا جىلعا وكپەسىز وتەيىك. باۋىرىمىز ءبۇتىن بولىپ وتەيىك!.. وسى ءسوزدى شەراعاعا ايتتىم. وسى ءسوزدى ءابىش اعاعا ايتتىم. مىنە, سىزگە ايتىپ وتىرمىن. ەندى ۋاكەڭ مەن ساۋكەڭە ايتامىن! باس رەداكتورلارىمسىڭدار! امان بولايىق! «ەگەمەن» امان بولسىن! ەگەمەن ەلىمىز امان بولسىن!» دەيتىن ءار جىلدىڭ 31 جەلتوقسانى كۇنى كەشكى ساعات 21.00 مەن 22.00-ءدىڭ اراسىندا.

ءبىر جىل بولدى جاڭا جىل قارساڭىندا 31 جەلتوقسان كۇنى «ەگەمەنىن» ايتىپ, ەگەمەن ەلىنە باق-بەرەكە تىلەپ قۇتتىقتايتىن قوڭىر داۋىس ەستىلمەدى. ەكى دۇنيە­نىڭ بارى راس بولسا, ەرجۇمان ەسىمدى نارتۇلعالى قازاق كوز كورە بەرمەيتىن, قۇلاق ەستي بەرمەيتىن جۇرەك ەسىمدى بايلانىسپەن عانا ءۇنسىز تىلدەسەتىن بەلگىسىز بەلدەۋ­دەن ءتىل قاتىپ جاتۋى دا مۇمكىن عوي!..

رۋحىڭ پەيىشتىڭ تورىندە شال­قىسىن!

نۇرلان ورازالين,

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى