توتە جولدىڭ تيىمدىلىگى مول
بەيسەنبى, 29 ناۋرىز 2012 7:29
قازاق ەلى ەگەمەندىگىن العان ساتتەن باستاپ ىرگەسىن بەكىتىپ, قارقىندى دامۋىمەن قاتار, سوناۋ قىرعىن سوعىس, قۋعىن-سۇرگىن, اشارشىلىق سياقتى قيىن-قىستاۋ كەزدە شەتەلگە تارىداي شاشىراپ, جان ساۋعالاپ جىراققا كەتىپ, قازىرگى تاڭدا باسىنان تالاي قيىنشىلىقتى وتكىزىپ جۇرگەن قانداستارىنا باباسىنداي قامقورلىق جاساپ, اكە-شەشەسىندەي ايالاعاندا, ولارعا جۇمساق الاقانىن اشقاندا, قانداستارىن ءوزدەرىنەن ارتىق كورىپ ولارعا جاناشىرلىق جاساعاندا, جانىنا تارتىپ ماپەلەگەندە قارا شاڭىراق يەسى – ءبۇكىل قازاقستاندىقتار بولعانىنا ءبىز شەكسىز قۋانامىز, ءىشىمىز ەلجىرەپ, تىنىسىمىز كەڭەيىپ, شاتتانامىز.
بەيسەنبى, 29 ناۋرىز 2012 7:29
قازاق ەلى ەگەمەندىگىن العان ساتتەن باستاپ ىرگەسىن بەكىتىپ, قارقىندى دامۋىمەن قاتار, سوناۋ قىرعىن سوعىس, قۋعىن-سۇرگىن, اشارشىلىق سياقتى قيىن-قىستاۋ كەزدە شەتەلگە تارىداي شاشىراپ, جان ساۋعالاپ جىراققا كەتىپ, قازىرگى تاڭدا باسىنان تالاي قيىنشىلىقتى وتكىزىپ جۇرگەن قانداستارىنا باباسىنداي قامقورلىق جاساپ, اكە-شەشەسىندەي ايالاعاندا, ولارعا جۇمساق الاقانىن اشقاندا, قانداستارىن ءوزدەرىنەن ارتىق كورىپ ولارعا جاناشىرلىق جاساعاندا, جانىنا تارتىپ ماپەلەگەندە قارا شاڭىراق يەسى – ءبۇكىل قازاقستاندىقتار بولعانىنا ءبىز شەكسىز قۋانامىز, ءىشىمىز ەلجىرەپ, تىنىسىمىز كەڭەيىپ, شاتتانامىز.
قازاق ەلىنىڭ قامقورلىعىنا بولەنە باستاعان شەتەل قازاقتارى ەل تاۋەلسىزدىگىن اسا زور باعالاپ ەلىمىزگە بارلىق جاقسىلىق بولا بەرسە ەكەن دەپ تىلەپ قانا قويماي قارا شاڭىراعىمىزعا تامشىداي بولسا دا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسىپ, ەلىمىزدى, جەرىمىزدى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ ساقتاۋ, قادىرلەۋ, بارىنشا وركەندەتۋ ءبىزدىڭ ابىرويلى بورىشىمىز دەپ سانايدى. قازاق ەلى ەگەمەندىگىن الىپ, تۋىن كوتەرگەندە بۇعان ءدۇنيەجۇزى قازاقتارىنان, ءتىپتى بويىندا قازاقتىڭ قانى بار ادامداردان قۋانباعان, ءماز-مەيرام بولىپ تويلاماعان بىردە-ءبىر ادام بالاسى ءسىرا بولماعان شىعار. ءبىزدىڭ ۇزاق جىلدار بويى ەنەسىنەن ايىرىلعان بوتاداي بوزداپ, كەلەشەگى مەن ۇرپاق-جۇراعات ءۇشىن الاڭداۋمەن كۇن ءوتكىزىپ جۇرگەنىمىزدى سەزىنگەن قازاق ەلى بىزدەرگە وتانىنا ورالۋدىڭ جولىن اشتى. كەلەشەگىمىزگە سەنىمدىلىك تۋدىرىپ, ءۇمىتىمىزدى ارتتىرىپ, كۇدىگىمىزدى ءۇزدى. سول ءۇشىن دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىن ەلباسى ءوزى قۇرىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن بۇل ۇيىمدى ءوزى باسقارىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ ەرتەڭىنەن باستاپ قازاق ءيىسى بۇرقىراعان بارلىق ەلدەرگە ىسساپارمەن بىرنەشە رەت بارىپ, ونداعى قازاقتارمەن كەزدەسىپ اڭگىمەلەستى.
دجقق ارقىلى شەتەلدەگى قازاقتاردىڭ ۇلى قۇرىلتايىن 4 رەت وتكىزىپ, ولاردىڭ كەلەشەك باعىتىن انىقتادى. بىلتىر ەگەمەندىگىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن تويلاپ ءوتكىزسەك, 2012 جىلى دجقق قۇرىلۋىنىڭ, جانە شەتەلدەگى قانداستاردىڭ تۋعان وتانى, قارا شاڭىراعىنا ورالۋىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسىن قۋانىشپەن وتكىزەتىنىمىز دە انىق. قاۋىمداستىق ءتوراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى تالعات ماماشەۆ وسى ماسەلەنى ادەيى بەلگىلەپ, ەلارالىق توتە جول ماسەلەسى ءجونىندە ءوز ۇسىنىسىن 2008 جىلى شىققان “شەتەل قازاقتارى” اتتى كىتابىندا وتە انىق جازعان. قازاق ەلىنىڭ ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەڭ العاش گەرمانيا, انگليا, تۇركيادا بولعان ساپارلارىندا سونداعى قازاقتارمەن كەزدەسىپ, قانشالىقتى تولقىعانىن تەلەۆيزور, راديو, باسپاسوز ارقىلى ەستىپ-ءبىلىپ, ەلباسىنىڭ ءجۇرەگىندە ەكەنىمىزگە اسا قۋاندىق, ەلىمىزدىڭ ەرلىگىنە, ەلباسىنىڭ قاھارماندىعىنا سۇيسىنە بىلدىك. ءتىپتى 1993 جىلدىڭ كۇزىندە موڭعولياعا ىسساپارمەن بارعان كەزدە ايماعىمىزدىڭ ءايگىلى اقىن-جازۋشىسى شىناي راحمەت ۇلىنىڭ سوزىنە جازىلعان ارناۋعا جازۋشى, جۋرناليست قاينار ولجاي “پرەزيدەنت پىراعى” كىتابىندا بىلاي دەپ جازعان:
“بايان-ولگەي ايماعىنىڭ ميزامحان باستاعان ازاماتتارى قازاقستان دەلەگاتسياسىنا قوناقاسى بەرۋدى پارىز ساناپتى. كوك ءتاڭىرى رەزيدەنتسياسىنىڭ ىشىنەن ولار دا ون ەكى قانات قازاقى كيىز ءۇي ءتىگىپتى. ءۇيدىڭ ويۋ-ورنەگى ايتىپ جەتكىزگىسىز. سول جەردە ۇكىلى دومبىرا الىپ, ءوزى دە ۇلبىرەپ تۇرعان مەرۋەش باشايقىزى دەگەن قارىنداسىمىز قازاقستان پرەزيدەنتىنە ارناۋ ايتتى. پرەزيدەنت تالاي ارناۋدى ەستىپ جۇرگەنى بەلگىلى. بىراق اتا جۇرتتان الىستاعى جۇرتتىڭ ساعىنىشى, اڭساۋى, وكسىگى, وكىنىشى, ءۇمىتى, بولاشاعى جاتقان بۇل ارناۋدىڭ ءجونى بولەك بولدى. ناز دا بار, بازىنا دا بار, تىلەك تە بار, قايسارلىق تا بار. ءبارى-ءبارى داۋسى ەرەن, ءانى ەرەن, ءسوزى عالامات وسى ارناۋدان تابىلار ەدى…»
سول ارناۋ جىر بىلاي باستالاتىن:
قوش كەلدىڭىز نۇر-اعا!
ەلىمىزگە نۇر الا.
ءوزىڭىزدى كورگەندە
تولقىماي كوڭىل تۇرا ما؟
حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەيىن,
بولماسام دا عۇلاما.
ۋا, داريعا-اي, داريعا-اي!
جۇرەكتى شوق قاريدى-اي!
التى الاشتا قول باستار,
ابىلايداي اعا جوق,
جاۋدى جاسقاپ, جول باستار
جانىبەكتەي دارا جوق.
ازعان ەلگە ابايداي
اقىل ايتار دانا جوق.
وتەمىز-اۋ وكسۋمەن,
باسقالارعا تابا بوپ.
دەپ اھ ۇرىپ ءجۇرۋشى-ەك
دەنە دە دەرت, سانا دەرت.
كەلدىڭىز بە ومىرگە
ەلىڭىزگە پانا بوپ,
سول جوبادان تابىلسا
بىزدە ارمان, نالا جوق.
ۋا, داريعا-اي, داريعا-اي!
جۇرەكتى شوق قاريدى-اي!
سۇلتانبىسىز, نۇرمىسىز,
امان-ەسەن ءجۇرمىسىز.
دۇعاي سالەم جەتكىزەم,
سۇرا ەلدىڭ تۇرمىسىن.
قاڭقىلدايدى الدىڭدا ,
سىڭار قانات ءبىر قۇسىڭ.
قۇقاي ويناپ توبەمدە,
قۇداي بولىپ تۇر ءمۇسىن.
بودانى بولىپ بوتەننىڭ,
جىرتا-جىرتا جىرتىسىن,
كۇيزەلۋمەن ءۇش عاسىر
كۇن وتكىزدىم, كۇيدى ءىشىم.
تەك, جەلتوقسان جەلىندە
ءسىزدى كوردىم, تۇڭعىشىم!
ۋا, داريعا-اي, داريعا-اي!
جۇرەكتى شوق قاريدى-اي!
قاندى بۇعاۋ قاقىراپ,
قايتا ورالدى كوك تۋىم,
الىستاعى اعايىن
كەلشى دەگەن جەتتى ءۇنىڭ…
اق بوز ءۇيدىڭ الدىندا ارناۋدى تىڭداپ تۇرىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تولقىدى. بۇعان دەيىنگى تالاي ساپارلاردا بۇل كىسى تاڭدانىسىن دا, تولقىنىسىن دا بايقاتپايتىن. الدە, تابيعاتىنان, الدە پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنەن بولار, ءوزىن سەزىم جەتەگىندە جىبەرمەيتىن. تۇڭعيىعىن تەربەي بىلسە, تەرەڭ دە تولقيدى ەكەن” دەپ جازىپتى. شىنىندا وسى ساتتە نۇراعانىڭ كوزىنەن جاس ىتقىعانىن مەن ءوز كوزىممەن كورىپ, بارلىعىمىز ءىشتەي ەلجىرەدىك. ءجۇرەكتەن شىققان ءسوز جۇرەككە جەتەتىنىن, شىنايى سەزىمنىڭ قانشا تولقىتاتىنىن وسى ساتتە اڭعاردىق. نۇراعا ەكىنشى كەلگەن ساپارىندا موڭعوليا ۇكىمەت ءۇيى ىشىندە ءبىر توپ قازاقتارمەن جەكە كەزىگىپ, وندا تۇراتىن قازاقتاردىڭ جاي-كۇيىن قايتا-قايتا سۇراپ, تىرشىلىگىمىزگە, كەلەشەك ۇرپاعىمىز وركەنىنە اسا ءمان بەرگەنىن, “قانە ايتىڭدار, قولدان كەلگەن بارلىق جاعدايدى جاسايمىن, سەندەردى پرەزيدەنتتەرىڭە جەكەلەپ تاپسىرىپ تا كەتەمىن, ەندى ەش نارسەگە الاڭ بولمايسىڭدار, ارتتارىڭدا ءبىز بارمىز عوي” دەگەن جۇرەكجاردى سوزدەرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇمىتىلمايدى. قازاق ەلىنىڭ, ەلباسىنىڭ قامقورلىعىنا بولەنگەن شەتەل قازاقتارى بىزدەر وسى ەلگە, ەلباسىنا ۇنەمى ەركەلەۋمەن كەلەمىز.
سول كۇننەن باستاپ بايان-ولگەي قازاقتارى وگەي دە, جەتىم دە ەمەس, ەلىمىز, جەرىمىز, پانامىز, ەركەلەيتىن, قاستەرلەپ ساقتايتىن ەلباسىمىز, جەتكىزىپ وسىرەتىن قارا شاڭىراعىمىز بارىن ءتىپتى تەرەڭ ءتۇسىندىك. تاۋدىڭ تاۋعا بولماسا دا, ادامنىڭ ادامعا قوسىلاتىنى دا, ات ورالىپ قازىعىن تاباتىنى دا شىندىق بولدى. ۇلى كوش ارمەن جالعاسا بەرەتىنى, قازاق وزىمەن ءوزى ءوسىپ تولعانى, ارمەن تولاتىنى دا راس. سول ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ موڭعوليا قازاقتارىنىڭ تىنىس-ءتىرشىلىگىمەن جەتە تانىسىپ, ەرەكشە ءمان بەرىپ, ەكى ەل اراسىندا سايراپ جاتقان تالاي جىلدار بويى اتا-بابالارىمىز مال ايداپ, جۇك تاسىپ شىعىس قازاقستاننىڭ كاتونقاراعايى ارقىلى قاتىناپ تۇرعان نەبارى 57 كم. توتە جول ماسەلەسىن تەز ارادا شەشۋدى, رەسەي جەرىمەن وتەتىن 57 كم.-گە ءدالىز اشىپ, جول سالۋدى ارمانداعان بايان-ءولگەي قازاقتارىنىڭ تىلەگىن وسىلاي ماقۇلداعان. بۇدان كەيىن دە توتە جولدى سالدىرۋدى مينيسترلىكتەرگە تاپسىرا كەلىپ, ەگەر جول سالىنسا ءدالىز اشتىرۋدى رەسەي باسشىلارىمەن ءوزى كەلىسەتىنىن دە ايتقان. ءوتكەن جىلى رەسەي پرەزيدەنتى مەدۆەدەۆكە كەزىككەن ساتتە دە نۇرەكەڭ وسى ماسەلەنى ەسىنە الىپ, رەسەي جاعىنان قارسىلىق بولمايتىنىن ناقتىلاعان.
ءومىر شىندىعىنا توقتاساق, 20 جىلدا قازاق ەلى عاسىرلىق وركەنيەتكە جەتىپ, عارىشتان باستاپ اۋە ۇشاقتارىن جاساۋدىڭ ءبارىن يگەرىپ, ءتىپتى ادامنىڭ مي تامىرلارىنا كۇردەلى وپەراتسيا ءبۇيرەك, باۋىر, جۇرەك سياقتى ورگانداردى اۋىستىرا الاتىن ءىرى جەتىستىكتەرگە جەتتى. ال رەسەيمەن كەلىسە وتىرىپ اتا-بابالارىمىز تالاي جىل جول ەتىپ كەلگەن وسى ءبىر ازعانتاي جەرگە جول سالۋ, ونى اشۋ ارقىلى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا قۋانىشتى حابار بەرىپ ءسۇيىنشىسىن الۋ شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ەنشىسىنە قالىپ تۇرعانعا ۇقسايدى. ەگەر وسى جول اشىلا قالسا موڭعوليا جاعىنان اسكەري بەكەت ورناتىپ, كەدەن قۇرۋدى ءوز مويىنىمىزعا الار ەدىك. باس-اياعى 57 كم.-گە جول سالىنسا نۇر ۇستىنە نۇر, ەكى ەلدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناسىن دامىتۋعا, بارىس-كەلىسكە جاعداي جاسالار ەدى.
بايان-ولگەيدىڭ كوكىرگە دەگەن جەرىندە بۇرىن رەسەيگە مال شىعاراتىن مال بازاسى بولعان. ول جەردەن مالدى ايداپ نەمەسە ماشينالارعا تيەپ سەمەيگە اكەتىپ وتىرعان. وسى كوكىرگەدەن قىزىل كەزەڭ ارقىلى رەسەيدىڭ حالگۋتا زاستاۆاسى, ودان ءارى اقاناسا زاستاۆاسى جالعاسادى. بۇل اقاناسا بۇرىنعى قازاقستاننىڭ “الا القا” دەگەن وزەننىڭ اتىمەن اتالعان. وسى اقاناسادان 15 كم. ءجۇرىپ, قازاقستان شەكاراسى بۇقتىرما وزەنىنە كىرەدى. ودان ارمەن 160 كم. ءجۇرىپ. كاتونقاراعاي ورتالىعىنا جەتەدى. دالىرەك ايتساق, رەسەي شەكاراسىمەن 57 كم. ءجۇرىپ وتەدى. وسى جولمەن كەزىندە قازاقستان-موڭعوليا تىكەلەي شەكارالاسىپ, تۋرا بايلانىس جاساپ وتىرعان.
ءدال وسى جولمەن موڭعوليا قازاقتارى 1880-جىلداردان باستاپ كاتونقاراعاي اۋدانىنداعى نيكولسك جارمەڭكەسىنە جىل سايىن جەلتوقساندا كوپتەگەن تۇيەمەن كەلىپ, ساۋدا جاساپ جۇك تاسىمالداعان. قىسقى ايازدا كەرۋەن تارتۋىنىڭ ءمانىسى – سۋىقتا ءتۇيە زورىعىپ قىزىل ماي بولمايدى, شيراق ءجۇرەدى. مىنە, وسى ءماسەلەنى شىعىس قازاقستان وبلىسى قولعا السا ءبارى ساتىنە اينالاتىنىنا سەنىپ قايتا-قايتا توقتالىپ وتىرعان جايىمىز بار. قازاق ەلى ەگەمەندىگىن العان العاشقى ساتتەن ەرەكشە قۋانعان دا, كەلەشەگىن ويلاپ قوبالجىعان دا شەت قازاقتارى ىشىندە بايان-ولگەي قازاقتارى بولدى.
بۇگىنگى تاڭدا بايان-ولگەي ايماعى قازاق حالقىنىڭ انا ءتىلى ەڭ تازا ساقتالعان, سالت-ءداستۇرى, ادەت-عۇرپى, مادەنيەتى ءوزىنىڭ ەجەلگى بوياۋىن جوعالتپاعان وڭىرلەردىڭ ءبىرى دەپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى, الەم قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى ن.ءا.نازارباەۆ دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ 2-قۇرىلتايىندا جاساعان بايانداماسىندا باعا بەرگەن ەدى. ءتىل مەن ءداستۇردىڭ جاقسى ساقتالۋ سەبەبى قازاقتاردىڭ ۇلتجاندىلىعى مەن نامىسشىلدىعىنا جانە موڭعول ەلىنىڭ مەيىرباندىعىنا بايلانىستى بولعانىمەن دە اتاجۇرت قازاقستاننىڭ, ءوز قانداستارىمىزدىڭ ايرىقشا ىقپال ەتكەندىگى دە تولاسسىز شىندىق. قازاق ەلى مەن موڭعوليا اراسىندا وسىلاي توتە جول اشىلسا حالقىمىز, كەلەشەك ۇرپاعىمىز قانشاما قيىنشىلىقتان ارىلار ەدى. بايان-ءولگەيدەن شىققان كولىك رەسەي جەرىمەن 1500 كم. جەردى شامامەن ەكى-ءۇش كۇن ءجۇرىپ, جولدا كورمەگەندى كورىپ, ازاپتى شەگىپ ارەڭ جەتسە, توتە جول ارقىلى نەبارى 60 كم. جەردى ەكى-اق ساعات ءجۇرىپ قازاق ەلى شەكاراسىنا جەتەرى داۋسىز. قازىرگى كەزدە بۇرىنعىعا قاراعاندا ەكىگە بولىنگەن حالىق ءبىر-بىرىنە, اسىرەسە, قىستىڭ ايازىندا تورقالى تويعا ەمەس, توپىراقتى ولىمگە بارىپ-كەلۋى كوبەيىپ بارادى. ونىڭ سىرتىندا ەكى ەل اراسىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستى دامىتاتىن جاڭا كەزەڭ اشىلماق.
ۇزبەن قۇرمانباي ۇلى, موڭعوليا ۇكىمەتىنە ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر.
