15 ناۋرىز، 2012

«تۋعان اۋىلىمىزعا ەشتەڭە جەتپەيدى»

183 رەت كورسەتىلدى

«تۋعان اۋىلىمىزعا ەشتەڭە جەتپەيدى»

بەيسەنبى، 15 ناۋرىز 2012 7:29

ءيا، سولاي. تاڭعالاتىن تۇگى جوق. ءاسى­رەلەپ، ويدان قوسىپ وتىرعانىمىز جوق. كوزبەن كورگەندى جازىپ وتىرمىز. وزگە ۇلت وكىلدەرى پەسچان، ءوزىمىز بەسجان دەي بەرەتىن اۋىل وبلىستاعى قا­شىر دەپ اتالاتىن اۋدانعا قارايدى.

جالپى، ءوزى ەرتىس وزەنى بويىنداعى قا­­زاقتار وتىرعان قونىستارعا 1745 جىل­دارى كازاك قوسىندارى كەلىپ ورن­ا­لاس­قانى، پاتشا زامانىندا بۇل قو­سىن­دار­دىڭ نە ءۇشىن كەرەك بولعانى دا تاريحتان بەلگىلى.

بەيسەنبى، 15 ناۋرىز 2012 7:29

ءيا، سولاي. تاڭعالاتىن تۇگى جوق. ءاسى­رەلەپ، ويدان قوسىپ وتىرعانىمىز جوق. كوزبەن كورگەندى جازىپ وتىرمىز. وزگە ۇلت وكىلدەرى پەسچان، ءوزىمىز بەسجان دەي بەرەتىن اۋىل وبلىستاعى قا­شىر دەپ اتالاتىن اۋدانعا قارايدى.

جالپى، ءوزى ەرتىس وزەنى بويىنداعى قا­­زاقتار وتىرعان قونىستارعا 1745 جىل­دارى كازاك قوسىندارى كەلىپ ورن­ا­لاس­قانى، پاتشا زامانىندا بۇل قو­سىن­دار­دىڭ نە ءۇشىن كەرەك بولعانى دا تاريحتان بەلگىلى. بۇل – 13 بولىستىق قۇرىپ، اتا-بابالارىمىز ءومىر سۇرگەن جەر. وسى كۇنگە دەيىن ءبىز پەسچان دەپ اتاپ وتىرعان اۋىلدىڭ وتكەنىن تىم ارىدەن تاراتاتىن شەجىرەلى اقساقالدار ونىڭ 267 جىلدىق تاريحى بار ەكەنىن ايتادى. ال نەگىزى اۋىل بولىپ، 1932 جىلدارى قالىپتاسادى. ءبىز ىزدەپ كەلگەن كوحتاردىڭ اۋلەتى، مىنە، وسى اۋىلدا تۇرادى. سوعىس جىلدارى قۋ­عىن-سۇرگىنگە تۇسكەن پوۆولجە مەن كراس­نودار ولكەسىنەن جەتكەن كوپ نەمىس­تىڭ ءبىرى كوح ءفريدريحتىڭ وتباسى ەكەن. دانيل وسى اۋىلدا ءفريدريحتىڭ وتباسىندا 1954 جىلى تۋىپتى.

كولدەنەڭ جاتقان كوك شىبىق كوزگە شالىنبايتىن جارقىراعان تازالىققا سىرتقى كوك قاقپالى ەسىكتەن كىرگەن­نەن-اق سۇيسىنەسىڭ. وركەنيەتتىڭ اۋىل­دا­عى ءۇل­گىسى وسىنداي-اق بولار. ەرلى-زا­يىپتى دانيل مەن نينا كوحتاردىڭ وتباسى ءبىزدى وزدەرى ابدەن ۇيرەنگەن جەر­گى­لىكتى پەسچان­دىق اۋىلدىڭ قوناقجاي قا­زاقى ءداستۇرى­نە ساي اشىق-جارقىن، جاي­­دارى قارسى الدى. تىنىس-ءتىرشى­لىك­تەرى كادىمگى قالا­دا­عىداي ءومىر. سۋ دا، جىلۋ دا، دارەتحانا دا، جۋىناتىن بولمە دە، ءبارى دە بار.

– تۋعاننان بەرى وسى اۋىلدا تۇرىپ، گەرمانياعا كوشىپ كەتىپسىزدەر، ەلگە، پەسچانعا قايتا ورالامىز دەگەندە قان­داي كوڭىل-كۇيدە بولدىڭىزدار؟ – دەپ سۇرايمىز ءسوز اراسىندا.

– قازىر ويلايمىن، بۇل دا ءبىر تاع­دىر­دىڭ سىنى شىعار دەپ، – دەيدى نينا كوح. – ءبىز، ءتىپتى، پەسچاننان 2001 جىلى كوشىپ كەتكەن ەدىك. ول كەزدە 90-شى جىلدار­داعى­داي ەمەس، جاعداي ءبىراز جاقسارعان ەدى عوي. العاشىندا، ارينە، اۋىلدا ەندى قانداي جاعداي بولادى، قا­لاي ءومىر ءسۇرىپ كەتەمىز دەپ قوبال­جى­دىق. قازىر ءبارى دە كورگەن ءتۇس سياقتى. ول جاققا بارعاننان سوڭ ويىمىزدان تۋعان اۋىلىمىز، دوس-جاراندار، كور­شى-قولاڭ، ءوزىمىز اسىر سالىپ ويناپ ءوس­كەن، جاستىق كۇنىمىز وتكەن پەسچاننىڭ سۋرەتى ءبىر كەتپەي قويدى. ءوزىمىز گەرمانيادا ال، جان-دۇنيەمىز، سانامىز، تى­نىس-تىرشىلىگىمىز ءوز ەلىمىزدە، پەسچاندا ءجۇردى. ول جاقتا جۇمىس تابۋ دا قيىن. مەن ءوزىم پاۆلودارداعى بەيسەن احمەتوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كول­لەدج­دى ءبىتىردىم. ماماندىعىم – باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى. ول جاقتا ماعان مۇ­عا­لىمدىك قىزمەتكە قول جەتكىزۋ قايدا. ءتىپتى، ءبىزدىڭ پەسچان، پەسچان دەپ ايتا بەرگەن اڭگىمەلەرىمىزدەن قاسىمىزداعى تۇرىك، ورىس دوستارىمىز مەزى بولسا دا ايتەۋىر، اۋىلعا، ەلگە دەگەن ساعىنى­شى­مىز­عا تۇسىنىستىكپەن قاراپ، «ءالى-اق ءۇي­رە­نىپ كەتەسىڭدەر»، دەيتىن ەدى. قايدان ءۇي­رەنگەن؟.. ءوزىمىزدىڭ تۋعان اۋى­لى­مىز­عا ەشتەڭە دە جەتپەيتىنىن تۇسىندىك. ءسويتىپ، ءبىز وتباسىمىزبەن گەرمانيا­نىڭ ءبىر شا­عىن قالاسىندا 5 جىل تۇر­دىق. اۋىل­عا جەتكەنشە اسىقتىق. ال، قا­زىر ءبارى دە جاق­سى. ەڭ باستىسى – كو­ڭىل ورنىنا ءتۇس­تى. ءبىز تۋعان وتا­نى­مىز­عا، ەلىمىزگە، اۋى­لى­مىزعا ورالدىق.

كورىپ تۇرسىز، اۋىلىمىزدىڭ جاع­دايى جاقسى. مۇندا دا ءدال گەرما­نيا­دا­عىداي تىرشىلىككە قول جەتتى.

ءيا، بارلىعى دا جاقسى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ تۇرمىز. مال، قۇس، ەت، ءسۇت، ماي دەگەن جەتكىلىكتى. ءار ۇيدە مونشا، جاز­عى ساراي بار. ءار ۇيدە جەڭىل ماشينە. كيگەن كيىمدەرى قانداي، تۇرمىس جاقسى. «ۇيدە وتىرىپ گەرمانياداعى ۇلى­مىز­بەن سويلەسىپ تۇرامىز. اۋىل حالقى جاق­سى تۇرادى. كەزىندە قات، قول جەت­پەي­تىن قاي زات بولماسىن اۋىلدا بار، ەندى ونداي عاجايىپتاردى الىستان ءىز­دەمەي-اق، ءار اۋىلدان، ءار ۇيدەن تاۋىپ الاسىڭ. ءوز اۋىلىما ورالدىم، باقىت­تى­مىن»، – دەيدى ن.كوح.

كەڭ داستارقان باسى ءتۇرلى تاعام­دار­عا تولى. بالىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قىز­دى­رىپ الدىمىزعا قويدى. ۇيمە جۇمىرت­قا تولى ىدىس.

– مۇنىڭ ءبارى دە ءوز اۋلامىزداعى باق­­شانىڭ ونىمدەرى، پەسچاننىڭ جەرى­نە ەشتەڭە جەتپەيدى دەدىم عوي، مىناۋ كارتوپ، قىزاناق، قيار، ءسابىز، قىرىق­قابات دەيسىز بە، ءبارىن ءوزىمىز وسىرەمىز. بىلتىر 30 قاپ كارتوپ الدىق. ءوز اۋلامىزدان 6 شەلەك مالينا جيناپ الدىم. جەرىمىز ءبىز­دىڭ ەلگە، اۋىلعا قايتا ورال­عا­نىمىزعا راح­مەت ايتىپ، ىرزالىعىن بىلدىرگەن­دەي… تاۋىقتارىمىز دا جەتە­دى، جۇمىرت­قا دا ءوز ۇيىمىزدىكى، الىڭىز، ءبارى دە تازا، ەش حي­ميا­سى جوق، – دەپ جاتىر وتاناسى بىزگە.

– مەن ءوزىمنىڭ بالا كەزدەن سۋىنا ءتۇسىپ، جاعاسىندا اسىر سالعان ەرتىسىم­دى ساعىندىم. مىنا بالىقتاردى ءوزىم اۋلايمىن، جاس كەزدەن ۇيرەنگەن كاسىپ، سىزدەر كەلەدى دەپ «سۆەجي» كۇيىندە اۋلاپ اكەلدىم، – دەپ جاتىر وتاعاسى دانيل كوح. – كەزىندە پەسچان اۋىلىندا حالىقتىڭ 60 پايىزىنا جۋىعى نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەدى. ءتىپتى، اۋىلدا بەرلين كوشەسى دە بولعانى ەسىمدە.

– ال، ۇل مەن قىزدارىڭىز – الەكساندر مەن ەلەنا قايدا قازىر؟–دەپ سۇرادىق.

– جاڭا ايتقانىمداي ۇلىمىز – گەر­مانيادا. ۇيلەندى. ايەلى سنەجينا وسى پەسچاننىڭ قىزى. سول جاقتا نەمەرەمىز دۇنيەگە كەلدى. جىل سايىن جازدا كەلەدى. وزدەرى بىرگە ويناپ، بىرگە وسكەن اۋىلدارىن ساعىنادى، جاستار عوي، مۇمكىن، سول جاققا قىدىرىپ بار­عان سياقتى ويلاپ جۇرگەن شىعار، اتا-انالارى تۋعان-تۋىستارى وسىندا، الىس­­قا كەتە قويماس. ايتپاقشى، قۇدا­لا­رى­مىز – سنەجينانىڭ اتا-اناسى – مەركەلدەر وتباسى وسى پەسچاندا تۇرادى. ەشقايدا كوشكەن دە جوق ءبىز سياقتى،– دەپ ءبىر ك ۇلىپ الدى نينا. – ال قىزى­مىز ەلەنا قاسىمىزدا، كۇيەۋ بالامىز دا وسى پەسچاندىكى، قىزىمىز وزىمىزبەن بىرگە اۋىلعا ورالدى. قازىر اياعى اۋىر، تاعى ءبىر نەمەرە كۇتىپ وتىرمىز. ول نەمەرىمىزدىڭ جەكە قۇجاتىندا پەسچاندا تۋعان دەپ جازىلادى، سوعان قۋانامىز.

– نينا، ءوزىڭىز اۋىلدا مۇعالىم بولىپ ءجۇردىڭىز، قايتا ورالعان سوڭ جۇ­مىس جاعدايى قالاي بولدى؟

– گەرمانيادان كەلە جاتقاندا قالاي بولار ەكەن دەپ ءوزىم دە ويلادىم.تولىپ جاتقان قۇجاتتار تولتىرۋدان قا­شا­مىز عوي. جوق، ءبارى دە جاقسى بولدى. مەك­تەبى­مە كەلدىم. ارىپتەستەرىم­مەن، ءشا­كىرت­تەرىم­مەن قايتا قاۋىشتىم. قازىر سا­باق بەرىپ ءجۇرمىن. قوسىمشا نەمىس ءتى­لىن دە وقىتامىن. ەلباسى نۇر­سۇل­تان نازار­باەۆقا ارقاشان راحمەت ايتامىز. جاسى­ڭىز ۇزاق بولسىن، دەگىم كەلەدى. ەڭبەك­اقى­مىز بار، جۇمىسىمىز بار. ەكىنشى­دەن، وسى ەلباسىنىڭ ارقا­سىن­دا گەرما­نيا­عا بارىپ-كەلۋ، قايتۋ، ورالۋ ءجونىن­دەگى ەكى ەل اراسىنداعى ءبۇ­كىل قۇجاتتار رەسىمدەۋ جەڭىلدەتىلدى، بۇ­رىن­عىداي قۇ­شاق-قۇشاق قۇجاتتار ار­قا­لاپ ءجۇر­مەي­سىڭ. قى­زىم دا سول ءوزىم وقىعان كول­لەدج­دى ءبىتىر­دى، مۇعالىم بولامىن دەپ، سودان كەيىن قازىر وبلىس ور­تالىعىنداعى پەدا­گو­­گيكا­لىق ينستي­تۋت­تىڭ گەوگرافيا ءپانى بويىنشا وقۋعا ءتۇسىپ، وقۋىن ءارى قاراي جال­عاس­­تى­رۋ­دا. ءبارى دە ءبىزدىڭ ەلگە، پەس­چانعا قايتا ورالعانىمىزعا تۇسىنىستىك­پەن قا­را­دى. قاي جەرگە قۇجاتپەن بارساق تا «ە، ءوزىمىزدىڭ پەسچاندىكى ەكەن عوي»، دەيدى. ءتىپتى، گەرمانيا جاقتا 5 جىلداي تۇرىپ كەلگەنىمىزدى بىلسە دە، وندا نەگە كەت­تىڭ­دەر، نەگە كەلدىڭدەر دەپ جاتقان ەش­كىم جوق، – دەيدى نينا ك ۇلىپ.

– مىنا ءۇي سول وزدەرىڭىز تۇرعان ءۇي مە؟

– جو…جوق. دانيل ەكەۋمىز 79-جىلدارى پەسچاندا ءۇيدى ءوز قولىمىزبەن سالعان ەدىك. گەرمانياعا كوشەمىز دەپ ارزان باعاعا ساتىپ كەتتىك. تاعدىر دەپ ايتتىم عوي، سودان قايتا ورالعان سوڭ، وسى ءۇيدى ساتىپ الدىق، جوندەپ، جاڭار­تىپ، مىنە، جارقىراعان ادەمى ۇيگە اينالدىردىق، – دەيدى ن.كوح.

وسى ءۇي سىزدەرگە، وتباسىلارىڭىزعا قۇت-قايىرلى بولسىن، دەپ كوحتارمەن قوش­تاستىق. اۋىل اكىمى التىناي ءدۇي­سەن­بايدىڭ ايتۋىنشا، پەسچان اۋىلىنا كوحتاردان باسقا دا 3-4 نەمىس وتباسىلارى قايتا كوشىپ كەلىپتى. قازىر قارا­سۋىق اۋىلىن قوسقاندا پەسچان اۋىل­دىق اۋماعىندا 22 ۇلت وكىلى بار 4 مىڭ­داي ادام تۇرادى ەكەن. اۋىلدا «روزا كليايد»، نەمىسشەدەن اۋدارعاندا «قى­زىل كويلەك» دەگەندى بىلدىرەتىن وبلىس­تىق «ۆوزروجدەنيە» نەمىس ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ بولىمشەسى جۇمىس جاسايتىن كورىنەدى.

فاريدا بىقاي.

پاۆلودار وبلىسى.

سوڭعى جاڭالىقتار

«شىڭىراۋ» شىڭعا شىقسىن

ونەر • بۇگىن، 00:18

تىڭ تاسىلدەردىڭ ءتيىمدى تۇسى كوپ

مەديتسينا • بۇگىن، 00:14

پاسپورت

رۋحانيات • كەشە

جەكە پەسا جازۋعا لايىق

رۋحانيات • كەشە

انا مەيىرىمى

قوعام • كەشە

دوللار ارزاندادى

قارجى • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار