«تۋعان اۋىلىمىزعا ەشتەڭە جەتپەيدى»
بەيسەنبى, 15 ناۋرىز 2012 7:29
ءيا, سولاي. تاڭعالاتىن تۇگى جوق. ءاسىرەلەپ, ويدان قوسىپ وتىرعانىمىز جوق. كوزبەن كورگەندى جازىپ وتىرمىز. وزگە ۇلت وكىلدەرى پەسچان, ءوزىمىز بەسجان دەي بەرەتىن اۋىل وبلىستاعى قاشىر دەپ اتالاتىن اۋدانعا قارايدى.
جالپى, ءوزى ەرتىس وزەنى بويىنداعى قازاقتار وتىرعان قونىستارعا 1745 جىلدارى كازاك قوسىندارى كەلىپ ورنالاسقانى, پاتشا زامانىندا بۇل قوسىنداردىڭ نە ءۇشىن كەرەك بولعانى دا تاريحتان بەلگىلى.
بەيسەنبى, 15 ناۋرىز 2012 7:29
ءيا, سولاي. تاڭعالاتىن تۇگى جوق. ءاسىرەلەپ, ويدان قوسىپ وتىرعانىمىز جوق. كوزبەن كورگەندى جازىپ وتىرمىز. وزگە ۇلت وكىلدەرى پەسچان, ءوزىمىز بەسجان دەي بەرەتىن اۋىل وبلىستاعى قاشىر دەپ اتالاتىن اۋدانعا قارايدى.
جالپى, ءوزى ەرتىس وزەنى بويىنداعى قازاقتار وتىرعان قونىستارعا 1745 جىلدارى كازاك قوسىندارى كەلىپ ورنالاسقانى, پاتشا زامانىندا بۇل قوسىنداردىڭ نە ءۇشىن كەرەك بولعانى دا تاريحتان بەلگىلى. بۇل – 13 بولىستىق قۇرىپ, اتا-بابالارىمىز ءومىر سۇرگەن جەر. وسى كۇنگە دەيىن ءبىز پەسچان دەپ اتاپ وتىرعان اۋىلدىڭ وتكەنىن تىم ارىدەن تاراتاتىن شەجىرەلى اقساقالدار ونىڭ 267 جىلدىق تاريحى بار ەكەنىن ايتادى. ال نەگىزى اۋىل بولىپ, 1932 جىلدارى قالىپتاسادى. ءبىز ىزدەپ كەلگەن كوحتاردىڭ اۋلەتى, مىنە, وسى اۋىلدا تۇرادى. سوعىس جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە تۇسكەن پوۆولجە مەن كراسنودار ولكەسىنەن جەتكەن كوپ نەمىستىڭ ءبىرى كوح ءفريدريحتىڭ وتباسى ەكەن. دانيل وسى اۋىلدا ءفريدريحتىڭ وتباسىندا 1954 جىلى تۋىپتى.
كولدەنەڭ جاتقان كوك شىبىق كوزگە شالىنبايتىن جارقىراعان تازالىققا سىرتقى كوك قاقپالى ەسىكتەن كىرگەننەن-اق سۇيسىنەسىڭ. وركەنيەتتىڭ اۋىلداعى ءۇلگىسى وسىنداي-اق بولار. ەرلى-زايىپتى دانيل مەن نينا كوحتاردىڭ وتباسى ءبىزدى وزدەرى ابدەن ۇيرەنگەن جەرگىلىكتى پەسچاندىق اۋىلدىڭ قوناقجاي قازاقى ءداستۇرىنە ساي اشىق-جارقىن, جايدارى قارسى الدى. تىنىس-ءتىرشىلىكتەرى كادىمگى قالاداعىداي ءومىر. سۋ دا, جىلۋ دا, دارەتحانا دا, جۋىناتىن بولمە دە, ءبارى دە بار.
– تۋعاننان بەرى وسى اۋىلدا تۇرىپ, گەرمانياعا كوشىپ كەتىپسىزدەر, ەلگە, پەسچانعا قايتا ورالامىز دەگەندە قانداي كوڭىل-كۇيدە بولدىڭىزدار؟ – دەپ سۇرايمىز ءسوز اراسىندا.
– قازىر ويلايمىن, بۇل دا ءبىر تاعدىردىڭ سىنى شىعار دەپ, – دەيدى نينا كوح. – ءبىز, ءتىپتى, پەسچاننان 2001 جىلى كوشىپ كەتكەن ەدىك. ول كەزدە 90-شى جىلدارداعىداي ەمەس, جاعداي ءبىراز جاقسارعان ەدى عوي. العاشىندا, ارينە, اۋىلدا ەندى قانداي جاعداي بولادى, قالاي ءومىر ءسۇرىپ كەتەمىز دەپ قوبالجىدىق. قازىر ءبارى دە كورگەن ءتۇس سياقتى. ول جاققا بارعاننان سوڭ ويىمىزدان تۋعان اۋىلىمىز, دوس-جاراندار, كورشى-قولاڭ, ءوزىمىز اسىر سالىپ ويناپ ءوسكەن, جاستىق كۇنىمىز وتكەن پەسچاننىڭ سۋرەتى ءبىر كەتپەي قويدى. ءوزىمىز گەرمانيادا ال, جان-دۇنيەمىز, سانامىز, تىنىس-تىرشىلىگىمىز ءوز ەلىمىزدە, پەسچاندا ءجۇردى. ول جاقتا جۇمىس تابۋ دا قيىن. مەن ءوزىم پاۆلودارداعى بەيسەن احمەتوۆ اتىنداعى پەداگوگيكالىق كوللەدجدى ءبىتىردىم. ماماندىعىم – باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى. ول جاقتا ماعان مۇعالىمدىك قىزمەتكە قول جەتكىزۋ قايدا. ءتىپتى, ءبىزدىڭ پەسچان, پەسچان دەپ ايتا بەرگەن اڭگىمەلەرىمىزدەن قاسىمىزداعى تۇرىك, ورىس دوستارىمىز مەزى بولسا دا ايتەۋىر, اۋىلعا, ەلگە دەگەن ساعىنىشىمىزعا تۇسىنىستىكپەن قاراپ, «ءالى-اق ءۇيرەنىپ كەتەسىڭدەر», دەيتىن ەدى. قايدان ءۇيرەنگەن؟.. ءوزىمىزدىڭ تۋعان اۋىلىمىزعا ەشتەڭە دە جەتپەيتىنىن تۇسىندىك. ءسويتىپ, ءبىز وتباسىمىزبەن گەرمانيانىڭ ءبىر شاعىن قالاسىندا 5 جىل تۇردىق. اۋىلعا جەتكەنشە اسىقتىق. ال, قازىر ءبارى دە جاقسى. ەڭ باستىسى – كوڭىل ورنىنا ءتۇستى. ءبىز تۋعان وتانىمىزعا, ەلىمىزگە, اۋىلىمىزعا ورالدىق.
كورىپ تۇرسىز, اۋىلىمىزدىڭ جاعدايى جاقسى. مۇندا دا ءدال گەرمانياداعىداي تىرشىلىككە قول جەتتى.
ءيا, بارلىعى دا جاقسى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ تۇرمىز. مال, قۇس, ەت, ءسۇت, ماي دەگەن جەتكىلىكتى. ءار ۇيدە مونشا, جازعى ساراي بار. ءار ۇيدە جەڭىل ماشينە. كيگەن كيىمدەرى قانداي, تۇرمىس جاقسى. «ۇيدە وتىرىپ گەرمانياداعى ۇلىمىزبەن سويلەسىپ تۇرامىز. اۋىل حالقى جاقسى تۇرادى. كەزىندە قات, قول جەتپەيتىن قاي زات بولماسىن اۋىلدا بار, ەندى ونداي عاجايىپتاردى الىستان ءىزدەمەي-اق, ءار اۋىلدان, ءار ۇيدەن تاۋىپ الاسىڭ. ءوز اۋىلىما ورالدىم, باقىتتىمىن», – دەيدى ن.كوح.
كەڭ داستارقان باسى ءتۇرلى تاعامدارعا تولى. بالىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن قىزدىرىپ الدىمىزعا قويدى. ۇيمە جۇمىرتقا تولى ىدىس.
– مۇنىڭ ءبارى دە ءوز اۋلامىزداعى باقشانىڭ ونىمدەرى, پەسچاننىڭ جەرىنە ەشتەڭە جەتپەيدى دەدىم عوي, مىناۋ كارتوپ, قىزاناق, قيار, ءسابىز, قىرىققابات دەيسىز بە, ءبارىن ءوزىمىز وسىرەمىز. بىلتىر 30 قاپ كارتوپ الدىق. ءوز اۋلامىزدان 6 شەلەك مالينا جيناپ الدىم. جەرىمىز ءبىزدىڭ ەلگە, اۋىلعا قايتا ورالعانىمىزعا راحمەت ايتىپ, ىرزالىعىن بىلدىرگەندەي… تاۋىقتارىمىز دا جەتەدى, جۇمىرتقا دا ءوز ۇيىمىزدىكى, الىڭىز, ءبارى دە تازا, ەش حيمياسى جوق, – دەپ جاتىر وتاناسى بىزگە.
– مەن ءوزىمنىڭ بالا كەزدەن سۋىنا ءتۇسىپ, جاعاسىندا اسىر سالعان ەرتىسىمدى ساعىندىم. مىنا بالىقتاردى ءوزىم اۋلايمىن, جاس كەزدەن ۇيرەنگەن كاسىپ, سىزدەر كەلەدى دەپ «سۆەجي» كۇيىندە اۋلاپ اكەلدىم, – دەپ جاتىر وتاعاسى دانيل كوح. – كەزىندە پەسچان اۋىلىندا حالىقتىڭ 60 پايىزىنا جۋىعى نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ەدى. ءتىپتى, اۋىلدا بەرلين كوشەسى دە بولعانى ەسىمدە.
– ال, ۇل مەن قىزدارىڭىز – الەكساندر مەن ەلەنا قايدا قازىر؟–دەپ سۇرادىق.
– جاڭا ايتقانىمداي ۇلىمىز – گەرمانيادا. ۇيلەندى. ايەلى سنەجينا وسى پەسچاننىڭ قىزى. سول جاقتا نەمەرەمىز دۇنيەگە كەلدى. جىل سايىن جازدا كەلەدى. وزدەرى بىرگە ويناپ, بىرگە وسكەن اۋىلدارىن ساعىنادى, جاستار عوي, مۇمكىن, سول جاققا قىدىرىپ بارعان سياقتى ويلاپ جۇرگەن شىعار, اتا-انالارى تۋعان-تۋىستارى وسىندا, الىسقا كەتە قويماس. ايتپاقشى, قۇدالارىمىز – سنەجينانىڭ اتا-اناسى – مەركەلدەر وتباسى وسى پەسچاندا تۇرادى. ەشقايدا كوشكەن دە جوق ءبىز سياقتى,– دەپ ءبىر ك ۇلىپ الدى نينا. – ال قىزىمىز ەلەنا قاسىمىزدا, كۇيەۋ بالامىز دا وسى پەسچاندىكى, قىزىمىز وزىمىزبەن بىرگە اۋىلعا ورالدى. قازىر اياعى اۋىر, تاعى ءبىر نەمەرە كۇتىپ وتىرمىز. ول نەمەرىمىزدىڭ جەكە قۇجاتىندا پەسچاندا تۋعان دەپ جازىلادى, سوعان قۋانامىز.
– نينا, ءوزىڭىز اۋىلدا مۇعالىم بولىپ ءجۇردىڭىز, قايتا ورالعان سوڭ جۇمىس جاعدايى قالاي بولدى؟
– گەرمانيادان كەلە جاتقاندا قالاي بولار ەكەن دەپ ءوزىم دە ويلادىم.تولىپ جاتقان قۇجاتتار تولتىرۋدان قاشامىز عوي. جوق, ءبارى دە جاقسى بولدى. مەكتەبىمە كەلدىم. ارىپتەستەرىممەن, ءشاكىرتتەرىممەن قايتا قاۋىشتىم. قازىر ساباق بەرىپ ءجۇرمىن. قوسىمشا نەمىس ءتىلىن دە وقىتامىن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ارقاشان راحمەت ايتامىز. جاسىڭىز ۇزاق بولسىن, دەگىم كەلەدى. ەڭبەكاقىمىز بار, جۇمىسىمىز بار. ەكىنشىدەن, وسى ەلباسىنىڭ ارقاسىندا گەرمانياعا بارىپ-كەلۋ, قايتۋ, ورالۋ ءجونىندەگى ەكى ەل اراسىنداعى ءبۇكىل قۇجاتتار رەسىمدەۋ جەڭىلدەتىلدى, بۇرىنعىداي قۇشاق-قۇشاق قۇجاتتار ارقالاپ ءجۇرمەيسىڭ. قىزىم دا سول ءوزىم وقىعان كوللەدجدى ءبىتىردى, مۇعالىم بولامىن دەپ, سودان كەيىن قازىر وبلىس ورتالىعىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ گەوگرافيا ءپانى بويىنشا وقۋعا ءتۇسىپ, وقۋىن ءارى قاراي جالعاستىرۋدا. ءبارى دە ءبىزدىڭ ەلگە, پەسچانعا قايتا ورالعانىمىزعا تۇسىنىستىكپەن قارادى. قاي جەرگە قۇجاتپەن بارساق تا «ە, ءوزىمىزدىڭ پەسچاندىكى ەكەن عوي», دەيدى. ءتىپتى, گەرمانيا جاقتا 5 جىلداي تۇرىپ كەلگەنىمىزدى بىلسە دە, وندا نەگە كەتتىڭدەر, نەگە كەلدىڭدەر دەپ جاتقان ەشكىم جوق, – دەيدى نينا ك ۇلىپ.
– مىنا ءۇي سول وزدەرىڭىز تۇرعان ءۇي مە؟
– جو…جوق. دانيل ەكەۋمىز 79-جىلدارى پەسچاندا ءۇيدى ءوز قولىمىزبەن سالعان ەدىك. گەرمانياعا كوشەمىز دەپ ارزان باعاعا ساتىپ كەتتىك. تاعدىر دەپ ايتتىم عوي, سودان قايتا ورالعان سوڭ, وسى ءۇيدى ساتىپ الدىق, جوندەپ, جاڭارتىپ, مىنە, جارقىراعان ادەمى ۇيگە اينالدىردىق, – دەيدى ن.كوح.
وسى ءۇي سىزدەرگە, وتباسىلارىڭىزعا قۇت-قايىرلى بولسىن, دەپ كوحتارمەن قوشتاستىق. اۋىل اكىمى التىناي ءدۇيسەنبايدىڭ ايتۋىنشا, پەسچان اۋىلىنا كوحتاردان باسقا دا 3-4 نەمىس وتباسىلارى قايتا كوشىپ كەلىپتى. قازىر قاراسۋىق اۋىلىن قوسقاندا پەسچان اۋىلدىق اۋماعىندا 22 ۇلت وكىلى بار 4 مىڭداي ادام تۇرادى ەكەن. اۋىلدا «روزا كليايد», نەمىسشەدەن اۋدارعاندا «قىزىل كويلەك» دەگەندى بىلدىرەتىن وبلىستىق «ۆوزروجدەنيە» نەمىس ەتنومادەني بىرلەستىگىنىڭ بولىمشەسى جۇمىس جاسايتىن كورىنەدى.
فاريدا بىقاي.
پاۆلودار وبلىسى.
