ەلىمىزدە ەلەۋلى ورنى بار ەتنوس
جۇما, 13 قاڭتار 2012 7:42
سەمەيدىڭ ىرگەسى قاشان قالانعانى تۋرالى تاريحشىلار ءالى ءبىر توقتامعا كەلە قويعان جوق. بىلەمىز دەيتىندەر ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى بۇل قالانىڭ كەمى مىڭ جىلدىق تاريحى بار دەسەدى. ال ەركە ەرتىس بويىنداعى ءۇش قالانى ءبىرىنشى پەتردىڭ شولعىنشىلارى تۇرعىزعان دەيتىن پىكىرگە باس شۇلعيتىنداردىڭ ۋاجىنە سەنسەك, ەندى بىرەر جىلدان سوڭ سەمەيدىڭ ىرگەتاسى قالانعانىنا 300 جىل تولماق.
جۇما, 13 قاڭتار 2012 7:42
سەمەيدىڭ ىرگەسى قاشان قالانعانى تۋرالى تاريحشىلار ءالى ءبىر توقتامعا كەلە قويعان جوق. بىلەمىز دەيتىندەر ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى بۇل قالانىڭ كەمى مىڭ جىلدىق تاريحى بار دەسەدى. ال ەركە ەرتىس بويىنداعى ءۇش قالانى ءبىرىنشى پەتردىڭ شولعىنشىلارى تۇرعىزعان دەيتىن پىكىرگە باس شۇلعيتىنداردىڭ ۋاجىنە سەنسەك, ەندى بىرەر جىلدان سوڭ سەمەيدىڭ ىرگەتاسى قالانعانىنا 300 جىل تولماق.
نە دەسەك تە, سەمەي تاتارلارىنىڭ مۇندا كەلىپ ورنىققانىنا ءۇش عاسىرداي ۋاقىت وتكەنى انىق. تاتارستاننىڭ بەلگىلى ديپلومات-عالىمى م.كاريموۆتىڭ سەمەيدەگى تاتارلار ەتنوسقا جاتپايدى, ولار وسى جاقتىڭ تۇرعىلىقتى حالقى دەيتىنى سوندىقتان. سونىڭ ءبىر ايعاعىنداي, سوناۋ توقسانىنشى جىلدارى كەيبىر حالىق وكىلدەرى اتاجۇرتتارىنا اۋا كوشىپ جاتقاندا, مۇنداعى تاتارلار جىلى ورىندارىنان قوزعالا قويماعان.
ءيا, تاتارلاردىڭ سەمەيدىڭ تۇرعىلىقتى حالقى ەكەندىگىن ەرتەدەگى بىلىكتى عالىمدار ءسوزى مەن تاريحي دەرەكتەر ايعاقتاي تۇسەدى. ماسەلەن, تانىمال تۇركىتانۋشى عالىم ۆ.ۆ.رادلوۆ ەرتىس تاتارلارىنىڭ بۇل جاققا حV عاسىردان باستاپ ورتا ازيانىڭ وڭتۇستىك حاندىقتارى مەن ەدىل بويىنان كەي جاعدايدا ەرىكسىز, ال ودان كەيىنىرەكتە ەرىكتى تۇردە كەلگەنىن ايتادى. «سەمەي اجەپتاۋىر ۇلكەن قالا ەكەن, – دەيدى ول 1862 جىلى جازعان جولجازباسىندا. – مۇنداعى تۇرعىنداردىڭ سانى 6 مىڭعا جۋىق. ورىستاردىڭ سانى سونىڭ ۇشتەن بىرىنەن اسپاسا, قالعاندارى تاتارلار مەن قازاقتار. قازىردە سەمەي باتىس ءسىبىردىڭ قازاق دالاسى مەن باتىس قىتايدىڭ ساۋدا ورتالىعىنا اينالعان. وسى شارۋامەن نەگىزىنەن جەرگىلىكتى تاتارلار اينالىسۋدا».
ەدىل تاتارلارىن سىبىردەگى شەكارالىق شەپتەرگە ورنالاستىرۋ ءحVىىى عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قايتادان قولعا الىنعان. ال كەلەر عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارى قازان تاتارلارىن سىبىرگە قونىستاندىرۋ ساياساتى جۇزەگە اسىرىلا باستايدى. ۆ.ۆ.رادلوۆ جوعارىداعى جازباسىندا سول شاقتاعى رەسەي وكىمەتىنىڭ قىسپاعىمەن سەمەي وڭىرىندەگى باشكول اۋىلىنا كەلىپ جايعاسقان قازان تاتارلارى تۋرالى: «مۇندا 60 شاقتى جاقسى تۇرعىن ءۇي سالىنعان, سونىڭ بارىندە تازالىق بايقالادى جانە بۇل اۋىل تۇرعىندارى تازا دا ۇقىپتى كيىنە بىلەدى ەكەن», – دەپ جازىپتى.
ال ي.زاۆاليشين دەگەن عالىم 1867 جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن «باتىس ءسىبىر كورىنىستەرى» اتتى ءۇش تومدىق كولەمدى ەڭبەگىندە تاتارلاردىڭ يسلام ءدىنىن قاتتى ۇستاناتىنىن, مۇندا ولاردىڭ 10 مەشىتى بار ەكەندىگىن, مۇسىلمانداردىڭ ايت مەرەكەلەرىندە تاتارلار مەن قازاقتار بار جاقسى كيىمدەرىن كيىپ, ءبىر-بىرىنە قوناققا بارىپ ءبىر جىرعاپ قالاتىندىعىن سۇيسىنە وتىرىپ اڭگىمەلەيدى.
سول شاقتا, ناقتىلاپ ايتساق, ستاتيستيكالىق كوميتەتتىڭ 1882 جىلدىڭ 15 ناۋرىزىندا جۇرگىزگەن ءبىرىنشى حالىق ساناعىندا سەمەيدە 12 ۇلتتىڭ وكىلدەرى تۇرعان ەكەن. سونىڭ 37,4 پايىزى قازاق بولسا, ورىستار – 35, ال سول شاقتا جالپى سانى ءتورت مىڭنىڭ ۇستىندەگى تاتارلار مۇنداعى حالىقتىڭ 22,8 پايىزىن قۇراپتى. بۇلاردىڭ كوبى جاز ايلارىندا ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان. سولاي دەي تۇرعانمەن, سەمەي تاتارلارىنىڭ كوبى كوپەس بولعاندىعى, ياكي ونەركاسىپپەن اينالىسىپ, باقۋاتتى تۇرعاندىعى دا راس. سولاردىڭ قاتارىندا اعايىندى مۋسيندەر, حاليتوۆ, رافيكوۆتەر اۋلەتىن ءبىرىنشى كەزەكتە اتاعان ءجون. سەمەيدە كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇمىس ىستەپ تۇرعان قوس مۇنارالى, ءبىر مۇنارالى مەشىتتەر وسى كوپەستەردىڭ قارجىسىنا سالىنعان.
رافيكوۆتەر سەمەيدەگى سابىن وندىرىسىنە قوجالىق جاساسا, مۋسيندەر ەرتىستەگى وزەن قاتىناسىنىڭ ءبىر ءبولىگىن ءوز قولىنا العان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, سەمەيدىڭ وركەندەپ, دامۋىنا ءوز ۇلەستەرىن قوسقان. ارادا قانشا جىل وتسە دە ولاردىڭ بۇل ەڭبەگى بۇگىندە ەسكەرۋسىز قالىپ وتىرعان جوق. ايتالىق, بەرتىندە سەمەيدەگى ءبىر كوشەگە اعايىندى مۋسيندەر ەسىمى بەرىلدى. سونداي-اق, سەمەيگە قاتىسى جوق بولسا دا وسىنداعى ءبىر-ءبىر كوشە تاتار حالقىنىڭ كورنەكتى اقىندارى عابدۋللا توقاي جانە مۇسا جاليل ەسىمدەرىمەن اتالادى.
ءار نارسەنى ءوز جونىمەن اتاعان دۇرىس دەگەنگە ساياتىن بولساق, 1917 جىلعى دۇنيەنى ءدۇر سىلكىندىرگەن توڭكەرىسكە دەيىن-اق سەمەيدە تاتارلاردىڭ «ياردەم» («جاردەم») اتتى باپاحاناسى بولعان. 1912 جىلى ودان شاكارىم قاجىنىڭ ەكى بىردەي كىتابى جارىق كورگەن. ءدال وسى تۇستا تاتار جاستارىنىڭ باستاماسىمەن سەمەيدە «يارىش» اتتى فۋتبول كومانداسى قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىندا حالقىمىزدىڭ بولاشاق عۇلاما جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆ ويناعانى بۇگىندە كوپكە بەلگىلى ءجايت. قازاقستان فۋتبولىنىڭ تاريحى وسى كەزدەن باستالادى دەگەن پىكىرگە دەن قويساق, بيىلعى جىلى وعان تۋرا 100 جىل تولادى ەكەن. ال ونى قالايشا, قانداي دەڭگەيدە اتاپ وتەتىنىمىز ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ءسوز اراسىندا سول بالا مۇحتار ويناعان «يارىش» فۋتبول كومانداسىنىڭ ەمبلەماسى وسىنداعى تاتار مۇراجايىندا ساقتاۋلى تۇرعانىن ايتا كەتكەنىمىز ءجون.
مۇحاڭ دەمەكشى, العاشقى قازاق تەاتر ونەرىنىڭ شىمىلدىعى 1917 جىلى ويقۇدىقتا سول شاقتاعى جيىرماداعى جاس مۇحتاردىڭ «ەڭلىك – كەبەگىمەن» اشىلعانى بەلگىلى. سونىڭ دا اسەرى بولار, 1934 جىلى شەت ايماقتا ەڭ الدىمەن سەمەيدە كاسىبي دراما تەاترى قۇرىلعان بولاتىن. سونىڭ العاشقى جەتەكشىسى كەيىندە قازاق مۋزىكا ونەرىن دامىتۋعا ۇلكەن ۇلەس قوسقان تاتار حالقىنىڭ دارىندى پەرزەنتى لاتيف حاميدي بولعاندىعىن دا سەمەيلىكتەر ەشقاشان ۇمىتپايدى.
كەڭەس داۋىرىندە سەمەي تاتارلارىنان بىلىكتى كادرلار كوپتەپ شىققانى جانە شىندىق. سولاردىڭ ىشىنەن سەمەيلىكتەر م.ا.بايمۇراتوۆا, ف.ع.حاليتوۆا ەسىمدەرىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن قۇرمەتپەن ەسكە الادى. ءبىرى وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, ال ەكىنشىسى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇگىت جانە ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان بۇل اياۋلى جاندار سەمەي ءوڭىرىنىڭ مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ دامۋىنا, ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنىڭ نىعايۋىنا ءبىر كىسىدەي ۇلەس قوسقان. مۇحاڭنىڭ كوزى تىرىسىندە تۋعان جەرىندە العاش رەت اتالىپ وتىلگەن مەرەيتويى – 60 جىلدىعىنىڭ ءوز ءمانىندە ۇيىمداستىرىلۋىنا وسى فاريدا عابسادىققىزى ۇلكەن ەڭبەك سىڭىرگەن ەدى دەيدى بۇگىندە كونەكوز قاريالار.
جاقسىنىڭ جاقسىلىعىن ايت, نۇرى تاسىسىن دەيدى حالقىمىز. وسى ورايدا, اعايىندى جاتتىقتىرۋشىلار – يلماتوۆتار تۋرالى ايتپاسقا بولمايدى. مۇنىڭ ۇلكەنى رافقات حاسان ۇلى ەركىن كۇرەستەن – 20, ال ونىڭ ءىنىسى روم حاسان ۇلى گرەك-ريم كۇرەسىنەن 15 سپورت شەبەرىن دايارلاعان. سونىڭ ءبىرى ءماسكەۋدە وتكەن وليمپيا ويىندارىنىڭ چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ بولعاندىعىن سەمەيلىكتەر بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ماقتانىش ەتەدى.
مىنە, تاتار اعايىندار تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا وسىنداي جارقىن مىسالدى جالعاستىرىپ ايتا بەرۋگە بولادى. دەگەنمەن, ونى وسى ارادا توقتاتا تۇرىپ, ەندى ولاردىڭ بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىنە توقتالساق دەيمىز. جوعارىدا مۇنداعى تاتار اعايىندار كەشەگى قيىن كەزەڭدە ەشقايدا اۋا كوشكەن جوق دەدىك. كەرىسىنشە, بۇرىنعىدان دا ۇيىمداسا ءتۇسىپ, اۋىزبىرلىك تانىتىپ جاتتى. سونىڭ ايعاعىنداي, مۇندا تاتارلاردىڭ وبلىستىق قوعامدىق ورتالىعى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا, ناقتىلاپ ايتساق 1990 جىلى م.ح.ابدۋلكاريموۆ, ع.ع.احمەروۆ, ن.ب.عابدۋللين سىندى ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىمەن قۇرىلدى. بۇل سول شاقتا ەلىمىزدە العاش قۇرىلعان ەتنومادەني بىرلەستىكتىڭ ءبىرى ەدى. تاتارلاردىڭ بۇكىلالەمدىك كونگرەسىنىڭ توراعاسى ر.ز.زاكيروۆتىڭ ايتۋىنشا, سەمەيدەگى بىرلەستىك قازاقستان بويىنشا تاتارلار قاۋىمداستىعىنىڭ كوشباسشىسى بولىپ تابىلادى.
بۇل ءوزى بەكەردەن-بەكەر ايتىلماعان ءسوز بە دەيمىز. ايتالىق, سول 1990 جىلى سەمەيدە ەلىمىز بويىنشا العاش رەت تاتارلاردىڭ رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە مادەني مەرەكەسى وتكىزىلدى. وعان بۇكىل ەلىمىزبەن بىرگە, الىس, جاقىن شەت ەلدەردەن قۇرمەتتى قوناقتار شاقىرىلدى. 1992 جىلى سەمەيدە تۋىستاس ەكى ەل باسشىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن مينتيمەر شايميەۆتىڭ قامقورلىعىمەن تاتار ونەر مەكتەبى قۇرىلدى. ال كەلەر جىلى مۇندا بىرلەستىك جانىنان تاتار مادەنيەتىنىڭ مۇراجايى اشىلدى. 1998 جىلى سەمەيدە تاتارلاردىڭ بۇكىلالەمدىك كونگرەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ كوشپەلى ءماجىلىسى وتكىزىلىپ, ونىڭ سوڭى حالىقارالىق سابانتوي مەرەكەسىنە جالعاستى.
وسى ورايدا, بىرلەستىك قىزمەتكەرى ۆيكتوريا كۋپتسوۆانىڭ ءبىزدىڭ وتىنىشىمىزگە وراي دايىنداعان ماتەريالدارىنان جاندى دەرەكتەردى ودان ءارى جالعاستىرساق ەش ارتىقتىعى جوق دەپ بىلەمىز. وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن قۇرىلعان «يستالەك», «يرتىش موڭلارى», «يلحام» تاتار انسامبلدەرى (جەتەكشىسى عابدۋلحاق احۋنجانوۆ) حالىق ءانسامبلى اتاعىن الىپ ۇلگەردى. سەمەيدە 2000 جىلدان بەرى «يرتىش موڭلارى» دەگەن اتپەن حالىقارالىق تاتار ونەر فەستيۆالى تۇراقتى تۇردە وتكىزىلىپ كەلەدى. وعان وسىعان دەيىن تمد ەلدەرىنەن, رەسەي, قىتاي, گەرمانيا جانە فرانتسيا مەملەكەتتەرىنەن ون مىڭنان استام ونەرپاز قاتىستى. الگى ونەرپازداردىڭ ەڭ جاسى نەبارى ۇشتە بولسا, ەڭ كارىسىنىڭ جاسى سەكسەننىڭ ورتاسىندا بولعاندىعى دا كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك.
ءسوز باسىندا سوناۋ ەرتە زاماننىڭ وزىندە سەمەي تاتارلارىنىڭ سانى جونىنەن ءۇشىنشى ورىندا بولعاندىعىن ايتتىق. بۇگىندە 11 مىڭنىڭ ۇستىنە شىعىپ وتىرعان ولار سانى جونىنەن تاعى دا ءۇشىنشى ورىندا. تاتار اعايىنداردىڭ باسىم بولىگى بۇرىنعىسىنشا وسىنداعى تاتار ايماعىندا تۇرىپ جاتىر. ونىڭ ءبىر جاق شەتى قازاق ايماعىمەن شەكتەسەدى. ياعني, ورتادا ەشقانداي شەكارا دا, توماعا-تۇيىقتىق تا جوق. سوعان سۇيسىنە وتىرىپ, ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن دەيسىڭ!
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
سەمەي.
