ەرلەر دەنساۋلىعىنا ەرەكشە بەتبۇرىس كەرەك
بەيسەنبى, 6 قىركۇيەك 2012 7:20
بۇگىندە ەرلەر دەنساۋلىعىنىڭ جاعدايى, ەرەكتيلدى قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋى, ايەلدەردەن گورى ەركەكتىك بەدەۋلىكتىڭ جيىلەي ءتۇسۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىراتىن جاعدايعا جەتكەن. بۇل ماسەلە بۇرناعى كۇنى الماتىدا ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋمەن وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا كەڭىنەن ءسوز بولىپ, ەركەكتەردىڭ دەنساۋلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگى دابىل قاعارلىق جاعدايعا جەتكەنىن مالىمدەدى.
بەيسەنبى, 6 قىركۇيەك 2012 7:20
بۇگىندە ەرلەر دەنساۋلىعىنىڭ جاعدايى, ەرەكتيلدى قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋى, ايەلدەردەن گورى ەركەكتىك بەدەۋلىكتىڭ جيىلەي ءتۇسۋى الاڭداۋشىلىق تۋدىراتىن جاعدايعا جەتكەن. بۇل ماسەلە بۇرناعى كۇنى الماتىدا ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋمەن وتكەن ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا كەڭىنەن ءسوز بولىپ, ەركەكتەردىڭ دەنساۋلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگى دابىل قاعارلىق جاعدايعا جەتكەنىن مالىمدەدى.
ستاتيستيكا مالىمەتتەرىنە ءسۇيەنسەك, بۇگىندە ەرلەردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى ايەلدەرگە قاراعاندا 10 پايىزعا تومەندەگەن. 75 جاسقا قاراي ەرلەر اراسىندا قاتەرلى ىسىككە شالدىعىپ, قايتىس بولۋدىڭ كورسەتكىشى ايەلدەرگە قاراعاندا ەكى ەسە جوعارى. تۋىلعان نارەستە ۇلداردىڭ ءولىم-ءجىتىمى قىزدارعا قاراعاندا ءۇش ەسە جوعارى. 1950 جىلدان 1990 جىلعا دەيىن ءوزىن-وزىنە قول سالۋ, قاستاندىقپەن جانە جازاتايىم وقيعادان قايتىس بولعان ءولىمنىڭ 70-80 پايىزى ەرلەردىڭ ۇلەسىنە تيسە, جىل سايىن الەم بويىنشا 25000-نان اسا ەر ادام ءوز-وزىنە قول سالاتىن كورىنەدى. ەرلەر ايەلدەرگە قاراعاندا دارىگەرلەرگە ءۇش ەسە از كورىنەتىندىكتەن, ولاردىڭ اراسىندا اۋرۋدى ەرتە كەزەڭىندە انىقتاۋ كورسەتكىشى تومەن بولىپ وتىر. ولار ءجۇرەكتىڭ يشەميالىق اۋرۋىنا ايەلدەرگە قاراعاندا ءۇش ەسە ءجيى, ال قانت ديابەتىنە التى ەسە ءجيى شالدىعادى. سوڭعى بەس جىلدا جىنىس بەزى وبىرىنان قايتىس بولۋ ءسۇت بەزى وبىرىنان قايتىس بولۋعا قاراعاندا ەكى ەسە وسكەن.
– بۇل دەگەنىڭىز, – دەدى «ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى» اق-تىڭ باس ديرەكتورى, قر دسقم باس ۋرولوگى, قر ۋرولوگتار قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور مىرزاكارىم الشىنباەۆ, – ەلىمىزدە ەرلەردىڭ دەنساۋلىق كورسەتكىشى قازىرگى تاڭدا مەديتسينالىق ماسەلە شەڭبەرىنەن شىعىپ, مەملەكەتتىڭ جانە ءار ادامنىڭ جەكە قاتىسۋىن تالاپ ەتەتىن, ۇلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىراتىن ماسەلەگە اينالىپ وتىر. سوندىقتان بۇگىنگى باسپاسوز ءماجىلىسىنىڭ ماقساتى – ەلىمىزدەگى ەرلەر دەنساۋلىعىنىڭ قازىرگى جاعدايى, ۋرولوگيالىق اۋرۋلاردى ەرتە الدىن الۋ جانە ءوز دەنساۋلىعىنا قاتىستى تۇرعىنداردىڭ مادەنيەتىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگى جونىندە حالىققا ۇندەۋ جاساۋ بولىپ تابىلدى.
سونداي-اق باس ۋرولوگ الدىمەن ەلىمىزدە ەرلەردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ماسەلەسىنە ارنالعان ساياسات جوقتىعىن العا تارتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارى ەرلەردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەي وتىر. سونداي-اق, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءجۇيەسىندە ەرلەرگە ارنايى جاسالعان ينفراقۇرىلىمدار قۇرىلماعان, ەرلەردىڭ ءوز دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جونىندە اقپاراتتاندىرىلۋ دەڭگەيى تومەن. «سوندىقتان دا ەرلەردى دەنساۋلىق ساقتاۋ ماسەلەسى جونىندە وقىتۋ, دامىتۋ جانە قولداۋ كورسەتۋدىڭ ىشىنە سەكسۋالدى, رەپرودۋكتيۆتى جانە الەۋمەتتىك-پسيحيكالىق دەنساۋلىق ماسەلەلەرى كىرەدى, سونىمەن قاتار, ول مەملەكەتتىڭ گەندەرلىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا نەگىز بولىپ تابىلادى» دەدى پروفەسسور.
ەستەرىڭىزدە بولسا, قازاقستانداعى ەر ازاماتتاردىڭ رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىعىنىڭ قاناعاتتانارلىق جاعدايدا ەمەستىگىنە الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ب.جاربوسىنوۆ اتىنداعى ۋرولوگيا عىلىمي ورتالىعى وسى كۇردەلى پروبلەمانى شەشۋ ماقساتىندا جان-جاقتى قامتىلعان 2008-2011 جىلدارعا ارنالعان «ەرلەر جانە رەپرودۋكتيۆتى دەنساۋلىق» باعدارلاماسىن ازىرلەپ, ونى وزدەرىنىڭ عىلىمي كەڭەسىندە, قر ۋرولوگتارى باسقارماسىنىڭ پلەنۋمىندا تالقىلاپ, 2007 جىلى قر پرەزيدەنتى جانىنداعى وتباسى ىستەرى جانە گەندەرلىك ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءىV وتىرىسىندا تىڭدالىپ, ءبىراۋىزدان قابىلداندى. 2008 جىلى اتالمىش باعدارلامانى پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتتار كورپۋسى تالقىعا سالىپ, ماقۇلدادى. باعدارلاما ءمىندەتى: ۋرواندرولوگيالىق بۇزىلۋشىلىقتى العاشقى كەزەڭىندە دياگنوستيكالاۋ, ۋرواندرولوگيالىق بۇزىلۋشىلىعى بار ەرلەر اراسىندا جۇرەك-قانتامىرلارى مەن ەندوكريندىك اۋىتقۋلار دەڭگەيىن انىقتاۋ, قانداعى تەستوستەرون دەڭگەيىنىڭ ۋرواندرولوگيالىق اۋىتقۋمەن بايلانىسىن انىقتاۋ, ونىمەن قاباتتاسا جۇرەتىن اۋرۋلار كەزىندە ەرەكتيۆتى قىزمەتتىڭ بۇزىلۋى مەن گيپوگوناديزمنىڭ تارالۋىن انىقتاۋ ماقساتىندا ەرلەر اراسىندا سكرينينگ ساۋالناما جۇرگىزۋ.
– وسى باعدارلاما بويىنشا ۋعو قازاقستاننىڭ 14 وبلىسىندا تۇراتىن 24396 ەر ادامعا ءوتىنىش-شاعىمى مەن انامنەزى, لابوراتوريالىق اناليزدەر (يفا, پتسر) جانە تىك ىشەكتەن تەكسەرۋ ارقىلى انكەتا بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزدىك. تەكسەرۋ ءناتيجەسىندە 56,3 پايىز ەركەكتە ءتۇرلى كەزەڭدەگى ەرەكتيلدى ديسفۋنكتسيا بەلگىلەرى, 30,4 پايىزىندا شاۋەتتىڭ وزگەرىستەرى (ۇرىقتىڭ بولماۋىنا دەيىن), 42,4 پايىزىندا جىنىس جولىمەن بەرىلەتىن اۋرۋلارى بار ەكەنى انىقتالدى, – دەدى مىرزاكارىم كارىم ۇلى.
سونداي-اق عىلىمي ورتالىق وزدەرىنىڭ تاپقان تابىستارى مەن دەمەۋشىلەردىڭ كومەگىمەن بەس پروفەسسور 2009-2012 جىلدار ارالىعىندا «ەرلەردىڭ دەنساۋلىق كۇنى» جوباسىن ەلىمىزدىڭ 16 قالاسىندا: استانادا, الماتىدا, شىمكەنت, وسكەمەن قالالارىندا 2 رەتتەن, پاۆلودار, اقتاۋ, قىزىلوردا, تاراز, اقتوبە, تالدىقورعان, قوستاناي, اتىراۋ, ورال, قاراعاندى, كوكشەتاۋ, پەتروپاۆل قالالارىندا وتكىزگەن. مۇندا بارلىعى 4021 ەرلەر مەن ەر بالالار تەكسەرىلگەن. 3569 تەكسەرىلگەن ەرلەردىڭ 2934-ىندە, ياعني, 82,3 پايىزىندا پاتولوگيا تابىلىپ, سونىڭ ىشىندە 1206-ى, ياعني, 33,85 پايىزى سوزىلمالى پروستاتيت بولىپ شىققان. ال 2035 پاتسيەنتتىڭ 759-ى, ياعني, 37,3 پايىزىندا تەستوستەرون جەتىسپەۋشىلىگى انىقتالعان. ەڭ ءبىر سوراقىسى, 1-16 جاسقا دەيىنگى تەكسەرىلگەن 458 بالانىڭ 414-ءىندە, ياعني 90,3 پايىزىندا پاتولوگيا تابىلعان. سوندا 44 بالانىڭ, ياعني 9,7 پايىزىنىڭ عانا دەنى ساۋ بولىپ شىققان.
– قازاقتىڭ ەر ازاماتتارى ءوز دەنساۋلىعىن تەكسەرتۋگە ۇيالىپ, كەلمەيدى. سوندىقتان ەركەكتەردىڭ پسيحولوگياسىن وزگەرتۋ كەرەك. كەلەسى جىلدان باستاپ قازاقستاننىڭ بارلىق اۋماعىندا پروستاتا بەزى قاتەرلى ىسىگىن ەرتە ساتىدا انىقتاۋعا قاتىستى سكرينينگتىك زەرتتەۋ جۇرگىزىلمەك. 2013 جىلى اتالعان باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋعا 1,3 ملرد. تەڭگە بولىنبەك, – دەدى ەلىمىزدىڭ باس ۋرولوگى.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىنا سونداي-اق, بەلگىلى ەندوكرينولوگ, مەديتسينا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زەلتسەر ميحايل قاتىسىپ, وزەكتى ماسەلەگە قاتىستى ءوز پىكىرىن ءبىلدىردى.
سونىمەن قورىتا ايتقاندا, سوناۋ 1968-1970 جىلداردىڭ ءوزىندە كەڭەستىك دەموگراف-عالىم ب.ۋرلانستىڭ “ەركەكتەردى ساقتاڭىزدار!؟” دەپ دابىل قاعۋى شىن مانىندە قازىر ويلاناتىن, كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداراتىن جاعدايعا اكەلىپ وتىر.
گۇلزەينەپ سادىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
