ينتەگراتسيا – ەكى ەل ءۇشىن دە يگىلىك
سەيسەنبى, 18 قىركۇيەك 2012 8:10
ەجەلدەن ىرگەلەس جاقىن كورشىمىز–رەسەيمەن اراداعى قارىم-قاتىناس ءجىبى تاريحتىڭ ۇزىن-سونار كوشىندە ءۇزىلىپ كورگەن ەمەس. سول ۇزىنا بويعى شيراتىلعان كەرۋەننىڭ كەي تۇسىندا سالىنعان ىزدەر تىم قانىق ءتۇسىپ جاتسا, بىردە ونىڭ بەدەرى سولعىن تارتقان تۇستارى دا بولعان. قالاي دەگەنمەن دە, ەكى اراداعى بايلانىستار قاي تاراپقا دا تيىمدىلىك تۇرعىسىنان جۇرگىزىلگەندە, مۇددەلەستىك, ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تەرەڭدەي تۇسكەن شاقتاردا شەكارانىڭ ەكى جاق بەتىندەگى حالىق ونىڭ پايداسىن كورەتىنى انىق.
سەيسەنبى, 18 قىركۇيەك 2012 8:10
ەجەلدەن ىرگەلەس جاقىن كورشىمىز–رەسەيمەن اراداعى قارىم-قاتىناس ءجىبى تاريحتىڭ ۇزىن-سونار كوشىندە ءۇزىلىپ كورگەن ەمەس. سول ۇزىنا بويعى شيراتىلعان كەرۋەننىڭ كەي تۇسىندا سالىنعان ىزدەر تىم قانىق ءتۇسىپ جاتسا, بىردە ونىڭ بەدەرى سولعىن تارتقان تۇستارى دا بولعان. قالاي دەگەنمەن دە, ەكى اراداعى بايلانىستار قاي تاراپقا دا تيىمدىلىك تۇرعىسىنان جۇرگىزىلگەندە, مۇددەلەستىك, ارىپتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تەرەڭدەي تۇسكەن شاقتاردا شەكارانىڭ ەكى جاق بەتىندەگى حالىق ونىڭ پايداسىن كورەتىنى انىق.
ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز قازىرگى قازاقستان-رەسەي قاتىناستارى تۋراسىندا عىلىم كانديداتتارى – ساياساتتانۋشى گۇلميرا شەريازدانوۆا مەن ەكونوميست ازامات نۇرسەيىتوۆكە جولىعىپ, بىرنەشە ساۋال قويعان بولاتىن.
1. قازاقستان-رەسەي قاتىناستارىنىڭ قازىرگى دەڭگەيىن قانداي دارەجەدە دەپ ويلايسىز؟
2. رەسەيدىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا (بسۇ) كىرۋى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟
3. شەكاراعا جاپسارلاس جاتقان ايماقتار ىنتىماقتاستىعىنىڭ ەكى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزى قانداي دەپ باعامداۋعا بولادى؟
1. قازىرگى كەزدەگى قارىم-قاتىناستار دەگەندە, الدىمەن كەدەن وداعى مەن ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىك ويعا كەلەدى. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ساياساتىنا ايتارلىقتاي ايقىنداۋشى سيپات بەرەتىن, قازاق جۇرتىنىڭ كەلەشەك دامۋىنا كۇشتى اسەرى بار ءىس دەپ بىلەمىن. ەل بولاشاعىنا قاتىستى ۇلكەن ءماسەلە بولعاندىقتان, بۇل وداققا دەگەن ءتۇرلى كوزقاراستاردىڭ بارلىعى بەلگىلى. ءبىرىنشى توپتى مەن پراگماتيكتەر دەپ ايتار ەدىم. ول – قازىرگىدەي جاھاندانۋ زامانىندا وقشاۋلانۋ ۇستانىمىن ۇستانۋدىڭ مۇلدە ءتيىمسىز ەكەنىن ۇعىنعاندار. ەكىنشى توپ – وسى وداقتىڭ قۇرىلۋىنان ەكونوميكالىق تاۋەلدىلىك تۋىنداپ, قوعام دامۋىنىڭ بارلىق سالالارىندا رەسەي ىقپالى كۇشەيىپ, بارا-بارا ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنەن ايرىلىپ قالا ما دەپ قاۋىپتەنە قارايتىندار.
قازاقتا ماقال بار ەمەس پە, «شەگىرتكەدەن قورىققان ەگىن ەكپەس» دەگەن. قازىر قاراپ وتىرساڭىز, جاھاندانۋ ۇدەرىسىنىڭ قانشالىقتى جويقىن كۇشكە اينالعانىن كورۋگە بولادى. ءتىپتى, ونى كۇندەلىكتى تىرشىلىگىمىزدە باستان وتكەرىپ جاتقانىمىزدى اڭعارمايتىنداي قالىپقا جەتتىك. ال ەندى وسىنداي جەر جاھاندىق سيپاتتاعى ۇدەرىستە كوشتەن قالماي, ەكونوميكاسى دامىعان, الدىڭعى ساناتتاعى ەلدەردىڭ قاتارىندا بولۋ ءۇشىن ينتەگراتسيالىق قادامداردان بويىمىزدى اۋلاق سالۋ جارامايدى. ويتكەنى, ينتەگراتسيالانۋ ارقاسىندا تۇتاستاي ايماقتاردىڭ دامۋى جۇزەگە اسىرىلادى. نارىقتىق الەمدەگى ءباسەكەلەستىككە توتەپ بەرۋ ءۇشىن ءبىزگە جاقىن كورشىمىزبەن ەكونوميكالىق ينتەگراتسيالانۋ اۋاداي قاجەتتىلىك.
2. بسۇ دەگەنىمىز – الدىمەن باسەكەگە قابىلەتتى ەلدەردىڭ وداعى. وعان ەنۋ ءۇشىن سول ەلدىڭ ءباسەكەگە شىداس بەرەتىن مىقتى ءونىمدەرى بولۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ كورشىمىزدىڭ امبيتسياسى وسى باسەكەلەستىككە جاۋاپ بەرە الادى. سوندىقتان دا ولار بىزدەن بۇرىن وسى وداققا مۇشەلىككە ءوتتى. ءبىز دە الدىمىزعا وسى ماقساتتى قويىپ وتىرمىز. مەنىڭ ويىمشا, رەسەيدىڭ بىزدەن بۇرىن وعان مۇشە بولۋى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز ءۇشىن ءتيىمدى ەمەس. الايدا, ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ بسۇ-عا ءوتۋى سونشالىقتى ۇزاي قويماس دەگەن ويدامىن. «نارىق اۆتوماتتى تۇردە دۇرىستىقتى جاقتايدى» دەگەن ءسوز بار. ول نە؟ ول–كىم نارىققا وتە يكەمدى, ءوز پايداسىن شىعارا وتىرا ءابجىل قيمىلداپ, بەيىمدىلىك تانىتا الادى دەگەنى. سوندىقتان, ءبىزدىڭ ءونىم شىعارۋشىلار تاراپىنان وسىنداي قيمىلدار قاجەت. جانە كەيبىر وتاندىق ءونىم شىعارۋشىلارعا ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ دا قاجەت بولادى دەپ ويلايمىن.
3. ەكونوميكالىق ارىپتەستىكتە ماڭگىلىك دوس, ماڭگىلىك قاس دەگەن جوق, كەرىسىنشە, تيىمدىرەك, پايدالىراق دەگەن ۇستانىمدار العا شىعادى. بۇل رەتتە ءبىر-ءبىرىنەن شالعايدا جاتقان ايماقتاردان گورى, جاپسارلاس ءوڭىرلەردىڭ قارىم-قاتىناستارى مەيلىنشە ءتيىمدى بولماق. ويتكەنى, باسقانى ايتپاعاندا ءبىر-بىرىنە بارىس-كەلىس, قاجەت زاتىن تاسىمالداۋدىڭ ءوزى ءتيىمدى. سوندىقتان وڭىرلىك ينتەگراتسيالانۋدىڭ ماڭىزى وتە ۇلكەن.
ەگەر كوزىمىزگە جاھاندانۋ, ينتەگراتسيالانۋ ۇدەرىسىن ءجۇرىپ بارا جاقتان ەشەلونعا تەڭەسەك, سول ءجۇرىپ بارا جاتقان پويىزعا دەر ۋاقىتىندا قالايدا وتىرىپ ۇلگەرۋ ماڭىزدى. ويتپەگەندە, وعان ارتىنان قول بۇلعاپ, ۋاقىت كەستەسىنە ۇلگەرمەگەن, قالىپ قويعان جولاۋشىنىڭ كەيپىنە ەنۋىمىز مۇمكىن. ارينە, ءجۇرىپ بارا جاتقان پويىزعا جانتالاسا جارماسا ءمىنۋ دە وڭاي ەمەس, الايدا, قالساڭ – قالدىڭ.
* * *
1. بىزدىڭ ەڭ ۇزاق قاشىقتىقتاعى شەكارامىز بار, جاقىن كورشىمىزبەن اراداعى قارىم-قاتىناسىمىز جوعارى دەڭگەيدە. قازاقستان مەن رەسەي – ءبىر-بىرىنە ستراتەگيالىق ارىپتەس.
نارىقتىق الەمدە كۇشتىلەردىڭ ىقپالى وكتەم, سالماعى بەكەم بولادى. ال ءبىز كۇش بىرىكتىرسەك, وسىنداي الەۋەتتى يەلەنەمىز. الەمدىك رىنوكقا كوز سالساڭىز, ايماقتىق نارىق كۇشەيگەن سايىن, ىمىرالاسقان تىرشىلىك ىرعاعى ورناعان سايىن سول ايماقتا ەكونوميكالىق ءوسۋ, العا باسۋ قارقىنداپ داميتىنىن كورەسىز. ەكونوميكالىق ءوسۋ بار جەردە حالىقتىڭ تۇرمىسى دا, ءال-اۋقاتى دا جوعارى بولاتىنى, ەرتەڭىنە الاڭدامايتىنى ايقىن. بىزگە كەرەگى دە وسى ەمەس پە؟!
2. رەسەيدىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا كىرۋى – جىلدار بويىنا جۇرگىزىلگەن كەلىسسوزدەردىڭ جەمىسى. رەسەي بۇل رەتتە ءبىزدىڭ قاتىناستارىمىز بويىنشا ءوزىنىڭ موينىنا العان مىندەتتەمەلەرىن ورىندايدى دەپ ويلايمىن. جانە دە قازاقستاننىڭ بسۇ-عا مۇشەلىككە وتۋدەگى ماقساتىنا قولداۋ كورسەتەدى, ەلىمىزدىڭ وسى ۇيىمعا كىرۋىندە قوسىمشا ءبىر تالاپتار قويمايدى دەگەن سەنىمدەمىن. سەبەبى, بىزدەر قاشاننان كورشىلەس جاتقان, ءبىر-بىرىنە دوس پەيىلدى ەلدەرمىز.
رەسەيدىڭ بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا وتۋىمەن ءبىزدىڭ ءونىم شىعارۋشىلار الدىندا جاڭا ءمىندەتتەر تۋىندايدى. ولار نارىق سۇرانىسىن باعامداپ, ءونىم شىعارۋداعى شىعىندارىن بارىنشا ازايتىپ, ءونىم باعاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن نازاردا ۇستاۋى اسا ماڭىزدى. بۇل – قازاقستاندىق بيزنەستىڭ قازىر قاپەرىندە مىقتاپ ۇستار قاعيداتى بولۋى ءتيىس. ايتىپ وتىرعانىمىز, ميكرو دەڭگەيدەگى مىندەت بولسا, ماكرو دەڭگەيدە ۆاليۋتا ايىرباستاۋدا تەڭگەرىمدىلىك قاجەت. قازاقستان-رەسەي سىرتقى ساۋداسىنداعى وسى جىلدىڭ 6 ايىنداعى كورسەتكىشتەرىنە قارايتىن بولساق, وندا بىزدەگى سىرتقى ساۋدادا 4 ملرد. 464 ملن. دوللار تەرىس سالدو اڭعارىلادى. دوللار باعامىنىڭ بەتالىسى رەسەي تاۋارلارىنىڭ بىزگە اكەلىنۋىنە قولايلى جاعداي تۋعىزۋدا. وسى 6 ايدىڭ ىشىندە رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ بىزگە الىپ كەلگەن تاۋارى بىلتىرعى جىلدىڭ وسىنداي مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 5,8 پايىزعا ۇلعايسا, ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىزگە شىعاراتىن ونىمدەرمىز 5,4 پايىزعا ازايىپ وتىر. سوندىقتان بۇل ۇلتتىق بانكتىڭ نازاردا ۇستايتىن ماسەلەسى دەپ بىلەمىن.
ال تۇپتەپ كەلگەندەگى باستىسى – قازاقستاندىق بيزنەستىڭ ءوز شىعىندارىن ازايتۋعا دەگەن ءىزدەنىستەرىنىڭ قاجەتتىگى. ول جولدا مۇمكىندىكتەردى جان-جاقتى قاراستىرىپ, قايتكەن كۇندە شىعىنداردى ازايتۋعا بولادى, ول ءۇشىن جاڭا تەحنولوگيالار ەنگىزۋ كەرەك پە, جۇمىسكەرلەردى شىعىندى مەيلىنشە ازايتۋعا ىنتالاندىرىپ, ايتەۋىر ءونىم باعاسى نارىقتىق سۇرانىسقا جاۋاپ بەرەتىندەي ەتىلۋى ءتيىس.
3. ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن جىل سايىن كەزدەسۋلەرىنىڭ ءوتۋى بۇل تەك شەكارا ايماعىنداعى ىنتىماقتاستىققا عانا ەمەس, جالپى رەسەي-قازاقستان قارىم-قاتىناستارىنا وتە جاقسى اسەرىن تيگىزەدى. ال شەكارا ماڭىنا جاقىن ءوڭىرلەردىڭ جينالىپ فورۋم وتكىزۋى ونىڭ داستۇرگە, جاقسى ۇنقاتىسۋ الاڭىنا اينالعانىن كورسەتەدى. وسى ارقىلى تەك ەكونوميكادا عانا ەمەس, الەۋمەتتىك, گۋمانيتارلىق سالالاردا بىرلەسكەن يننوۆاتسيالىق جوبالار قولعا الىنىپ, سول ايماقتارمەن قاتار, تۇتاستاي ەلدىڭ وركەندەۋىنە ءمۇمكىندىك تۋادى.
پاۆلوداردا وتەتىن فورۋمنىڭ يننوۆاتسيا تاقىرىبىنا ارنالۋى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابى دەر ەدىم. ويتكەنى, ونى كۇتىپ وتىرعان سالالارىمىز جەتكىلىكتى.
جازىپ العان
انار تولەۋحانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
