شىنايى دوستىقتىڭ, سەنىمدى سەرىكتەستىكتىڭ كورىنىسى
سەيسەنبى, 18 قىركۇيەك 2012 8:19
قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ەكىجاقتى قاتىناستارىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ورنى دا, ءجونى دە بولەك. كورشىلەس ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى اۋەل باستان-اق وسى جاعىنا باسا نازار اۋدارىپ, ەرەكشە ءمان بەرگەن. سونىڭ ناتيجەسى بۇگىندە ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, ءوزارا تاۋار اينالىمىن ەسەلەپ ارتتىرىپ وتىر. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنداعى ءتيىمدى قاتىناستار رەسەيدى ەلىمىزدىڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ قاتارىنا قوستى. مىسال كەلتىرەيىك, قازاقستاننىڭ جالپى سىرتقى ساۋداداعى تاۋار اينالىمى كولەمىنىڭ 20 پايىزعا جۋىعى رەسەيدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ال وتكەن جىلى قازاقستان – رەسەي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 23,8 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل – بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورسەتكىش.
سەيسەنبى, 18 قىركۇيەك 2012 8:19
قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ەكىجاقتى قاتىناستارىندا ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ ورنى دا, ءجونى دە بولەك. كورشىلەس ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى اۋەل باستان-اق وسى جاعىنا باسا نازار اۋدارىپ, ەرەكشە ءمان بەرگەن. سونىڭ ناتيجەسى بۇگىندە ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىن ساپالى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, ءوزارا تاۋار اينالىمىن ەسەلەپ ارتتىرىپ وتىر. ەكونوميكانىڭ بارلىق سالالارىنداعى ءتيىمدى قاتىناستار رەسەيدى ەلىمىزدىڭ ءىرى ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ قاتارىنا قوستى. مىسال كەلتىرەيىك, قازاقستاننىڭ جالپى سىرتقى ساۋداداعى تاۋار اينالىمى كولەمىنىڭ 20 پايىزعا جۋىعى رەسەيدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ال وتكەن جىلى قازاقستان – رەسەي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 23,8 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل – بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورسەتكىش.
ىرگەلى ەكى مەملەكەتتىڭ قاتىناستارى بارلىق سالالاردا ورنىقتى دامىپ كەلەدى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. وسىعان بايلانىستى ەلىمىزدىڭ كومىرسۋتەگى شيكىزاتتارىن رەسەيدىڭ ماگيسترالدى قۇبىرلارىن پايدالانۋ ارقىلى الەمدىك رىنوكقا تاسىمالداۋ ماسەلەسىن الايىق. قازىرگى كەزدە قازاقستان مەن رەسەي قازاقستاندىق مۇنايدى سىرتقى رىنوكقا ەكسپورتتاۋدا اتىراۋ – سامارا, اتاسۋ – الاشاڭقاي جانە كتك قۇبىرلارىنا باسىمدىق بەرىپ وتىر. ويتكەنى, اتىراۋ – سامارا مۇناي قۇبىرى ءىرى ەكسپورتتىق باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. بۇل قۇبىر ارقىلى قازاقستان مۇنايى «ترانسمۇناي» جۇيەسى بويىنشا ودەسسا, پريمورسك, نوۆوروسسيسك, سونداي-اق «دوستىق» جۇيەسى بويىنشا سولتۇستىك-باتىس, ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىنە تاسىمالدانىپ كەلەدى.
قازاقستان مۇنايىن ەكسپورتتاۋدا 2001 جىلى ىسكە قوسىلعان كاسپي تۇرباقۇبىرى كونسورتسيۋمىنىڭ (كتك) دا اتقاراتىن ءرولى ەرەكشە ماڭىزدى. اتالعان قۇبىر جەلىسى تمد اۋماعىندا ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ اۋقىمدىسى سانالادى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن دە بۇل قۇبىر باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. ونىڭ ءۇستىنە كتك جالپى ۇزىندىعى 1511 شاقىرىمدى قۇرايتىن تەڭىز – نوۆوروسسيسك مۇناي قۇبىرىنا يەلىك ەتەدى ءارى ول قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى كەن ورىندارىن رەسەيدىڭ قارا تەڭىز جاعالاۋىمەن جالعاپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ تەڭىز جانە قاشاعان كەن ورىندارىنان مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ارتقان كەزدە كتك-نىڭ وتكىزگىشتىك الەۋەتى دە ۇلعايا تۇسەتىن بولادى. بۇل قازاقستان ءۇشىن دە, رەسەي ءۇشىن دە پايدالى. سەبەبى, ەكى ەل كتك-نىڭ نەگىزگى اكتسيونەرلەرى بولىپ تابىلادى.
ەكى ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعى گاز كوندەنساتىن ءوندىرۋ جانە ونى تاسىمالداۋدا دا تۇسىنىكتىكپەن دامىپ كەلەدى. ونى 2010 جىلعى 7 قىركۇيەكتە وسكەمەندە قازاقستان مەن رەسەي ۇكىمەتتەرى اراسىنداعى يماشەۆ ترانسشەكارالىق گاز كوندەنساتى كەن ورنىن بارلاۋ تۋرالى قول قويىلعان كەلىسىمنەن كورۋگە بولادى. قازاقستان – رەسەي, سونداي-اق كاسپي تەڭىزىنىڭ رەسەيلىكتەرگە قارايتىن بولىگىندەگى حۆالىنسكوە جانە تسەنترالنوە كەن ورىندارىنداعى ءونىمدى ءبولۋ اياسىندا دا تۇسىنىكتىكپەن جۇمىس ىستەۋدە. دايىندىق جۇمىستارى بەلسەندى جۇرگىزىلىپ جاتقان بۇل جوبا جۇزەگە اسىرىلعان جاعدايدا, ول تاراپتاردىڭ وتىن-ەنەرگەتيكا كەشەنى سالالارىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى. ءارى شەكارالاس ءوڭىرلەردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلارىن جاقسارتادى, سونىمەن قاتار, كومىرسۋتەكتەرىن شەتەلدەرگە ەكسپورتتاۋ كولەمىن ارتتىرادى.
قازاقستان–رەسەي قاتىناستارىندا اۆتوكولىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق جول قۇرىلىستارىنا قاتىستى قولعا الىنىپ جاتقان جوبالار دا بار. بۇگىندە ترانسازيالىق تەمىر جول ماگيسترالىنىڭ ەۋرازيالىق ترانزيتتىك ءدالىزىن دامىتۋعا بايلانىستى ناقتى ءىس-شارالار قولعا الىنۋدا. مۇنىمەن قاتار, ەكى ەلدىڭ اۋماقتارىمەن جۇك تاسىمالداۋ تاريفتەرىن جاقىنداستىرۋ جونىندە دە جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتا سۋ كولىگى سالاسىنداعى بايلانىستاردىڭ پەرسپەكتيۆاسى جوعارى بولماق. بۇگىندە قازاقستاننىڭ قاتىسۋىمەن كاسپي جانە ازوۆ-قارا تەڭىز باسسەينىن قوساتىن سۋ كولىگى قۇرىلىسىن سالۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى قاراستىرىلۋ ۇستىندە.
قازاقستان – رەسەي قاتىناستارىندا وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق ەرەكشە ماڭىزدى ورىن الادى. قازىرگى كەزدە وسىعان بايلانىستى ەكى ەلدىڭ اراسىندا بەكىتىلگەن 200-دەن استام شارت پەن كەلىسىمدەر بار. وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق سول قۇجاتتار بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جىل سايىن وتكىزىلىپ كەلە جاتقان ءوڭىرارالىق فورۋمدار قازاقستان مەن رەسەيدىڭ شەكارالاس ايماقتارىنىڭ ءوزارا قاتىناستارىن جاڭا ساتىعا كوتەردى, تاۋار اينالىمىن ەسەلەپ ارتتىردى. ال فورۋمداردا ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ اسا وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلانىپ كەلەدى. تابيعاتتى, وزەن-كولدەردى ءبىرلەسىپ پايدالانۋ, بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ, كورشىلەس ەكى ەلگە ورتاق باسقا دا ماسەلەلەر مۇمكىندىگىنە قاراي شەشىمىن تاۋىپ وتىرادى.
جىل سايىن وتكىزىلەتىن فورۋمدار وندا كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەلەردىڭ ومىرشەڭدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. مىسالى, 2008 جىلدىڭ 22 قىركۇيەگىندەگى فورۋم قازاقستان جانە رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ قابىلداعان شەشىمىمەن وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى دەگەن اتاۋعا يە بولدى. وتكەن جىلدىڭ 15 قىركۇيەگىندە استراحاندا وتكەن فورۋم ەكىجاقتى بىرقاتار قۇجاتتارعا قول قويىلۋىمەن ەرەكشەلەندى. سونىڭ ءبىرى – قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى 2012-2017 جىلدارعا ارنالعان وڭىرارالىق جانە شەكارالىق ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى جانە قازاقستان ۇكىمەتى مەن رەسەي ۇكىمەتى اراسىنداعى «التاي» ترانسشەكارالىق رەزەرۆاتىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم دەر ەدىك. مىنە, ەندى ەرتەڭ پاۆلودار قالاسىندا قازاقستان مەن رەسەي باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن كەزەكتى ءىح وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمى وتەدى. بۇل جيىندا ەكى ەلدىڭ قاتىناستارىن ءارى قاراي دامىتۋعا باعىتتالعان بىرقاتار قۇجاتتارعا قول قويىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
بۇگىندە قازاقستان – رەسەي اراسىندا ترانسشەكارالىق سۋ نىساندارىن قورعاۋ جانە ولاردى ءتيىمدى پايدالانۋ پروبلەمالارى بويىنشا ناقتى شارالار قولعا الىنىپ جاتىر. مىسالى, جايىق وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىن قورعاۋ جونىندەگى ۇكىمەتارالىق كوميسسيا جانە مەملەكەتارالىق قور قۇرۋ جۇمىسى جالعاسىن تابۋدا. سونىمەن بىرگە, ەرتىس وزەنىنىڭ سۋىن بىرلەسە پايدالانۋ, ونى قورعاۋ ماسەلەسى دە قاراستىرىلۋدا. اتالعان وسى ماسەلەلەرگە قاتىستى ەكى ەل ۇكىمەتتەرىنىڭ اراسىندا كەلىسىم دە جاسالعان.
جالپى, وتكەن جىلى قازاقستان پرەزيدەنتى مەن رەسەي پرەزيدەنتى سەگىز رەت كەزدەستى. كورشىلەس ەكى ەلدىڭ باسشىلارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەرى بيىل دا ءوزىنىڭ جالعاسىن تابۋدا. مىنە, بۇل مىزعىماس دوستىقتىڭ, ىزگى نيەتتەستىكتىڭ, ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ تابىلادى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
