فيلوسوفيا دەگەن تەرمين مەن تۇسىنىكتى ءال-فارابي, يبن سينا, قورقىت اتا, يوللىعتەگىن, ماحمۇد قاشقاري سوزدىگىنەن, ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىمىنەن», قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەتىنەن» كەزدەستىرمەيسىز. حاكىم اباي دا ولەڭدەرىندە, قارا سوزدەرىندە فيلوسوفيا دەگەندى قولدانباعان.
قازاق جەرىنە فيلوسوفيا دىنمەن جاعالاسا, الىسا كەلدى. دىنگە قارسىلىقتى ءداستۇرلى مۇسىلماندىعىن ىشتەي ساقتاعان, زيالى قاۋىم قالاي قابىلداسىن. فيلوسوفيانىڭ كلاسسيگى كارل ماركس ءدىندى اپيىن دەگەن سوڭ, ءدىن مەن فيلوسوفيا ىمىراسىز كۇرەسكە ءتۇستى دە كەتتى. فيلوسوفيا تەولوگيا دەگەنمەن دە قانى قاس, سەبەبى (گر. «theos» – قۇداي جانە «logos» – ءىلىم) فيلوسوفيا ءدىن مەن عىلىمدى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدى داستۇرگە اينالدىردى. فيلوسوفيانىڭ ارقا سۇيەگەنى –ماتەرياليزم جانە اتەيزم. فيلوسوفيا جاراتۋشى دەگەن ۇعىمدى بارىنشا جويۋعا كىرىستى.
سوتسياليزممەن بىرگە فيلوسوفيا دا كۇشەيدى. الەمنىڭ جارتىسى دەرلىك «سوتسياليستىك لاگەر» ەلدەرىن قۇراپ, سونداعى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ماركستىك-لەنيندىك فيلوسوفيانى ءپان رەتىندە وقىتۋ ءداستۇرى ابدەن قالىپتاسىپ, ادامداردىڭ ويلاۋ جۇيەسىندە اداسۋشىلىق مىقتاپ سىڭە باستادى.
* * *
وسىنداي حالمەن 1991 جىلعى تاۋەلسىزدىككە دە جەتتىك. تاۋەلسىزدىك دەگەنىمىز جاڭاشا ويلاۋ, بىراق فيلوسوفياعا تاۋەلسىزدىكتىڭ اسەرى سونشاما بولمادى, نىعايىپ, بەكىپ قالعان ەسكىشە ويلايتىن فيلوسوفتار قاتارى ءالى مىعىم. ايتسە دە فيلوسوفيانىڭ قابىرعاسى سوگىلىپ, رálsapa دەگەن ويلاۋ جۇيەسى باس كوتەردى. 1999 جانە 2000 جىلدارى مەنىڭ «فالسافا تاريحى» دەگەن وقۋلىق-حرەستوماتيام ەكى مارتە جارىق كوردى. كىتاپ تەز تارالدى.
الايدا قالىپتاسىپ قالعان ەسكى فيلوسوفيالىق جۇيەنى وزگەرتۋ قيىننىڭ قيىنى, جاڭاشا ويلاۋشىلار قاتارى از, ءارى ءالسىز ەدى.
* * *
وسى تۇستا مىناداي پسيحولوگيالىق احۋالدى ايتپاسقا بولماس. كەڭەس زامانىندا قالىپتاسقان فيلوسوفتار شەپ قۇرىپ, شەپكە كوپشىلىكتى جاقىنداتپاي ۇستادى. ونىڭ ءمانىسى مىنادا, ديالەكتيكالىق لوگيكا ماماندارى گەگەلدىڭ, كانتتىڭ ەڭبەكتەرىن زيالى قاۋىم ۇقپايتىنداي ەتىپ ءتۇسىندىرىپ, ولاردان «فيلوسوف قۇدايلار» جاسادى. ولاردى سىناۋعا بولمايدى. سىنايدى ەكەنسىڭ, سەن فيلوسوفيانى تۇسىنبەيسىڭ, ورەڭ تار, توپاسسىڭ دەيتىن. فيلوسوفيانى حالىق تۇسىنبەيتىندەي «دارەجەگە» كوتەرىپ, قورعان قۇرىپ سوعان وزدەرى تىعىلىپ كۇن كەشە باستادى.
ماركستىك-لەنيندىك فيلوسوفيا, ونىڭ قۇرىلىمى: ديالەكتيكالىق جانە تاريحي ماتەرياليزم, ديالەكتيكالىق لوگيكا دەگەندەر ماعىناسى جاعىنان سحولاستيكا, ءتاسىلى جاعىنان سوفيستيكا, ال مازمۇنى جاعىنان كوممۋنيزم يدەياسىن, كوممۋنيستەردى, ءسوتسياليزمدى جاقتاپ, ناسيحاتتاعان اپولوگەتيكا بولدى. بۇل فيلوسوفيا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ جالشىسى-قىزمەتكەرى. كوممۋنيستىك پارتيا فيلوسوفيانى ۇنەمى قولداپ, قورعاپ وتىردى. كوممۋنيستەردىڭ فيلوسوفيالىق ۇرانى «ماركسيزمنىڭ جانى – ديالەكتيكا». ەڭ ماسقاراسى, كارل ماركس فيلوسوفيادان زيالىلىقتى سىپىرىپ تاستاپ, ونى «پرولەتارياتتىڭ رۋحاني قارۋى» دەگەن بولاتىن. ويلاۋ دەگەندى بۇدان اسقان قورلاۋ بولا ما, فيلوسوفيا توبىر ساناسىنا اينالدى, ودان پارتيالىق ساناعا ءوتىپ, اقىرى سوتسياليستىك قوعامنىڭ يدەولوگياسىنىڭ تەورياسى بولىپ تۇراقتادى.
فيلوسوفيادا وتىرىك كوپ. سونىڭ ءبىرى تۋرالى رەنە گەنون «شىعىس جانە باتىس» ەڭبەگىندە (1924 جىلى جازىلعان) ماتەرياليزم ءحVىىى عاسىردا قالىپتاسقان دەيدى. ماتەرياليزم دەپ تۇڭعىش ايتقان بەركلي, ول ماتەريانىڭ شىندىعىنا سەنۋدى ماتەرياليزم دەپ تۇسىنگەن. ماتەرياليزم تەورياسى لامەتري مەن گولباحتان باستاۋ العان. انتيكالىق زاماندا ماتەرياليزم دەگەن تۇسىنىك بولماعان, ونى سول داۋىردەگى مەحانيتسيزممەن شاتاستىرۋعا بولمايدى دەگەن رەنە گەنون. ءبىز بولساق, فالەس, اناكسيماندر, اناكسيمەن ت.ب. ءوز زامانىنىڭ ءىرى فيزيكتەرىن ميلەت ماتەرياليستەرى دەپ, انتيكالىق داۋىردەن ماتەرياليزم مەن يدەاليزم كۇرەسىن تاۋىپ شۋلادىق ەمەس پە؟! لەنين ءدال بۇگىندەي, فيلوسوفيادا ەكى مىڭ جىل بۇرىن دا پارتيالىق بولدى دەپ فيلوسوفيانى مۇلدەم ساياساتتاندىرعان.
* * *
قازاقتا فيلوسوفيا جوق, قازاقتا رálsapa بار. حالقىمىز ءدىن مەن عىلىمدى قارسى قويماعان. «قازاق فيلوسوفياسىنىڭ تاريحىن, ەندى «قازاق رálsapa-سىنىڭ تاريحى» دەپ قايتا جازۋىم كەرەك.
* * *
ەندى رálsapa تۋرالى ايتايىق. وسى ماسەلەگە ساياسي ماعىنادا جول اشقان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەكى ماقالاسى, ءبىرىنشىسى – «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ», ەكىنشىسى – « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى».
ءبىرىنشى ماقالادا رۋحاني جاڭعىرۋ تامىردان باستالۋ كەرەك دەگەن تەرەڭ يدەيا ايتىلعان. قازاق حالقىنىڭ ويلاۋ مادەنيەتىنىڭ تامىرى تەرەڭدە. قازاقتى ساق جۇرتىنىڭ جۇراعاتى دەپ ەسەپتەسەك, ارعىزاماننىڭ ءVىى جۇزجىلدىعىندا عۇمىر كەشكەن ساق ويشىلى تاريحقا «اناحارسيس سكيفسكي» دەگەن اتپەن قالعان عۇلامانىڭ ويلارىنان باستاۋ قاجەت. تامىردىڭ تەرەڭى دەگەنىمىز وسى ەمەس پە؟!
ەكىنشى ماقالادا ۇلى دالامىزدا قالا, وندا وركەنيەت بولعانى تۋرالى ايتىلعان: «ماسەلەن, ورتا عاسىرداعى وتىرار قالاسى الەمدىك وركەنيەتتىڭ ۇلى ويشىلدارىنىڭ ءبىرى – ءابۋ ناسىر ءال-ءفارابيدى دۇنيەگە اكەلسە, تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى قوجا احمەت ياساۋي تۇركىستان قالاسىندا ءومىر ءسۇرىپ, ءىلىم تاراتقان».
رálsapa ءال-كينديدەن باستاۋ الادى دەيتىنبىز, بۇل شىندىق. بىراق رálsapa-نى جان-جاقتى ويلاۋ مادەنيەتىنىڭ تازا جۇيەسى رەتىندە قالىپتاستىرعان ءال-فارابي. بۇل تۋرالى اعىلشىن عالىمى كارەن ارمسترونگ «قۇداي تاريحى» دەگەن كولەمدى ەڭبەگىندە ءال-ءفارابيدى ء«پالساپانىڭ نەگىزىن قالاۋشى» دەگەن تۇجىرىم جاساعان.
ءال-ءفارابيدىڭ رálsapa-نى تازا ويلاۋ جۇيەسى رەتىندە نەگىزدەگەن ۋاقىتى – ح جۇزجىلدىق. بۇل كەزدە ەۋروپادا نە بار, «قاراڭعىلىق عاسىرلارى». ءحى, ءحىى عاسىرلاردا رálsapa-نىڭ ناعىز ورلەۋ ءداۋىرى ەدى. اراب-مۇسىلمان ويشىلدارىن ايتپاعاندا, ءحى عاسىردا ءومىر سۇرگەن قوجا احمەت ياساۋي يسلام تەولوگياسىن (رálsapa-سىن) تۇرىك تىلىندە «ديۋاني حيكمەت» كىتابىندا تاماشا ورنەكتەپ بەردى. ول مۇسىلماندىق ويلاۋ جۇيەسىنە تۇركىلىك قۇندىلىقتاردى ەنگىزدى. رálsapa تۇركى تىلىندە سويلەپ كەتتى. بۇل عاجاپتىڭ عاجابى ەدى. قوجا احمەت ياساۋي تۇركىستان قالاسىندا ومىرگە كەلىپ, عۇمىر كەشكەن عۇلاما.
تۇركىلىك لەكسيكانى ودان ءارى جەتىلدىرگەن ءحى-ءحىى عاسىرلاردا عۇمىر كەشكەن ماحمۇد قاشقاري بولاتىن. ول تۇركى سوزدىگىن جاساعان كەمەڭگەر تۇلعا.
رálsapa-نى ناعىز تۇركىلىك نەگىزدەمەگە تۇسىرگەن ءجۇسىپ بالاساعۇن. عۇلاما «قۇت ءبىلىمى» دەگەن رálsapa-لىق ەڭبەك جازىپ, مىنانداي ۇعىمداردى تالقىلاپ بەرگەن, ولار ادىلەتتىلىك, قۇت, اقىل جانە قاناعات. ونىڭ ايتۋىنشا, ادىلەتتىلىك – كۇننەن, قۇت – ايدان, اقىل – ادامنان, قاناعات بولسا وسى ۇشەۋىنىڭ ولشەمى. قاناعاتسىز اقىل جوق. ءبارىنىڭ كىلتى – قاناعاتتا. كىتاپ ەل باسشىلارىنا ارنالعان, كەزىندە ونى «پاتشالار كىتابى» دەپ اتاعان.
ودان بەرگىدە اسان قايعىنىڭ «جەر-ۇيىق» ءىلىمى رálsapa-لىق يدەيا. رálsapa-نىڭ سالماقتى تۇسى حاكىم ابايعا قاتىستى. ول رálsapa-نى حيكمەت دەپ ءتۇسىندى. حيكمەت ايتۋ ارينە – رálsapa.
ءال-فارابيدەن ح عاسىردا باستالىپ, ون جۇزجىلدىققا سوزىلعان رálsapa ابايمەن اياقتالىپ جانە دە اباي رálsapa-نىڭ قازاق توپىراعىنداعى جاڭا بەتىن اشتى.
* * *
رálsapa مەن فيلوسوفيا تۋرالى مەن 2018 جىلدىڭ 15 قاراشاسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ بەتىندە جارىق كورگەن «رálsapa – تازا ويلاۋ جۇيەسى» دەگەن ماقالامدا ايتقان ويلارىمدى قايتالامايىن, ايتارىم, رálsapa-دا ءدىن مەن عىلىمنىڭ قايشىلىعى جوق, رálsapa-دا تەولوگيامەن قايشىلىق جوق, تەولوگيا مەن رálsapa نەگىزىنەن ۇيلەسىم تاپقان. ارينە, بۇل تۇستا يمام ءال-عازاليدىڭ رálsapa تۋرالى ايتقانى وتە قۇندى. فيلوسوفياعا ءال-عازالي تۇبەگەيلى قارسى بولعان, ەلدە رálsapa تۋرالى پىكىر جارىستارى بولعانعا ۇقسايدى, بۇل ارنايى زەرتتەلەتىن تاقىرىپ.
الداعى ۋاقىتتا اراب, تۇرىك تىلدەس ەلدەردەگى سەكىلدى, فيلوسوفيانىڭ ورنىنا رálsapa-نىڭ پاندىك قۇرىلىمىن انىقتاۋ قاجەت. وسى جۇمىس ەلباسىنىڭ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنداعى ويلاردى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىندە بولماق. بۇل ايتۋلى ءىس-شارانى جۇرگىزۋگە لەۆ گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلوسوفيا كافەدراسىنىڭ تەوريالىق جانە پراكتيكالىق الەۋمەتى جەتكىلىكتى.
* * *
رálsapa – تازا ويلاۋ جۇيەسى. تازا ويلاۋ قايدان؟ ادامنان تازا وي شىعا ما, شاكارىم «مەن ادامنان تازا اقىل تابا المادىم» دەگەن. ... تازا اقىل دەگەن, اقىننىڭ ايتۋىنشا, اۋەل باستا باستاپقى جاندا بولاتىن اقىل, دەمەك جان اقىلى, ونىڭ «جارالىس باسى – قوزعالىس» دەگەن ولەڭىندە «باستاپقى ەستى جاندى اقىل» دەگەن ۇعىم بار. ءسىرا, تازا اقىل دەگەنى وسى جاندى اقىل بولسا كەرەك. ولاي بولسا تازا اقىل – جاراتۋشىدان جان ارقىلى كەلەتىن اقىل, ونىڭ نۇرى. تازا اقىل اللانىڭ نۇرى بولسا, سول نۇردى شاكارىم ادامنان تاپپاي وتىر.
ادامنان تازا اقىلدىڭ تابىلماۋىنىڭ باستى سەبەبى, ءناپسىنى ازىق ەتۋشى ادام ىسىنە شايتان ارالاسادى. جالعان ىلىمدەر قۇرىلادى, جالعان ناسيحاتتار جاسالىپ, ادام ساناسى ۋلانادى. وسىنداي جاعدايدى كورىپ, سەزىپ, انىق تانىعان شاكارىم بىلاي دەيدى:
ويلاساڭ, بارشا ازامات – تۋعان باۋىر,
ءبىرىن-ءبىرى شۇقىلاپ قىلدى جاۋىر.
بالالىق, ايۋاندىقتان شىققان ەل جوق,
بۇل ءسوزىم تالاي جانعا تيسە دە اۋىر.
تازا اقىلدىڭ جوقتىعى ادامزاتتى بالالىق پەن ايۋاندىقتان بۇگىنگە دەيىن شىعارماعان. وكىنىشتى. ادامزات اداسۋدا, بىراق اداسقانمەن ءجون تاپسا عوي.
ءال-فارابي تازا اقىلدى اللا تاعالادان باستاعان. «ادامنان بولعان ءىس كۇماندى, اللا تاعالادان بولعان كۇمانسىز». ءبىزدىڭ اكسيوما دەپ جۇرگەنىمىزدىڭ ءمانىسى وسىدا. تازا اقىل, ساپالى وي – جاراتۋشىدان.
* * *
كوپ عاسىردان كەيىن تاۋەلسىز قازاق ەلىندە رálsapa رەنەسسانسى (جاڭعىرۋى) باستالدى. جۇرت فيلوسوفيا دەگەن سوزدەن تۇڭىلگەن سىڭايلى. رۋحاني بولمىسىمىز تامىرىنان جاڭعىرعان كەزدە, ارينە بوگدە سانا, تۇسىنىكتەرگە سىن بولۋى تابيعي جاعداي. تىپتەن, باتىس ەلدەرىنىڭ وزدەرى دە فيلوسوفيادان جالىققاندارى قاشان؟ ءحىح عاسىردا پوزيتيۆيست اتانعان وگيۋست كونت (1798-1857) التى عىلىم: ماتەماتيكا, استرونوميا, فيزيكا, حيميا, بيولوگيا جانە سوتسيولوگيانى اتاپ, قالعاندارىن, اسىرەسە مەتافيزيكانى (ول كەزدە فيلوسوفيانى سولاي دەپ اتايتىن ع.ە.) مۇلدەم جوققا شىعارعان. وگيۋست كونتتان كەيىن باتىستا «فيلوسوفتار» دەگەن اتاۋ نەگىزىنەن توقتالىپ, ويلاۋ مادەنيەتىنىڭ وكىلدەرى وزدەرىن «پوزيتيۆيستەر» دەپ اتاعان, ءپوزيتيۆيزمنىڭ سان الۋان اعىمدارى بار.
سوندىقتان فيلوسوفيانىڭ ورنىنا رálsapa-نى ءپان رەتىندە وقىتۋ قاجەتتەلىگى بار. فيلوسوفيانى ىرىكتەپ, سارالاپ, سىني تۇرعىدا باتىستا قالىپتاسقان ءبىلىم جۇيەسى رەتىندە اقپارات بەرۋ جەتكىلىكتى.
* * *
رálsapa-نىڭ تاريحى ءال-فارابي مەن ابايعا دەيىنگى ءداۋىردى قامتيدى. بۇل – ون جۇزجىلدىق ءداۋىر. تۇرىك الەمى وسى ۋاقىت مەرزىمىندە قانداي تاريحي وقيعالارعا ءتۇسىپ, وزدەرى الەمدىك تاريحتىڭ بەتالىسىن وزگەرتىپ, بەلسەندىلىك تانىتقاندارى بەلگىلى جاعداي. عۇن, ساق, تۇرىك قاعاناتىنان دا كەيىنگى كەزەڭدەردە تۇرىك الەمى ءوزىن جانە الەمدى وزگەرتۋمەن بولدى, سونىڭ ەڭ ايشىقتىسى 1453 جىلى وسمانلىلاردىڭ «ەكىنشى ريم» اتانعان ۆيزانتيا استاناسى كونستانتينوپولدى باسىپ الىپ, ونىڭ ستامبۇل اتانۋى. بۇل حريستيان الەمىنە اۋىر سوققى ەدى. وسى حV عاسىردان باستاپ, ەۋروپادا جاڭا زامان باستالدى, ول زاماننىڭ بىزگە مۇسىلمان مەن تۇرىك جۇرتىنا قاتىسى جوق, كەرىسىنشە بىزگە قارسى باعىتتالعان يدەولوگيا ومىرگە ەنە باستادى. اراب-مۇسىلمان مادەنيەتىنىڭ, رálsapa-سىنىڭ ەۋروپاعا يگى اسەرلەرى تەرىستەلدى. اراب-مۇسىلمان رálsapa-سىنا نارازىلىق كۇشىنە ەندى. گرەك-روماندىق وركەنيەتتەن وزگە وركەنيەتتەر ەسەپكە الىنبادى. مۇنى ەۋروپانىڭ «كلاسسيكالىق ەسىنەن اداسۋى» دەپ جازدى رەنە گەنون. ەۋروتسەنتريستىك كوزقاراس يدەولوگيالىق دەڭگەيدە جۇرگىزىلدى. فيلوسوفيانى وزگە ەلدەرگە زورلاپ تانىپ, ناسيحاتتاۋ ىسكە اسا باستادى.
* * *
قازىرگى الەمدىك ساياساتتا تازا اقىل ۇستەمدىگى بولماعاندىقتان, ادامزات تاعى دا جار جاعاسىنا تاقاۋ كەلدى. سوندا تازا ويلاۋ جۇيەسى قاشان قالىپتاسىپ, ادىلەتتىك ورناماق؟..
رálsapa-نىڭ تاريحى ءال-فارابيدەن باستالعان. ول تۇسىنىكتى. ال رálsapaنى ءپان رەتىندە وقىتۋداعى ماسەلەگە كەلسەك, ايتارىم, بۇل ءتاسىلدى حاكىم ابايدىڭ 38-سوزىنەن تابامىز. حاكىم اباي رálsapa-نى وقۋدىڭ ماقساتىن انىقتاپ بەرگەن.
* * *
رálsapa ادامنىڭ كوركەم مىنەزىن قالىپتاستىراتىن ءپان. ادامنىڭ ادامدىعى اقىل, ءبىلىم, عىلىم, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن انىقتالادى. حاكىم اباي ول ءۇشىن الدىمەن قاجەت قاسيەت – حاۋاس-ءساليم (تۋمىسىنان بولعان مىنەز-ق ۇلىق) جانە وعان قوسا – ءتان ساۋلىعىن ايتادى. بۇلار تۋعاننان بولماق. ادام مىنەزىن ودان ءارى جەتىلدىرەتىندەر: 1. جاقسى اتا; 2. جاقسى انا; 3. جاقسى قۇربى; 4. جاقسى ۇستازدان – بولادى.
وسىنداي تولىق مىنەزدى پەندەنىڭ اتى – ادام. پەندە ادام اتانعان سوڭ, ونىڭ اتقاراتىن ءىس, قارەكەتتەرى:
بىرىنشىدەن, اللانى تانىماق
ەكىنشىدەن, ءوزىن تانىماق
ۇشىنشىدەن, دۇنيەنى تانىماق
حاكىم اباي وسىلايشا رálsapa ءپانىنىڭ قۇرىلىمىن انىقتاعان. بۇل رálsapa رەنەسسانسى.
عاريفوللا ەسىم,
اكادەميك, جازۋشى
