قازاقتىڭ كەلىنى – ليانا
جۇما, 5 قازان 2012 7:21
ءبىز ءوزى قىزىق حالىقپىز. قازاقتىڭ قىزدارى وزگە ۇلت وكىلدەرىنە, ءتىپتى شەتەلدىكتەرگە تۇرمىسقا شىعىپ جاتىر دەپ كادىمگىدەي قىنجىلامىز. بۇل قىنجىلىسىمىز ورىنسىز ەمەس, ارينە. ويتكەنى, جۇرەككە ءامىر جۇرمەيدى دەگەنىمىزبەن ودان ۇلتىمىزدىڭ سانى وسپەيدى. كەرىسىنشە, ءسال دە بولسا كەمي تۇسەدى. قالاي دەسەك تە, مۇنداي ءۇردىس كەزدەسىپ تۇرادى. مۇمكىن, ءومىر بولعان سوڭ تاعدىردىڭ ءوزى سولاي جازاتىن دا شىعار. وعان نە ىستەرسىڭ؟! باقىتىن تاپقانىنا شۇكىرشىلىك ەتەمىز دە.
جۇما, 5 قازان 2012 7:21
ءبىز ءوزى قىزىق حالىقپىز. قازاقتىڭ قىزدارى وزگە ۇلت وكىلدەرىنە, ءتىپتى شەتەلدىكتەرگە تۇرمىسقا شىعىپ جاتىر دەپ كادىمگىدەي قىنجىلامىز. بۇل قىنجىلىسىمىز ورىنسىز ەمەس, ارينە. ويتكەنى, جۇرەككە ءامىر جۇرمەيدى دەگەنىمىزبەن ودان ۇلتىمىزدىڭ سانى وسپەيدى. كەرىسىنشە, ءسال دە بولسا كەمي تۇسەدى. قالاي دەسەك تە, مۇنداي ءۇردىس كەزدەسىپ تۇرادى. مۇمكىن, ءومىر بولعان سوڭ تاعدىردىڭ ءوزى سولاي جازاتىن دا شىعار. وعان نە ىستەرسىڭ؟! باقىتىن تاپقانىنا شۇكىرشىلىك ەتەمىز دە.
سونىمەن ءبىر مەزگىلدە, وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ, اتاپ ايتقاندا ورىس, ۋكراين, نەمىس, كارىس, تاتار قىزدارىنىڭ قازاققا كەلىن بولىپ ءتۇسىپ جاتقان كورىنىستەرى دە ءجيى كەزدەسەدى. مۇنىڭ ءوزىن حالقىمىز ءۇشىن تەرىس ەمەس, جاعىمدى, وڭ ءۇردىس دەپ قاراستىرۋعا بولاتىن سەكىلدى. وسىلاي ساناعىمىز كەلەتىن سەبەبى, ول كەلىندەر مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتىڭ ۇرپاعىن وسىرەتىن ادامي جانە انالىق ىزگى ميسسيانى اتقاراتىنىندا. ءارى ءومىر مەن تۇرمىستا مۇنداي نەكەلەردىڭ كوپ جاعدايلاردا بەرىك بولاتىنى دا بايقالىپ ءجۇر. ال مۇنداي ءسۇيىسپەنشىلىك سەزىم جونىندە جۇمعان اۋزىمىزدى اشا بەرمەيمىز. اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا ايتىلعانداي, قىزىق ەكەنىمىزدىڭ باستى ءمانىسى دە وسىندا.
راسىندا دا وسىنداي تەرەڭ سەزىم مەن ماحاببات يەلەرى جونىندە نەگە ايتپاسقا, نەگە جازباسقا. حالقىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحىندا قازاققا كەلىن بولىپ ءتۇسىپ, قازاقتىڭ ۇرپاعىن ءوسىرىپ, ەجەلگى سالت-ءداستۇرىن دارىپتەۋگە ءوز ۇلەستەرىن قوسقان انالار از ەمەس. ءسال ارىرەكتەن قوزعاساق, ەسىمى ەلگە تانىمال ايتىسكەر اقىن نادەجدا لۋشنيكوۆانى مىسالعا كەلتىرە الامىز. ءسال بەرىرەك كەلسەك, ءوزىن قازاقتىڭ كەلىنى ەكەنىن اركەز ماقتان تۇتىپ جۇرەتىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ەلەنا تاراسەنكونىڭ ەسىمى ويعا ورالا بەرەدى. بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باستى كەيىپكەرى كارىس قىزى, قازاقتىڭ كەلىنى, اقجايىق ەلىنىڭ العىسىن ارقالاپ جۇرگەن ىسكەر ايەل ليانا تۇرسىنوۆانى دا ءدال وسى قاتارعا قوسۋعا بولادى.
ءسوزى مەن ءىسىنىڭ اراسىندا الشاقتىق بولىپ كورمەگەن ليانامەن كەزدەسىپ اڭگىمەلەسىپ, پىكىرلەسۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. ادام ءوزىنىڭ ىشكى سىرىن كەز كەلگەن جانعا جاريا جاساي بەرمەيدى. دەگەنمەن, قويعان ساۋالىمىزعا اقجارقىن قالتقىسىز كوڭىلدەن اشىق جاۋاپ قايتارعانى ءۇشىن دە جەڭگەمىزگە ءبىر قۇشاق گۇل سىيلاۋعا دا ءازىر ەدىك. قازاقتىڭ كەلىنى ايتقان اشىق سىردىڭ كەيبىر نوبايى تومەندەگىدەي.
ول وزبەكستاننىڭ استاناسى – تاشكەنتتە دۇنيەگە كەلىپتى. تۇلىمشاعى جەلبىرەگەن ون ءۇش جاسىنان بەرى ورال قالاسىندا وقىپ تاربيە الىپ, باتىس قازاقستان اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن اياقتاپتى. «مەن ءوز باقىتىمدى قازاق جەرىنەن تاپتىم. مەنىڭ قۇت مەكەنىم دە, وتانىم دا – قازاقستان. وعان قىزمەت ەتۋ, قازاق جەرىنىڭ ءبىر كادەسىنە جاراۋ – مەنىڭ پەرزەنتتىك پارىزىم. كارىس قىزى بولا تۇرسام دا, قازاقشا ويلاۋعا داعدىلانىپ كەتكەنمىن. مەنىڭ بۇكىل ءبىتىم-بولمىسىم قازاق حالقىمەن ەتەنە جاقىنداسىپ, ءبىتىسىپ كەتكەن. وسىنداي قاسيەتتەردى ورنىقتىرۋعا ارقا سۇيەر ازاماتىم, سۇيىكتى جارىم, قازاق حالقىنىڭ نار ۇلدارىنىڭ ءبىرى سەرىك تۇرسىنوۆ, قوعامدىق ورتا مەن ءوز ۇجىمىم ىقپال جاسادى», – دەيدى ليانا الەكسەەۆنا.
سونداي-اق كارىس قىزى بىزبەن اڭگىمەسىندە الەمدە كوڭىلى مەن نيەتى ءوزىنىڭ كەڭ دالاسىنداي دارحان, قوناقجاي, مەيىرىمدى دە قايىرىمدى ءارى كەشىرىمدى حالىق جوق دەپ ەسەپتەيتىنىن ايتىپ بەردى. ەگەر قازاقستاندا بۇگىندە دوستىق پەن تاتۋلىق, باۋىرلاستىق سالتانات قۇرىپ وتىرعان بولسا, ونىڭ باستى دانەكەرى مەن كەپىلى – قازاق حالقىنىڭ ءوزى دەپ تۇجىرىمدادى ءبىر ساتتە ءوز ويىن ل.تۇرسىنوۆا.
وتباسىندا اپالى-ءسىڭلىلى ءتورت قىز بولىپ ءوسىپتى. ءوزىن قوسا ەسەپتەگەندە, ونىڭ ۇشەۋى قازاققا كەلىن بولىپ ءتۇسىپ, ءوز باقىتتارىن قازاق جىگىتتەرىنەن تاۋىپتى. «قازاق حالقى بار مەيرىمى مەن قامقورلىعىن نەمەرەلەرىنە توگىپ, ولاردى ارقالاپ ءجۇرىپ ءوسىرىپ, اۋىزدارىنا بارىن توسىپ ەلجىرەپ جاتادى عوي. نەمەرەگە دەگەن سونداي سۇيىسپەنشىلىك سەزىم مەنىڭ جانىمدى دا جىلى نۇرعا بولەيدى. سەرىك ەكەۋمىزدىڭ ءۇش نەمەرەمىز – وشاقتىڭ ءۇش بۇتىنداي. ۇلكەن نەمەرەمىز ءادىل ون ءۇش جاسقا كەلدى. تيمۋرىمىز بيىل مەكتەپ ەسىگىن اتتادى. ازەلىمىز تورتكە تولادى. ونىڭ بالداي ءتاتتى قىلىقتارىنا تويا الار ەمەسپىز. سونىمەن بىرگە, وتاعاسى ەكەۋمىز قىزىمىز فاينانىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتەمىز. ول قازىر اقش-تا وقىپ ءجۇر, – دەيدى اسىل انا, ابزال اجە.
ول – بۇگىندە ورال وڭىرىندە اسحانالار مەن رەستوراندار جۇيەسىنىڭ دامۋىنا, قولجەتىمدى قوعامدى تاماقتاندىرۋ ورىندارىنىڭ ورنىعۋىنا مول ۇلەسىن قوسىپ ءجۇرگەن جاڭاشا تۇرپاتتاعى ورتا بيزنەس وكىلدەرىنىڭ ءبىرى. يننوۆاتسيا – تەك وندىرىسكە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, اسپازدىق ىسكە دە اسا قاجەت ەكەنىن ءبىز جەڭگەمىزدىڭ اۋزىنان ەستىدىك. وسى ماقساتتا ول ورالعا شىعىستىق اس ۇيلەرىنە نەگىزدەلگەن جاپوندىق قوندىرعىلار مەن جابدىقتاردى اكەلىپ ورناتىپتى.
اسپازدىق شەبەرلىك جونىنەن بۇعان دەيىن ورالدىقتاردىڭ اتى شىعىپ كورمەگەن بولسا, سوڭعى جىلدارى بۇل جۇيەدەگى رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق بايقاۋلارداعى جەتىستىكتەردى ل.تۇرسىنوۆانىڭ ەسىمىمەن بايلانىستىرۋعا بولادى. ونىڭ بۇگىنگى باستى قىزمەتىنىڭ ءبىرى وبلىس ورتالىعىنداعى مەكتەپ اسحانالارىن ىستىق تاماقپەن جانە وزگە قۇنارلى دا جۇعىمدى, ەكولوگيالىق تۇرعىدان تازا ونىمدەرمەن جابدىقتاۋعا باعىتتالعان. بۇل ماسەلە جونىندە ۇكىمەتتە بەكىتىلگەن ارنايى سانيتارلىق نورمالار مەن ەرەجەلەر بار. ونىڭ تالابى وتە جوعارى. ءبىرىنشىدەن, مەكتەپ وقۋشىلارىنا ۇسىنىلاتىن تاعام تۇرلەرى ساپالى ءارى بۋى بۇرقىراعان ىستىق كۇيىندە بولۋى كەرەك. ءارى جەتكىنشەكتەر تاعامى قاتاڭ تۇردە ىرىكتەلگەن, سۇرىپتالعان, جاس تا وسكەلەڭ اعزاعا زيانىن تيگىزبەيتىندەي بولۋى شارت. ولاردىڭ تاماقتان ۋلانىپ قالۋىنىڭ بەتىن ءارى قىلسىن دەڭىز. مىنە, ىسكەر جان ۇزاق جىلدار بويى الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى وسى مىندەتتى ءمىنسىز اتقارىپ كەلەدى.
ەل-جۇرت «تۇرسىنوۆا» اسحانالار مەن رەستوراندار جۇيەسى جەكە كاسىپورنىنىڭ قىزمەتىن پايدالانۋعا نەگە قۇشتار؟ ويتكەنى, بۇل ونىمدەر جوعارى كاسىبي مامانداردىڭ قولىمەن ازىرلەنەدى. ەڭ باستىسى – كاسىپورىن ۇجىمى اسپازدىق ونىمدەرىن ساتىپ الىپ, ونى قايتا وڭدەپ تۇرعىندارعا ۇسىنۋمەن اينالىسپايدى. ونى وزدەرى وندىرەدى. وزدەرى ازىرلەيدى. بۇل ءۇشىن مۇمكىندىگى وبلىس ورتالىعىنداعى مەكتەپتەردى قامتۋعا جەتەتىندەي ۇلكەن تسەح قۇرىلعان. وعان جوعارىدا ايتىلعانداي, الەمدىك دەڭگەيگە جاۋاپ بەرە الاتىن جاڭا قوندىرعىلار قويىلعان.
«ەل وڭىرلەرىندە قوعامدىق تاماقتاندىرۋ جۇيەسىن وڭ جولعا قويۋ ءۇشىن دە وعان كاسىبي كادرلار قاجەت. ءسوز جوق, مۇنداي تاپشىلىق رەسپۋبليكانىڭ كەز كەلگەن ايماعىندا كەزدەسەدى. بۇل ماسەلەدە جوعارى جاققا وكپە ايتىپ, مىندەتسي بەرۋگە بولمايدى. قاجەت جاعدايدا ونى ءوزىمىز ازىرلەۋگە ءتيىسپىز. وسىدان بەس جىل بۇرىن كاسىپكەرلەر كونگرەسىندە سويلەگەن سوزىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ بىزگە وسىنداي تالاپ قويىپ ەدى. قازىر ءبىز سول تالاپ ۇدەسىنەن شىعۋعا ۇمتىلىپ كەلەمىز. ءبىزدىڭ جۇيەدە شەبەرلىك مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. قاجەت كەزىندە شەف-اسپازداردى استانادان, الماتىدان جانە ماسكەۋ مەن تاشكەنتتەن شاقىرىپ وتىرامىز», – دەيدى ول.
ماماندىقتىڭ ۇلكەن-كىشىسى, قاجەتتى-قاجەتسىزى بولمايدى. اسپازشى ماماندىعىنا دا وسىنداي كوزقاراس تۇرعىسىنان كەلگەن ورىندى. وسى ورايدا گازەت تىلشىسىنە ەلدەگى اسحانالار جۇيەسى سەكىلدى حالىققا قىزمەت ەتەتىن سالانىڭ كاسىبي شەبەرى تومەندەگىدەي ۇسىنىس -پىكىرىن ايتتى.
رەسپۋبليكاداعى بارلىق كاسىپتىك مەكتەپتەردىڭ جانىندا اسپازشى ماماندىعىن بەرەتىن بولىمدەر بار. بۇل تەك سىرتقى, الدامشى كورىنىس ءۇشىن عانا اشىلعان دەپ سانايمىن. نەگىزىنەن وعان كەلەتىن جاس جەتكىنشەكتەر اسپازشى ماماندىعىن الۋ ءۇشىن ەمەس, ورتا ءبىلىم جونىندەگى اتتەستاتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن كەلەدى. ءارى كوپ جاعدايدا ولاردىڭ ساباق ۇلگەرىمى تومەن, ەڭ ناشار وقىعان وقۋشىلار بولىپ سانالادى. ونىڭ ۇستىنە اتالعان مەكتەپتەردە اسپاز ماماندىعىنىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتەتىن مامان كادرلار مۇلدەم جوقتىڭ قاسى. سوندىقتان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى اسپازدىق ماماندىق بەرۋ جۇيەسىن بۇلاي قوساقتاماي, دەربەس, ماقساتتى تۇردە وقىتۋعا كوڭىل اۋدارسا, ودان ءبارىمىز دە تەك ۇتار ەدىك.
ارينە, بۇل قۇپتاۋعا تۇراتىنداي ويلى پىكىر دەپ ەسەپتەيمىز.
قۇدايعا شۇكىر, بۇگىنگى وتاندىق بيزنەس وكىلدەرى اراسىندا تەك ءوزىنىڭ تابىسىن كۇيتتەي بەرمەي, ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ورتا مەن ەل-جۇرتقا كوبىرەك پايدامدى تيگىزىپ, قايىرىمدىلىق كورسەتسەم ەكەن دەپ ويلايتىندار جەتكىلىكتى. سولاردىڭ ءبىرى ل.تۇرسىنوۆا ەكەندىگى تالاسسىز. ويتكەنى, ءبىز بىلەتىن ليانا الەكسەەۆنانىڭ تابيعي جاراتىلىسى مەن جومارت جۇرەگى وسىنداي. ول قاشاندا ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋعا ءازىر, بەيىم تۇرادى. ورال قالالىق ءماسليحاتى دەپۋتاتىنىڭ مانداتىنا بىرنەشە ادام تالاسقان كەزدە, تۇرعىندار قازاقتىڭ كەلىنىن تاڭداعان بولسا, ونى شۋاعى مەن جۇرەگىنىڭ جىلۋى مول ىسكەر ايەلگە كورسەتىلگەن ءۇلكەن سەنىم ءارى مويىنداۋ دەپ باعالاعانىمىز ءجون.
ەڭ باستىسى – ول بۇگىندە وسى سەنىم ۇدەسىنەن شىعىپ كەلەدى. كوڭىلى قاشاندا سەرگەك, سەزىمتال, ويى جاڭاشىل, قايىرىمى مول كاسىپكەر, العىس ارقالاعان جان, قازاقتىڭ كەلىنى ليانا تۇرسىنوۆا حالىققا قىزمەت كورسەتۋدەن اسقان مەرەيلى مىندەت جوق دەپ سانايدى. ونىڭ وسى پىكىرىنە ءبىز دە قول قويامىز.
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
ورال.
