جەتكىنشەك تاربيەسىندەگى جەتىستىك جايى
سارسەنبى, 10 قازان 2012 7:15
كەشە ۇكىمەت ۇيىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وتىرىسى ءوتتى. مۇندا كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالار تاربيەسىندەگى وزەكجاردى ماسەلەلەر ورتاعا سالىنىپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قازىرگى تاڭداعى اتقارىلۋى جايى ءسوز بولدى. باسقوسۋدى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى – ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا جۇرگىزىپ وتىردى.
سارسەنبى, 10 قازان 2012 7:15
كەشە ۇكىمەت ۇيىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ وتىرىسى ءوتتى. مۇندا كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالالار تاربيەسىندەگى وزەكجاردى ماسەلەلەر ورتاعا سالىنىپ, مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ قازىرگى تاڭداعى اتقارىلۋى جايى ءسوز بولدى. باسقوسۋدى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى – ۇلتتىق كوميسسيا ءتورايىمى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا جۇرگىزىپ وتىردى.
«اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى» دەمەكشى, قازىر كوپشىلىكتىڭ نازارىنان تىس قالماۋعا, ۇدايى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالىپ وتىرۋعا ءتيىس ءبىر تاقىرىپ بولسا, بۇل, ءسوز جوق, بالا تاربيەسىنە قاتىستى وي بولىپ شىعاتىنى تۇسىنىكتى. سەبەبى, حالىقتا تاماشا ءبىر قاعيدا بار: «نە ەكسەڭ, سونى وراسىڭ» دەگەن. ەرتەڭىنە, بولاشاعىنا ەلەڭدەمەيتىن جان جوق. بولاشاقتىڭ اسپانىن الا بۇلت قاپتاسا, انا جۇرەگى الدىمەن الاڭداۋى تاعى دا زاڭدى قۇبىلىس. ويتكەنى, جەتكىنشەك ماسەلەسىندە قازىر شەشىلمەي جاتقان تۇيتكىلدەر وتە كوپ. جاھاندانۋ ۇردىسىندە جاتتىڭ جالبىرى جايلاپ كەتىپ بارا جاتقان دابىلعا قۇلاق اسپاي قويۋ ءوز تامىرىڭدى ءوز قولىڭمەن كەسكەنمەن ءبىردەي بولار ەدى. وزىق تەحنولوگيانىڭ جەتىستىگىنە وڭ قاباق تانىتۋ وزىق ويلى ەلدەرگە ءتان دەسەك تە, سول وركەنيەتتىڭ وركەشىنىڭ ارتىندا حالىقتىق تامىردى قيىپ تاستايتىن جەگىقۇرتتار بوي تاسالاپ تۇراتىنىن قاپەرگە الماۋدىڭ قاسىرەتى مىڭ ەسە زارداپتى ەدى. وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ سياقتى بۇرىن اتىن ادام ەستىپ كورمەگەن جاتتان جاعىلعان جاعىمسىز وقيعالاردى ەستىگەندە, الەمدى تىتىركەنتكەن مۇنداي سۇمدىق وقيعالاردىڭ ورىن الۋ سەبەپتەرىن نەگە ءالى كۇنگە ءتيىستى ماماندار زەرتتەپ ۇلگەرمەي جاتقانىنا كوپشىلىك قاتتى الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرۋدە. بالانىڭ قولىمەن جاسالدى دەۋگە اۋىز بارمايتىن نەبىر سويقان قاتىگەزدىكتەردىڭ بەلەڭ الۋىنا قوعامنىڭ ءبىر فورماتسيادان ەكىنشى فورماتسياعا ءوتۋى, وتپەلى كەزەڭنىڭ تۇسىندا كەيبىر رۋحاني قۇندىلىقتاردان كوز جازىپ قالۋىمىز, ءومىرلىك ءولشەمدەردىڭ وزگەرىسى, ايەلدەردىڭ بالالارىن تاستاپ, بازار جاعالاپ كەتكەن جاعدايلارى سىندى كوپ ءجايتتەردىڭ سەبەپ بولعانى تالاي رەت جازىلىپ تا, ايتىلىپ تا ءجۇر. جاس وركەننىڭ بويىنداعى پايدا بولعان كەلەڭسىز كورىنىستەر ءبىر كۇنگى كەمشىلىكتىڭ سالدارى ەمەس, بالانى ءوز بەتىمەن الاڭسىز جىبەرىپ العان, اتا-انانىڭ كوڭىل بولۋگە ۋاقىتى جەتپەي قالعان, مەكتەپتەگى تاربيە ءوز دەڭگەيىندە بولماعان سيياقتى تالاي ءىستىڭ كەمدىگىنەن. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جانايقايى كامەلەتتىك جاسقا تولماعان ءجاسوسپىرىمدەردىڭ باسىنداعى وسىنداي ءتۇرلى پروبلەمالار توڭىرەگىندە ءوربىدى. ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ماحمەتقالي سارىباەۆ جەتكىنشەكتەرگە ساپالى ءبىلىم, سانالى تاربيە بەرۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان يگى ىستەردىڭ بارىسى جايىندا باياندادى. بۇگىندە مەكتەپتەردە بالالارمەن جۇمىس ءىستەيتىن ماماندار ارنايى دايارلىقتان ءوتىپ, جاڭادان قولعا الىنعان ىستەر وڭ ناتيجەلەرىن كورسەتىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتتى.
وتىرىستا مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمداردا تاربيەلەنۋشىلەردى, جالپىعا بىردەي ورتا ءبىلىم بەرەتىن جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ وقۋشىلارىن رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتارعا, نەكەنى جانە وتباسىنى نىعايتۋ نەگىزدەرىنە وقىتۋ جونىندەگى جۇمىستار, سونداي-اق بالالارعا قىزمەت كورسەتۋ بويىنشا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ قىزمەتتەرىن جەتىلدىرۋ ءجونىندەگى شارالار تۋرالى ويلار ورتاعا سالىندى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرىنە بايلانىستى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى, ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات ءجونىندەگى وبلىستىق كوميسسييانىڭ توراعاسى ساكەن قانىبەكوۆ وڭىردە اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالاردى باياندادى. كوميسسيا مۇشەلەرى جۇماگۇل سولتى, ايگۇل سولوۆەۆا, سالتانات بايقوشقاروۆا, گۇلنار ىقسانوۆا, سابيلا مۇستافينا, اناتولي باشماكوۆ, ت.ب. جاس جەتكىنشەكتەر ماسەلەسىندەگى قوردالانعان ماسەلەلەردى قوزعاپ, پىكىر-ۇسىنىستارىن ءبىلدىردى.
وتىرىستىڭ باسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى – ۇلتتىق كوميسسيانىڭ ءتورايىمى گۇلشارا ءابدىقالىقوۆا الداعى جۇمىستىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتۋ ءجونىندەگى باعدارلامالىق ماقالاسىمەن ۇشتاسقان باسىم باعىتتارىن نازارعا ۇسىندى. نەگىزىنەن جۇمىس كەيبىر قوعامداعى الەۋمەتتىك جاعدايلاردىڭ سالدارلارىمەن كۇرەسكە ەمەس, ولاردى تۋدىراتىن ناقتى سەبەپتەردى جويۋعا باعىتتالاتىن بولادى. ولاردى انىقتاۋ ءۇشىن وسىعان دەيىن ماردىمدى ءىس جاسالماعان بولسا, مۇنان كەيىنگى ۋاقىتتا زەرتتەۋشىلىك جۇمىستار جۇرگىزىلىپ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن تىعىز ءىس-قيمىل جولعا قويىلادى, حالىقپەن قارىم-قاتىناس ورناتىلادى دەپ كۇتىلۋدە.
مەكتەپكە دەيىنگى ۇيىمدار ءتاربيەلەنۋشىلەرىن, جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن جانە كاسىبي ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ وقۋشىلارىن ادامگەرشىلىك پەن يماندىلىق قۇندىلىقتارىنا, نەكە مەن وتباسىن نىعايتۋ نەگىزدەرىنە ۇيرەتۋ ءۇشىن مەكتەپكە دەيىنگى ەرتە جاسقا (1-3 جاس) ارنالعان «العاشقى قادام», مەكتەپكە دەيىنگى كىشى جاسقا (3-5 جاس) ارنالعان «زەرەك بالا», مەكتەپكە دەيىنگى ەرەسەك جاسقا (5-6 جاس) ارنالعان «ءبىز مەكتەپكە بارامىز» بالالاردى ءتاربيەلەۋ مەن وقىتۋ باعدارلامالارى قابىلدانعان بولسا, 1-11 سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان «ءوزىن ءوزى تانۋ» ادامنىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك دامۋى باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانى باسقوسۋعا قاتىسۋشىلاردىڭ اڭگىمە وزەگىنە اينالدى.
وسىنداي جۇمىستاردى ورتا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە 7 مىڭ پسيحولوگتار مەن 3,6 مىڭ الەۋمەتتىك پەداگوگتار اتقارىپ جاتقانى ايتىلدى. بۇل ماماندار رۋحاني-ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى قالىپتاستىرۋ مەن وتباسىن نىعايتۋدىڭ ءارتۇرلى ماسەلەلەرى بويىنشا بالالار مەن وتباسىلارعا پسيحولوگيالىق-پەداگوگيكالىق جانە الەۋمەتتىك-قۇقىقتىق كومەك كورسەتەدى. مەكتەپ پسيحولوگتارىنىڭ قىزمەتىن ناقتى رەتتەۋ ماقساتىندا مينيسترلىكتە ورتا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىندا پسيحولوگيالىق قىزمەتتىڭ جۇمىس ىستەۋ قاعيداسى ازىرلەنگەنى ايتىلدى.
سونىمەن قاتار, استانا قالاسىندا وتباسىلىق تاربيەلەۋ ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋى – ەشكىمدى بەي-جاي قالدىرمايتىن وقيعا. ينستيتۋتتىڭ اتقاراتىن نەگىزگى مىندەتى ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ, اتا-انالاردىڭ وتباسىلىق ارا-قاتىناستاعى بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. بيىلعى ساۋىردە وتباسىلىق تاربيەلەۋ ينستيتۋتىنىڭ 70 تىڭداۋشىسى (پەداگوگتار, پسيحولوگتار) «وتباسىلىق تاربيەلەۋ جونىندەگى پسيحولوگ-كەڭەس بەرۋشى» بىلىكتىلىگىن العانى بۇل باعىتتاعى جۇمىستار ءوزىنىڭ العاشقى ءناتيجەلەرىن كورسەتە باستادى دەگەن ءسوز.
قازىرگى كەزدە قوعامنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى بەلگىلى ءبىر وڭ ناتيجەلەرىنە قاراماستان, جاسوسپىرىمدەردىڭ رۋحاني-ادامگەرشىلىك داعدارىستى باستان كەشىرۋلەرى ءالى دە جالعاسۋدا. وعان, اسىرەسە, كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندار اراسىنداعى جاسالعان قىلمىستىڭ جوعارى دەڭگەيى دالەل دەۋگە بولادى. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ورتالىعى شىمكەنت قالاسىندا ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاسوسپىرىمدەر قىلمىسىنىڭ 33,6%-عا نەمەسە 113-تەن 151-گە دەيىن ءوسكەنى الاڭداتارلىق فاكت. وبلىس بويىنشا مەكتەپ, ليتسەيلەر مەن گيمنازيالار وقۋشىلارى جاساعان قىلمىس كولەمى 31,3%-عا ۇلعايعان (163-تەن 214-كە دەيىن). 4 كىسى ولىمىنە اكەلىپ سوقتىرعان وقيعا ءتىركەلگەن. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعاندارى ءۇشىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنا 3 مىڭنان استام كامەلەتكە تولماعاندار جەتكىزىلسە, ونىڭ ىشىندە قوعامدىق ورىنداردا سپيرتتىك ىشىمدىكتەرمەن اۋەستەنگەندەر سانى 82-گە جەتكەن.
شىمكەنت قالاسىنىڭ جالپى ءبىلىم بەرەتىن وقۋ ورىندارىندا 98 مەكتەپ ينسپەكتورى, ال وبلىس بويىنشا 213 مەكتەپ ينسپەكتورى بەكىتىلگەن. وبلىستىڭ 801 مەكتەبىندە «پوليتسيانىڭ جاس كومەكشىلەرى» وتريادتارى قۇرىلعان, وعان 17604 وقۋشى جۇمىلدىرىلعان, 3984 اتا-انا قاتىساتىن «اكەلەر كەڭەسى» قۇرىلىپ, ولاردىڭ كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسىمەن اينالىسۋى ءبىر قاراعاندا مۇندا جاستاردىڭ تارتىبىنە بايلانىستى بارلىق شارا جۇزەگە اسىپ جاتقانداي كورىنەدى. بىراق تەك قۇقىق قورعاۋ تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلاتىن ءىستەرمەن عانا بالا تاربيەسىندەگى اقاۋلىق جويىلادى دەۋ ۇستىرتتىك. ۆەدومستۆوارالىق ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە, جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارىندا, ۇەۇ جانە جەرگىلىكتى ۇيىمداردا پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردىڭ بىرىڭعاي ءۇيلەسىمىنىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى مۇندا كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى بويىنشا ءىس-قيمىلدىڭ بىرىڭعاي تۇعىرناماسى قالىپتاستىرىلماعان. باعدارلامالار مەن جوبالار وتە تيىمسىز. ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ الەۋەتى ناشار پايدالانىلادى, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىستاردىڭ قولايسىز وتباسىلارمەن جانە بالالارمەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىستارعا باعىتتالعان ماقساتتى لوتتارى جوقتىڭ قاسى.
تاربيە سالاسىنداعى ءبىرتالاي كەم-كەتىك سارالانا كەلىپ, الداعى ۋاقىتتا جۇمىس قارقىنىن جاقسارتۋ ماقساتىندا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمدىگىنە كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ پروفيلاكتيكاسىنا جاۋاپتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىنە تالداۋ جاسالىپ, ونى «كامەلەتكە تولماعاندار اراسىنداعى قۇقىق بۇزۋشىلىق پروفيلاكتيكاسى جانە بالالار قاراۋسىزدىعىنىڭ جانە پاناسىزدىعىنىڭ الدىن الۋ تۋرالى» 2004 جىلعى 9 شىلدەدەگى № 591 قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىنا سايكەس كەلتىرسىن جانە ونىڭ ورىندالۋىنا باقىلاۋ قامتاماسىز ەتىلسىن, وقۋشىلار اراسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىق فاكتىلەرىنە جول بەرگەن ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنىڭ جاۋاپتى باسشىلارىنىڭ جاۋاپتىلىعىن ارتتىرۋ جونىندە قاجەتتى شارالار قابىلدانسىن, وقۋشىلار اراسىندا قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ جانە قوعامعا جات ارەكەتتەردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ءبىلىم بەرۋ سالاسى مەن اتا-انالار اراسىنداعى ءوزارا ءىس-قيمىلدى كۇشەيتۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلسىن دەگەن ۇسىنىستار ايتىلدى.
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
