وتانىمىز – ورتاق ءۇيىمىز
سەنبى, 27 قازان 2012 7:18
باقىتىن قازاق جەرىندە تاپقان
تىلەپالدى جامانكوز ۇلى قاريا جاسى توقساننان اسسا دا تىڭ كورىندى. ءوڭىرىن جاۋىنگەرلىك مەدالدارى كومكەرگەن كاستومىن جەلبەگەي جامىلا وتىرىپ وتكەن كۇندەر ەلەسىنەن اڭگىمە ساباقتادى. قاسىندا وتاسقاندارىنا الپىس ءۇش جىلعا اياق باسقان زايىبى ليۋبوۆ اسحاتقىزى اجەي مايدانگەردىڭ كەيبىر ۇمىت قالعان تۇستارىن ەسكە سالىپ تولىقتىرىپ قويادى. ارينە, جاسامىس تارتقان شاقتا الىستا قالعان ءومىر بەلەستەرىن وي سۇزگىسىنەن وتكىزۋ دە وڭاي ەمەس.
سەنبى, 27 قازان 2012 7:18
باقىتىن قازاق جەرىندە تاپقان
تىلەپالدى جامانكوز ۇلى قاريا جاسى توقساننان اسسا دا تىڭ كورىندى. ءوڭىرىن جاۋىنگەرلىك مەدالدارى كومكەرگەن كاستومىن جەلبەگەي جامىلا وتىرىپ وتكەن كۇندەر ەلەسىنەن اڭگىمە ساباقتادى. قاسىندا وتاسقاندارىنا الپىس ءۇش جىلعا اياق باسقان زايىبى ليۋبوۆ اسحاتقىزى اجەي مايدانگەردىڭ كەيبىر ۇمىت قالعان تۇستارىن ەسكە سالىپ تولىقتىرىپ قويادى. ارينە, جاسامىس تارتقان شاقتا الىستا قالعان ءومىر بەلەستەرىن وي سۇزگىسىنەن وتكىزۋ دە وڭاي ەمەس.
سوعىس باستالعان جىلى تىلەپالدى گەورگيەۆكاداعى اباي اتىنداعى ورتا مەكتەپتە سەگىزىنشى سىنىپتا وقىپ ءجۇرگەن ەكەن. تۋعان اۋىلى شارباقتىدا جەتى سىنىپتان سوڭ مەكتەپ جوق, ورتا ءبىلىمدى تەك اۋدان ورتالىعىندا جالعاستىراتىن كەز. كۇزدە ون سەگىز جاسقا تولعان ول بىرنەشە سىنىپتاستارىمەن بىرگە اسكەري كوميسسارياتقا شاقىرىلادى. قولدارىنا شاقىرۋ قاعازى بەرىلىپ, تۋرا جاڭا جىلدىڭ الدىندا اسكەرگە الىنادى. سودان فەرعانادا ءۇش ايلىق اسكەري دايىندىقتان وتكەن سوڭ, باتىسقا – مايدان شەبىنە جىبەرىلەدى. قىزىل تۋلى 389-شى موتواتقىشتار پولكىندە اۆتوماتشى بولىپ ستالينگراد مايدانىنا, بەلورۋسسيانى, ۋكراينانى ازات ەتۋ ۇرىستارىنا قاتىسقان. 1943 جىلى ارقاسىنا جارىقشاق ءتيىپ جارالاندى دا. گوسپيتال توسەگىنەن تۇرىپ ۇلگەرمەستەن قايتادان قولىنا قارۋ الدى.
جەڭىس كۇنىن سولتۇستىك كاۆكازدا شەكارا تىنىشتىعىن قورعاۋ كۇزەتىندە قارسى الدى. بۇل ورىندا تاعى ءتورت جىل اسكەري قىزمەتتە بولدى. سوعىسقا كەتكەن ۇلىن كۇتۋمەن سارعايعان اۋىلداعى اكەسى اقىرى ءتوزىمى تاۋسىلىپ, كوزى قاراقتى ءبىر ازاماتقا جازدىرىپ ستالينگە حات جولدايدى. «وسىلاي دا, وسىلاي, ءوزىم بولسام قارتايدىم, اناسى دا ءجيى اۋىراتىن بولدى. سوعىس بىتكەلى ءتورت جىل ءوتتى عوي, ەندى جالعىز ۇلىمدى ۇيگە قايتار» دەپ. وسى حات سەبەپ بولدى ما, جوق پا, ايتەۋىر 1949 جىلى مامىر ايىندا تىلەپالدى ومىراۋىنا «كاۆكازدى قورعاعانى ءۇشىن», «گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارى سىڭعىرلاپ تۋعان ءۇيدىڭ تابالدىرىعىن اتتايدى.
سول جىلى كۇزدە اۋىلداعى قاسى كوزى قيىلعان ون سەگىز جاسار بويجەتكەن, بالقار قىزى ليۋبامەن كوڭىل قوسىپ, وتاۋ قۇرادى. ال قىزدىڭ بۇعان دەيىنگى تاعدىرى جاتقان جان اۋىرتار حيكايا. سۇراپىل سوعىس بالالىق شاعىن ويران ەتىپ, اتا-اناسىنان, تۋىستارىنان, ءتىپتى, تۋعان جەرىنەن ايرىلىپ, ون ءۇش جاسىندا تەتەلەس باۋىرى ەكەۋى دەپورتاتسيالانعاندار ەشەلونىمەن قازاقستاننان ءبىر-اق شىقتى.
– قاراعىم, وتكەن سوعىس ءبىزدىڭ ۇلتىمىزعا وتە اۋىر ءتيدى, – دەپ تەرەڭ كۇرسىنىپ الدى دا, اجەي ەداۋىر ۋاقىت ءۇنسىز قالدى. ونىڭ كوز الدىنان قانقۇيلى سوعىستىڭ قاتىگەز وقيعالارى ءوتىپ جاتقانى انىق. جۇرەكتە قاتقان جارا كوپ. اراداعى الپىس جىلدان اسا ۋاقىت تا ۇمىتتىرا الماس كورىنىستەر, ءومىردىڭ اششى ساباقتارى. ولار كاباردين-بالقارلاردىڭ ورتالىعى نالچيككە تاياۋ گۋندەلەن دەگەن سەلودا تۇراتىن. اكەسى اسحات اۋداندىق نكۆد-ءنىڭ باستىعى ەدى, سوعىستىڭ العاشقى كۇنى مايدانعا الىنىپ سودان قايتا كورمەدى. بۇلارعا باس-كوز بولىپ جۇرگەن نەمەرە اعاسى يسمايل بولسا سولتۇستىك كاۆكازدى نەمىستەر باسىپ العاندا پارتيزاندار وتريادىنا بارىپ قوسىلادى. بىراق, ولار جاۋ قولىنا ءتۇسىپ قالىپ, نەمىستەر ءوز كورلەرىن وزدەرىنە قازدىرىپ الىپ, ءبارىن وردىڭ شەتىنە تۇرعىزىپ قىرىپ سالادى. ەل ءىشىنەن شىققان ساتقىنداردىڭ كەسىرىنەن تالاي اسىل ازاماتتار اتىلىپ كەتەدى. كوپ ۇزاماي كەڭەس اسكەرلەرى ءوڭىردى جاۋدان تازارتادى.
1944 جىلى 6 ناۋرىزدا شۇعىل تۇردە بۇكىل حالىق شىعىسقا قونىس اۋدارىلادى. قارشاداي ليۋبا ءبىر جۇمىستارىمەن سول كەزدە ۇيدەن شىعىپ كەتكەن اناسى مەن ءسىڭلىسىن دە كورە الماي قالادى. ون بەس جاسار اعاسى حادجى ەكەۋىن جۇرتپەن بىرگە پوەزعا تيەپ, بۇرىن ەستىپ بىلمەگەن الىس-الىس قيىرلارعا الا جونەلەدى. الپىس ۆاگوندىق ەشەلون تولى كاۆكازدىقتار قازاق جەرىنىڭ شەتىنە ىلىنگەننەن جول جونەكەي ستانسالارعا ءتۇسىرىلىپ, سوڭى سوناۋ تالدىقورعانعا دەيىن وتەدى. ليۋبا مەن باۋىرى الماتىدا ينتەرناتقا قابىلدانىپ, جاستاي بەلدەرى قايىسىپ قالا ىرگەسىندەگى كوكونىس سوۆحوزىندا جۇمىسقا جەگىلەدى. ەڭبەككۇنگە كۇنىمدىك اۋقات ءۇشىن نانعا كارتوچكا بەرىلەتىن اۋىرتپالىق سوعىستان كەيىن دە بىرازعا دەيىن جالعاستى. ارادا ءۇش جىل وتكەندە بۇرىنعى كراسنوگور اۋدانىنىڭ شارباقتى جاعىندا ورنىققان جاماعايىندارى تابىلىپ, سولاردى ساعالاپ كەلىپ وسىندا تابان تىرەپ قالعان ەكەن. بۇل كەزدە ەسەيىپ, قارا جۇمىستا ىسىلىپ قالعان اعاسى حادجى بيچەكۋەۆ كولحوزدا تراكتورشى, ەسەپشى بولىپ ەڭبەككە ارالاسادى. ليۋبا دا بىردە قىرماندا, بىردە ەگىنجايدا قولدان كەلگەن شارۋانى جاپىرىپ ىستەر جاسقا جەتىپ ەدى. اۋىلداستارىن تاپقانمەن, اناسىن كورۋ باقىتى بۇيىرمادى ولارعا. بالكىم كورەر دە ەدى, ەگەر اناسى مەن ءسىڭلىسى دە ىلە-شالا وزدەرىنەن كەيىنگى ەشەلونمەن فرۋنزەگە كەلىپ ءتۇسىپ, ودان وش جاعىنا قونىس اۋدارىلعانىن سول كەزدە بىلگەندە. تەك, ارادا ون ءۇش جىل وتكەننەن كەيىن عانا بىلەدى مۇنى. 1957 جىلى ءسىڭلىسى ءماريامدى ىزدەپ تابادى. ورنى تولماس وكىنىشى سول – اناسى زەينەپ دۇنيەدەن ءوتىپ كەتكەن ەكەن, بۇلاردىڭ ومىردە بار-جوعىن بىلە الماستان زاپىران جۇتقان كۇيدە 1946 جىلى-اق قاپادان كوز جۇمىپتى قايران انا. ال, ءسىڭلىسى تۇرمىس قۇرىپ بالالى-شاعالى بولىپتى.
شۇكىر, قۇداي بۇلاردى ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى ەتتى. تىلەپالدى ەكەۋى توعىز ۇل-قىزدارىنان قازىر 25 نەمەرە 12 شوبەرە ءسۇيىپ وتىر. الپىس جىلدان اسا بۇرىن وتاۋ قۇرعاندا قانداي ەدى؟ ىرعايتى وزەنىن بويلاي ءار جەردە ءبىر جاپىرايعان توقال تامدار اۋىز ۇيگە كىرگەن سايىن ماڭدايدى سوعىپ الاتىن تىم الاسا ەدى. كولحوزدىڭ تاۋسىلىپ بولماس قىم-قۋىت تىرلىگىمەن تاڭنىڭ قالاي اتىپ, كەشتىڭ قالاي باتقانىن بىلمەي قالاتىن شاقتار. تىلەپالدى جاس كەلىنشەگىمەن اناسى اينەك ۇشەۋى بىرگە تۇردى. اكەسى كىشى اپاسى كۇلايشامەن بولەك شاڭىراقتا. جامانكوز ول كەزدە اسىپ-تاسقان بايلىعىنان ەمەس, تاعدىردىڭ جازۋىمەن, جاقىنىن جاتقا جىبەرمەيتىن امەڭگەرلىك جولىمەن جاستاي جەسىر قالعان جەڭگەسى مەن كەلىنىنە قوسىلعان-دى. ۇلكەن ايەلىنەن تىلەپالدى جالعىز دا, كىشى ايەلىنەن ءتورت ۇل, ءبىر قىزدان ءبىر قاۋىم باۋىرلارى بار قازىر. ەرەسەگى بۇل سوعىسقا كەتكەندە امان كەلسە ەكەن دەگەن تىلەكپەن اتىن قويعان امانگەلدى ەدى.
اق تىلەۋ قابىل بولىپ تىلەپالدى قان مايداننان امان ورالدى. قاتارىنان قالماي ۇيلەندى, بويىنان قۋات, قولىنان كۇش كەتكەنشە اششى تەرىن تامشىلاتىپ ءجۇرىپ ەڭبەك ەتتى. «شارباقتى» كولحوزىندا ءبولىمشە اگرونومى, ەسەپشى بولدى, ءشوپ شاپتى, سيىر باقتى. ءبىرىنىڭ سوڭىنان ءبىرى بالقۇراقتاي جەتىلىپ بالالارى ءوسىپ كەلە جاتتى. بىرتىندەپ قوراسىنا مال ءبىتىپ, الپىسىنشى جىلدارى جاپپا تامنىڭ ورنىنا بەس بولمەلى, بيىك شاتىرلى ءۇي سالىپ الدى.
وزدەرىنىڭ جاستىق شاعى سوعىس زوبالاڭىنا تۇس كەلىپ ۇيقى-تۇيقىسى شىققان تىلەپالدى مەن ليۋبوۆ بالالارىنىڭ باقىتىن اڭسادى. وزدەرى قينالسا دا بالالارىن قاتاردان كەم قىلماۋدان, وقىتۋدان ەشتەڭەنى ايانىپ قالمادى. شۇكىر, ەندى سونىڭ زەينەتىن كورىپ وتىر. توعىز بالاسى دا ءبىر-ءبىر ماماندىقتىڭ يەسى. ءبىرى ينجەنەر, ءبىرى بۋحگالتەر, ءبىرى مۇعالىم دەگەندەي. قارا شاڭىراقتىڭ مۇراگەرى بەيقۇت تا بەلدى قىزمەتتە. ۇلكەندەرى تۇس-تۇستان جەكە وتاۋ قۇرىپ جاتقاندا, بۇلاردىڭ «قايسىسى قارا شاڭىراققا يە بولادى, قانداي كەلىنگە كۇنىمىز قارايدى؟» دەپ تولعانعاندارى بار. اقىرى ليۋبا انامىز الىسقا كوز سۇزبەي-اق, كورشىسى ءمادىبەكتىڭ بەسىكتەگى كۇنىنەن كوز الدىندا وسكەن قىزىنا كوڭىلى قۇلادى. ەكى ءۇيدىڭ تەل قىزىنداي سىرالعى, «شىركىن, كەلىنىم وسىنداي بولسا», دەيتىندەي يبالى جان ءبىر. سويتسە, ۇلىنىڭ دا كوڭىلى سول قىزدا ەكەن عوي. وندا نە تۇرىس, باياندى مەكتەپ بىتىرگەن جىلى كەلىن عىپ ءتۇسىردى, سىرتتاي وقىتىپ ءبىلىم العىزدى. قازىر بەيقۇت ەكەۋى تاتۋ-ءتاتتى جانۇيا, اتا-اناسىن الپەشتەپ باعىپ وتىر. ءبىز اڭگىمەلەسىپ وتىرعاندا ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن جەتى جاسار ءبۇلدىرشىن قايتا-قايتا اتا-اجەسىنىڭ موينىنا اسىلىپ تا, الدارىنا كولدەنەڭدەي جاتىپ تا ەركەلىگى باسىلمادى. بۇل وسى ۇيدەگى نەمەرەلەرىنىڭ ازىرگە كەنجەسى اسحات ەكەن.
– سوعىستا ولگەن اكەمنىڭ ەڭ بولماسا ەسىمىن تىرىلتەيىنشى دەپ اتىن وسىلاي قويدىق, – دەيدى ليۋبوۆ اسحاتقىزى.
– تۋعان جەرىڭىزگە, كاۆكازعا كەيىن جولىڭىز تۇسكەن جوق پا؟ – دەپ سۇرادىم مەن.
– جاستاۋ كەزىمدە ءتورت-بەس مارتە بارىپ قايتقانمىن, سوڭعى رەت 1986 جىلى بولدىم. كوز كورگەندەردەن ەشكىم قالماعان, تەك ۇلكەندەردىڭ ايتۋىمەن الىس-جاقىن تۋىستاردىڭ بالا-شاعالارىمەن كەزدەستىم. كەيىننەن سامولەتكە دەنساۋلىعىم جاراماس دەپ امالسىزدان قويدىم…
– مەن تۋعان جەرىمدە جوعالتىپ العان باقىتىمدى قازاق جەرىندە قايتا تاپقان اداممىن, قاراعىم, – دەپ ءبىراز تۇنجىراپ وتىردى دا قايتادان سەرپىلدى اجەي. – بالالارىم باقىتىم بولسا, ولاردىڭ تۋعان جەرى مەنىڭ دە تۋعان جەرىمە اينالماي ما؟ قازىر قازاقستانعا دۇنيەجۇزى قىزىعا قارايدى. قانشاما ۇلت وكىلدەرىنىڭ باسى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا قوسىلعان. ءبارى ىنتىماقتى تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرۋدە. مۇنىڭ ءبارى بىلتىر عانا 20 جىلدىعى تويلانعان تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى. ەڭ باستىسى – ەلىمىزدەگى دۇرىس ۇلتتىق ساياساتتىڭ جەمىسى, مەملەكەت باسقارىپ وتىرعان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ارقاسى. مۇنى مەن نۇرەكەڭمەن كەزدەسكەندە وزىنە دە ايتقان بولاتىنمىن…
ليۋبوۆ اسحاتقىزى جامانكوزوۆا 2008 جىلى 23 قازاندا استاناداعى بەيبىتشىلىك جانە كەلىسىم سارايىندا وتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ VII سەسسياسىنىڭ دەلەگاتى بولعان-دى. ەڭ الدىڭعى قاتاردا وتىرىپتى. سەسسيا بىتكەسىن ەلباسى تومەنگە ءتۇسىپ, الدىڭعى قاتارداعىلارمەن جاعالاي قول الىسىپ امانداسىپ كەلە جاتقاندا الدىن كەس-كەستەپ قوس قولىنان بىردەي ۇستاپ تۇرىپ العىس سەزىمىن اقتارىپ سالعان عوي:
– ءبىز, بالقارلار تاعدىردان تەپەرىش كورىپ قازاق جەرىنە كۇشتەپ قونىس اۋدارىلعان حالىق ەدىك. سوعىستىڭ سۇراپىل داۋىلى ءبىزدى جان-جاققا تۋ-تالاقاي شاشىراتىپ جىبەردى. ءبىراق, قازاق حالقىنىڭ كەڭ قۇشاق باۋىرمالدىعىنا بولەنىپ, وشكەنىمىز جاندى. ال, بۇگىن ەگەمەندى قازاقستاننىڭ ءوزىڭىز جۇرگىزىپ وتىرعان سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا باقىتقا كەنەلىپ وتىرمىز. سول ءۇشىن راحمەت, وزىڭىزگە. مەن مۇندا قورداي حالقىنىڭ ىستىق سالەمىن دە الا كەلدىم, – دەپ جوپەلدەمەلەتىپ ايتىپ ۇلگەرىپتى. پرەزيدەنت سوندا اجەيگە جايدارى كەيىپتە ىقىلاس بىلدىرگەن ەكەن. وسى ءساتتىڭ فوتوسۋرەتى ەرتەڭىندە بىرقاتار رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا جارىق كورگەن بولاتىن.
…قارتتار كەنجە نەمەرەسىن كەزەك-كەزەك ەمىرەنىپ, وبەكتەۋمەن بوساتار ەمەس. بىرەۋىنىڭ ءوزى وسىنشا قۋانىشقا بولەگەندە, قارا شاڭىراققا بارشا نەمەرە, شوبەرەلەرى جينالاتىن مەرەكە-تويلاردا قۋانىش شىركىن كەمەرىنەن اسىپ توگىلەردەي-اق ەكەن. توي دەمەكشى, جامانكوزوۆتەر اۋلەتىندە وتكەن جىلعى جەڭىس كۇنى ەرەكشە جاعدايدا, اتا-انالارىنىڭ وتاۋ قۇرعاندارىنا الپىس جىل تولعان لاعىل تويلارى اتاپ ءوتىلدى. ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ شاپاعاتى بۇل دا.
قۇرمانبەك ءالىمجان,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى.
جامبىل وبلىسى.
