• 24 جەلتوقسان, 2012

بەكبولاتتىڭ اناسى

1763 رەت

كورسەتىلدى

43 مين

وقۋ ءۇشىن

Egemen Qazaqstan

بەكبولاتتىڭ اناسى

دۇيسەنبى, 24 جەلتوقسان 2012 0:56

قازاق جاسى ۇلكەننىڭ سوزىنە ۇيىعان حالىق. سونىڭ ىشىندە ەلىنە سۇيەۋ بولاتىن پەرزەنت سىيلاعان انالاردى, اتالاردى ايرىقشا ارداقتاعان حالىق. “ەردىڭ اناسى – ەلدىڭ اناسى” دەگەن ءسوز سوندايدان ايتىلعان. ۇلتىمىز ۇكىلەپ ۇستايتىن ۇلدىڭ ءبىرى – بەكبولات تىلەۋحان. ءبىز گازەت تىلشىسىنە بەكبولاتتىڭ اناسىمەن اڭگىمەلەسۋدى تاپسىرعاندا اتاق-ابىرويدان كەندە ەمەس بەكبولاتتى تاعى ءبىر كوتەرمەلەپ قويۋدى ماقسات تۇتقان جوقپىز. ايگىلى ءانشىنىڭ كوپ بالالى وتباسىنان ءوسىپ-ونگەنىن ەسكەرىپ, بەكبولاتتىڭ اناسى ۇرپاق تاربيەسى, حالقىمىزدىڭ كەلەشەگى تۋرالى وي تولعاسا دەدىك. ويلاعانىمىز ورىندالعانداي. بۇل اڭگىمەنى ءبىر كىسىنىڭ جەكە پىكىرى دەپ قاراۋدىڭ ءتىپتى دە ءجونى كەلمەيدى. ەلباسىمىز حالقىمىزدىڭ سانىن كوبەيتۋدى مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ ماڭىزدى ماسەلەسى رەتىندە مىندەت ەتىپ قويىپ وتىرعان قازىرگىدەي تۇستا بۇل ءسوزدى قادىرمەندى قاريالارىمىزدىڭ ورتا بۋىنعا, جاستارعا ايتار ورتاق سوزىندەي قابىل العايسىز, قادىرمەندى وقىرمان!

انانىڭ ديدارىن-اي, شىركىن! جادىراپ نۇرلانسا جانىڭا جىلۋ دارىپ, ءون بويىڭدى شۋاق جىلاتادى. ءاجىم قاتپارى كوبەيىپ, قاتۋلانسا سەزىمى بار جۇرەك: “ايىبىم, قانە! كەم-كەتىك ءسوزىم نەدە؟ پەرزەنتتىك پارىزدان, ۇرپاقتىق قارىزدان جاڭىلدىم با؟” دەپ ءدىر ەتەدى. اڭعارماعانعا ءبارىبىر – جول جورعا ءجۇرىس.

قاراعاندى وبلىسىنىڭ جاڭاارقا وڭىرىنەن كەلگەن ۇلىلاردىڭ ورنەگىن بۇزباي, ومىرشەڭ قازاق ونەرىن ورىستەتىپ كەلە جاتقانداردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى, اۋزىن اشسا جەز تاڭدايىنان كۇمىس اۋەن توگىلگەن, قوبىز ۇستاسا ول قوڭىر ۇنىمەن جاراسىم تاۋىپ كەتەتىن تۋما تالانت, تۇعىرى بيىك, ارقالى ازامات, قارعادايىنان قارشىعاداي بولىپ قوس قاناتىن تەڭ قاققان, توپشىسى بەكىپ, توپتى جارىپ شىققاننان كەيىنگى اتاق-لاۋازىمىن تىزسەڭ ءبىراز جەرگە باراتىن, ۇلتتىڭ ۇلى, ۇرپاققا ۇلگى, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى بەكبولات تىلەۋحاننىڭ اناسى ايناگۇلمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ وتىرعاندا قارا ءسوزدىڭ حاس شەبەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ “انا تۋرالى اڭىزدارىنداعى” انالار بەينەسى كوز الدىڭنان وتەدى. ءوتىپ قانا قويمايدى, ولار: “جەر ۇستىندە ادام بالاسى بولۋدان قاسيەتتى نە بار دەيسىڭ. تەك قانداي ادامنىڭ بالاسى بولۋ كەرەك, سونى ايت. بۇعان قوساتىن ءبىر ءسوز – ادامدى ەزەتىن ادامنىڭ بالاسى بولما, ادامدى ەزەتىن ادامدى ادامعا دا ساناما” دەيدى.

ايناگۇل انانىڭ سوزىنە ۇيىپ, ۇلى قالامگەردىڭ ۇلى شىعارمالارىنىڭ جەلىسى ويدان كەتپەي وتىرعاندا ول كىسىنىڭ:

– ءاي, قاراعىم, ءبىر اۋلەتكە تۇتقا, ءبىر ەلگە باس بولعان انالار از با قازاقتا,– دەگەن داۋىسى ءتۇز قىرانىنداي ساڭق ەتە قالادى.– انا بولىپ جارالعان سوڭ ارتىڭا ۇرپاق قالدىرماساڭ ءومىرىڭ ءومىر ەمەس– كوكتەمدە قاۋىز جارىپ, جاز ورتاسىنا جەتپەي جايراپ قالاتىن, ۋاقىتشا كوز الدايتىن قىسقا عۇمىر گۇلمەن تەڭ. بەينەتكە ەتىڭ اۋىرماق تۇگىل, جايناپ تۇسەتىن جاستىعىڭ – كورىكتىڭ جەلىنە, شوقتىڭ قىزىلىنا پىسپەگەن جاسىق, بوركەمىك بوس وتكەن كۇڭگىرت تىرلىك. وسى كۇنى كەيبىر كەلىندەر بالا دەپ وبەكتەيدى, ءبىر-ەكى بالانى ۇلپىلدەتكەن بولادى. باسىنان قۇس ۇشىرعىسى كەلمەيدى, دۇرىس-اق. بىراق سول ۇكىدەي ۇلپىلدەتىپ وتىرعان ءبىر-ەكى بالانىڭ ارتى-الدىنداعى بەيكۇنا شارانالار كوكتەي سولىپ, پىشاقتىڭ ۇشىندا تۋرالىپ كەتىپ جاتقانىن قايتەرسىڭ. وسى مەنىڭ جانىمدى جەگى قۇرتتاي جەيدى. جۇرت مەنى بەكبولاتتىڭ اناسى دەيدى. بولاشاق بەكبولاتتاردىڭ جاتىردى جارىپ شىقپاي, قۋىسىندا قۇردىمعا كەتىپ جاتقانى توبە شاشىمدى تىك تۇرعىزادى. كارى جۇرەگىمە ينەدەي قادالادى, قاراعىم! دۇنيەدە بالادان ارتىق نە نىعمەت بولۋى مۇمكىن. وسى كۇنى ءماشينە الىپ توي جاسا, ءۇي الىپ توي جاسا, جۇمىسقا تۇرىپ توي جاسا – قۇداي كەشىرسىن, ءاي, وسى دا توي ما ەكەن؟ تويدىڭ ۇلكەنى ۇرپاق تويى, ءسابي تويى, سۇندەت تويى ەمەس پە؟ ارتىق كەتسەم اللا كەشىرسىن, اينالايىن, ءۇي مەن ماشينەڭ ءبىر اپاتتىق. ماڭگىلىگىڭ – ۇرپاعىڭ. اناعا ومىرگە ۇرپاق اكەلگەننەن ارتىق نە بار, مەن وزىمنەن كەيىنگىگە وسىنى وسيەت ەتۋمەن كەلەمىن. قارعىستىڭ جامانى: “تۇقىمىڭ تۇزداي قۇرىسىن”. ءورىسىڭدى كەڭەيتەتىن ونداعان اجارى اشىق, التىنداي ۇل, قونىسىڭدى كوبەيتەتىن كۇمىستەي قىز وسىرمەي, ءبىر-ەكى بالانى الاقاندا ۇستاپ, جيعان داۋلەتىڭنىڭ پايداسى شامالى. ونىڭ وپا بەرۋى دە ەكىتالاي. وسى جەردە مەن ءوز سوزىمنەن گورى بابالاردان قالعان اتالى ءسوزدى كەلتىرە كەتسەم دەپ ەدىم:

“ون ۇلى باردىڭ

حان ورداسىنان نەسى كەم؟

توعىز ۇلى باردىڭ تورەدەن

نەسى كەم؟

سەگىز ۇلى باردىڭ

سۇلتاننان نەسى كەم؟

جەتى ۇلى باردىڭ جەلى

وڭىنان سوقپاي ما؟

التى ۇلى باردىڭ ارمانى

بار ما؟

بەس ۇلى باردىڭ

ءسوزىنىڭ جالعانى بار ما؟

ءتورت ۇلى باردىڭ تەڭدىك

الماي قالعانى بار ما؟

ءۇش ۇلى باردىڭ

الىم-بەرىم ءالى بار,

وكپە-باۋىر جالى بار.

ەكى ۇلى باردىڭ شاق-شاق

قانا ءالى بار

جالعىز ۇلى باردىڭ

شىعار-شىقپاس جانى بار,

ۇلى جوقتىڭ تىرلىگىنىڭ

قانداي ءسانى بار؟!”

شەشەيدىڭ ءسوزىن تىڭداعان ادام بەكبولاتتاعى شەشەندىك قايدان كەلىپ جاتقانىن ۇققانداي بولادى. اڭگىمەسىن تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. سۇراقتارىمىزدى دا ىرىكپەي قويىپ وتىردىق.

– مۇنىڭ ءبارى زاماننىڭ جاڭارىپ, ۋاقىتتىڭ وزگەرۋىنەن, قيىندىقتىڭ دا از بولماي تۇرعانىنان بولار.

– ء“تاۋبا قىلساڭ ماعان, تاعى بەرەم ساعان” دەگەن اللاعا تاۋبە كەلتىرىپ, شۇكىرلىك ەتسەڭ پەندەسىن قۇرى تاستاماعان. زامان دەيسىڭ. قيىندىق دەيسىڭ. بۇل ەكەۋى دە ويىنشىقتاي ويناتار ادامنىڭ قولىنداعى نارسە. ءبىز قيىندىق كورمەدى دەپ ساعان كىم ايتتى؟ اللانىڭ كورسەتكەن نىعمەتىنە قينالدىم دەۋ كۇپىرلىك بولادى. ىشەرگە تاماق تاپپاي اشتىقتان باۋداي ءتۇسىپ قىرىلعاندا دا قازاقتىڭ تاۋبەسىنەن جاڭىلماعانىن كورگەنبىز. ودان كەيىن قىرىن كەلگەن قىرعىن سوعىس تۇسىندا دا ءۇمىت ءۇزىپ, ۇرىككەن قويداي بولماي, ەرتەڭىنە ۇمتىلىپ, بارعا قاناعات قىلعان حالىق ەدىك قوي. ول كەزدەگى ءبىزدىڭ وي-سانامىز مۇلدەم بولەك بولاتىن. وتان دەدىك, ەل دەدىك, اتاقونىس جەر دەدىك. وتىن الىپ, ءشوپ شاۋىپ, ەگىن ورىپ ءجۇرىپ بالا تۋساق, قۇداي بەردى دەپ ەتەككە سالدىق. قۋلىق قىلمادىق, ايلا جاسامادىق, تۋا بەردىك. بۇل جاعىنان كەلگەندە ەل الدىندا دا, ۇرپاق الدىندا دا ءبىزدىڭ ارىمىز تازا. ءۇي سۇرامادىق, كۇي تاڭدامادىق. قۇدايدىڭ ق ۇلى, مۇحاممەدتىڭ ۇمبەتى دەگەنگە ۇيىدىق. دۇنيە قۋمادىق, ءسان-سالتانات ىزدەمەدىك, دەمالىستىڭ نە ەكەنىن ويلاپ تا قويمادىق. قايتسەك ارتتا ءىز قالادى, ۇرپاق قالادى دەدىك. ول كەزدە بالادان باس تارتۋ دەگەن نىسپى عوي. قاراعىم-اۋ, زاماننىڭ يەسى ادام ەمەس پە؟ ونىڭ الدىندا بەيشارا بولۋ قاسىرەت قوي. قاسىرەتكە باسىبايلى باعىنۋ قۇردىمعا كەتۋ. ءبىزدىڭ دە زاماننىڭ ءوز قيىندىعى بولعان. ۋاقىت دەيسىڭ. قيىندىقتىڭ كوكەسى سوعىس دەگەن سۇمدىقتا ادامعا ادامنىڭ كەزەرىپ تۇرىپ وق اتۋىنان, ايەلدىڭ جەسىر, بالانىڭ جەتىم قالۋىنان, قاسىرەت-قايعى ارقالاعان قارا قاعاز كەلىپ, ارىسىنان ايرىلعانداردى, جارىنان كوز جازعانداردى كورۋدەن اسقان قيىندىق بار ما؟ سوندا دا سولار رۋحىن ءولتىرىپ, ومىردەن تۇڭىلمەدى, باز كەشپەدى. ەندى مەن كىمگە كەرەكپىن دەمەي, كوزىنىڭ جاسىن توگىپ ءجۇرىپ, قارا جۇمىستان قول ۇزبەدى. ە-ە, ءبىز سونداي زاماندى دا باستان وتكەردىك. ءسويتىپ ءجۇرىپ, قۇداي قوسقان قوساعىم, ەلۋ جىلداي وتاسقان كاكەڭنەن ون ءتورت قۇرساق كوتەردىم. تورتەۋى جەر قۇشاعىندا, التى ۇل, ءتورت قىز ءوز قۇشاعىمدا ەدى. تۇياعى ءبۇتىن تۇلپار, قاناتى ءبۇتىن سۇڭقار قايدا بار, شىراعىم! بەكبولاتتىڭ وزىنە تەتە اعاسى بەكزاتىم 22 جاسىندا ماشينە اپاتىنان قايتىس بولدى. اھ ۇرىپ, انالىق جۇرەگىم قارس ايىرىلدى. كوزىمدى جاس تورلاپ, كوڭىلىمدى شەر كەرنەدى. بىراق ء“ومىرىن بەرگەن قۇدايىم, اجالىن دا بەرىپتى, تاعدىرىنا ءتابديل جوق, تاۋبە قىلساق كەرەك-ءتى” دەپ اباي دانىشپان ايتقانداي قۇداي بەرسە قۋانىپ, ءوزى السا قايتىپ قارسىلىق كورسەتەرسىڭ. ءتاۋبەمە كەلىپ, اللاعا شۇكىرلىك ەتىپ, قالعاندارىنىڭ اماندىعىن, بەرەكە-بىرلىگىن تىلەپ, ەڭسە تىكتەدىم. قۇداي ءىسىنىڭ بۇرۋى جوق قوي. ونى كوتەرمەيتىن مەندە نە قۇدىرەت بار. ەل امان, جۇرت تىنىش, بەيبىت تىرلىك بولسا, قالعانىنىڭ ءبارى بىرتىندەپ ورنىنا كەلەدى ەكەن.

– “ەرىن سىيلاعان ەسىكتە قالمايدى” دەگەن بار حالقىمىزدا. كاكەڭ دەپ قادىر تۇتقان قاناي اكەمىزدى اۋىزدان تاستامايسىز. سوعان قاراعاندا جانىڭىزعا ەرەكشە جاقىن بولعان-اۋ…

– و نە دەگەنىڭ, قالقام. يمانى سالامات بولعىر كاكەڭ – اعىنان جارىلعان اسىل جارىم ەدى عوي. 1932 جىلعى الاپات اشتىقتا التى بالادان جالعىز امان قالعان اسىلدىڭ سىنىعى, تۇلپاردىڭ تۇياعى بولاتىن. مەنەن سەگىز جاس ءۇلكەندىگى بار ەدى. سوعىستان جارالى بولىپ ورالعان. ۇلكەندەردىڭ دەگەنىنە كونىپ, ون جەتىگە جاڭا شىققان شاعىمدا ءبىر دەپ بىلەگىنەن, ەكى دەپ ەتەگىنەن ۇستاپ, كاكەڭە تۇرمىسقا شىقتىم. اللاعا شۇكىر, مىڭ ءبىر تاۋبە. جامان بولعامىز جوق. ۇل-قىز ءوسىردىك. قازىر كەلىندەرىمە, قىزدارىما: “وي, ۇپىلمالىكتەر وڭكەي!” دەپ قويامىن, ءازىل-شىنى ارالاس. ءبىز بوسانا سالىپ, قايراتقا ءمىنىپ, ەڭبەككە ارالاسىپ كەتۋشى ەدىك. ول دا ءبىر وت شاشىپ, مۇز ءبۇرىككەن كەزەڭ ەكەن عوي.

وسى كۇنى جەر باسىپ جۇرگەن, ءپاني دۇنيەدەن باقي دۇنيەگە كەتكەن مەنىڭ زامانداستارىم ومىرگە ۇرپاق اكەلۋدەن اللا الدىندا كۇناسىز. كاكەڭ زەينەتكە شىققانعا دەيىن اۋدان كولەمىندە پروكۋرور, رايسپولكوم, پوترەبسويۋز, تاعى باسقا ءبىراز لاۋازىمدى قىزمەتتەر ىستەدى. وكىمەت جۇمىسىنا شىن بەرىلگەن, بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن, زاڭدى قيا باسپايتىن, تەك ادىلدىكتى عانا ءپىر تۇتقان وتە ادال ادام ەدى. ءۇي تىرلىگى مەنىڭ موينىمدا بولدى. بالالار وسە باستاعاندا قورجىن ءۇي تارلىق ەتتى. كەڭەيتۋگە ۇمتىلسام: “مەنى ءبىر پالەگە ۇشىراتاسىڭ”,– دەپ ازار دا بەزەر بولاتىن. ونىڭ سوزىنە قۇلاق قويعانمەن اينالاما قاراسام, اسىرەسە نەمىس كورشىلەردىڭ ىرىمشىكتەي ءۇي-جايلارى كوزدىڭ جاۋىن الادى. ولار سولاي ەڭبەك ەتىپ جاتقاندا مەن قالاي قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرامىن. جاتقان جەرى جاننات بولعىر ەنەمدى اپكە دەۋشى ەدىم. ول كىسى مەنى قولدايدى, ەكى بىلەكتى ءتۇرىپ, ىسكە كىرىسەمىن.

تۋىستاردى, قايىنداردى اكەلەپ-كوكەلەپ جۇمىسقا جۇمىلدىرامىن. ءسويتىپ, بىتىرگەن ءۇيىم ءبىر-ەكى جىلدان سوڭ, تاعى تارلىق ەتەدى. سەبەبى, بالالار ءوسىپ كەلەدى. ەسكى ادەتىمە باسىپ ءۇي سالۋدى باستايمىن. كەيدە اياعىمنىڭ اۋىرلىعىنا قاراماي بالاقتى ءتۇرىپ جىبەرىپ, بالشىق يلەيتىنىمدى قايتەرسىڭ. مۇندايدا شارشاۋ جايىنا قالىپ, جادىراپ كەتەمىن. شايعا ءبىر قانىپ السام, سەرگىپ شىعا كەلەمىن. ايەسى (بالالارى كاكەڭدى ايەم دەۋشى ەدى. مەن دە كوبىنە سولاي اتاپ, ايەسى دەيتىنمىن) ەنەمە ەستىرتپەي كۇيىپ-جانادى. مەن ەر ادامنىڭ انا سىيلاۋ ۇلگىسىن كاكەڭنەن كورىپ, ءتانتى بولدىم. دۇنيە كۇيىپ كەتسە دە ول اناسىنىڭ بەتىنە جەل بولىپ تيمەيتىن. ايتقانىن ەكى ەتپەي ورىندايتىن. جەڭەشە دەۋشى ەدى شەشەسىن, مارقۇم. “جەڭەشەمنىڭ سوزىندە قاپى بولۋشى ما ەدى!” دەپ وتىراتىن.

ونىڭ ۇستىنە اپكەم دە ءومىردىڭ وتكەلدەرىن كوپ كورگەن, سودان تۇيگەنى مول, ءار ءسوزىن, ءىسىن تارازى باسىندا تەڭشەپ, تەمىردەن ءتۇيىن تۇيگەندەي ەكشەپ وتىراتىن. جۇزىنە يمان ۇيىرىلگەن, اقىلىنا پاراساتى ساي ادام ەدى. ءبىزدى كىسىلىككە, يماندىلىققا ۇيرەتكەن سول ەنەم. ءار بالامدى تۋعان سايىن: “بالام, قۇداي بەرەدى. ءار بالانىڭ ءوز نەسىبەسى بار, ءبىر توقتىعا قۇداي ءبىر ءتۇپ جۋساندى ارتىق جاراتادى”,– دەيتىن. وزگە ەلدە وسىنداي ءسوز بار ما, جوق پا بىلمەيمىن, مەن ءۇشىن وسى ۇلى ۇعىم بولدى. نامازىن قازا جىبەرمەيتىن تاقۋا بولاتىن. مەنى دە 27 جاسىمدا نامازعا جىققان سول كىسى ەدى. جاقسى ەنە تۋعان انادان كەم بولعان با؟! زەردەسىندە بار كەلىندى كەلساپ ەمەس, كەلىن ەتەتىن سول ەنە عوي. اناسىنىڭ ىقپالى, وزگە دە ساناسى ساۋلە شاشقان جانداردىڭ اسەرى بولار, كاكەڭ يماندىلىق جولعا ەرتە ءتۇستى.

– سوندا قىلىشىنان قان تامعان ستالين زامانىندا نامازعا جىعىلىپ, قۇدايعا قۇلشىلىق ەتكەن بە؟

– ءيا, قالقام. نيەتىڭدى تۇزەپ, قۇبىلاعا بەت قويساڭ ەش قۇدىرەت توسقاۋىل بولا المايدى ەكەن.

كاكەڭ سىرت كوزگە مىنەزى جۇمساق, ءبىرتوعا مومىن كورىنگەنمەن, ناماز وقىپ, يماندىلىق جولعا دەن قويعاندا ەشكىمگە دەس بەرمەدى. سوڭىنا اڭدۋ دا سالدى. پارتبيۋرو تالقىسىن دا كوردى. ءيى قانباپتى, يلەپ ءيىن قاندىرامىز دەگەندەر دە جىرتىلىپ ايرىلدى. ولارعا كاكەڭنىڭ بار بەرگەن “جاۋابى” – باسىن يزەۋ. بىراق نامازىن تاستامادى. دىنگە ۇيۋىنا مىنا ءبىر جاعداي دا سەبەپ بولدى-اۋ. تالدىبۇلاقتا جۇماش دەگەن ءبىرادار قۇداسى تۇراتىن. ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا وتاعاسى سول ءۇيگە بارىپ قوناق بولادى. سۇرقاي ساياسات, قيلى كەزەڭدەر قانشا جەردەن قىرىنا السا دا قۇدايعا سەنىپ, يماندىلىقتان تانباعان الگى كىسى تەرەڭنەن ءاڭگىمە قوزعاپ, تەبىنگىسى تەرگە مالشىنعاندارعا: “كىمدە كىم وسى جاھيل كەزدە, كاپىر زاماندا ناماز وقىسا, ەكى دۇنيەدە دە نىعمەتكە كەنەلەدى”, دەپتى. سول ءسوز قامشى بولىپ, ول كەشكى قۇتپان نامازىن بىرگە وقىپتى. قىرىق جىل ىشىندە كوزگە شىققان “سۇيەلدەي” بولسا دا بۇل ءفاني دۇنيەدەن باقي دۇنيەگە وزعانشا ول اۋزىنان اللاسىن, بەس ۋاقىت نامازىن قازا ەتپەدى. سودان دا شىعار ارتىنىڭ بەرەكەلى بولعانى. توعىز بالا قازىر – توعىز ءۇي, توعىز – وتان. قۇداي كوپ كورمەسىن, ولاردان تاراعان نەمەرە-شوبەرەلەر دە بارشىلىق.

ون ءتورت بالانىڭ كوبىنىڭ اتىن قۇران اشقىزىپ قويدىق. كەيىنگىلەرىن ۋاقىتقا قاراي يكەمدەدىك. جالپى, مەن بالالارىمدى قۇلشا جۇمسادىم. قازىر بيشە باقىلاپ وتىرمىن. تاتۋ جۇرىڭدەر, كىشىڭ ۇلكەنىڭدى سىيلا, ۇلكەنىڭ كىشىڭە قامقور بول دەيىم. ولار ونى بۇرىن دا, قازىر دە بۇلجىتپاي ورىنداپ كەلەدى. تۇڭعىشىمىز مۇحامەدجان بۇرىنعى-سوڭعىنىڭ جولىمەن ەنەمە ءتان بولىپ ءوستى. ءالى دە سول اناسىنىڭ بالاسىمىن دەيدى. جاستايىنان ونەر قۋدى, اكەسى دە قۇرقول ەمەس ەدى. كاكەڭ سوڭىنا ءتۇسپەسە دە ءان ايتىپ, كۇي تارتاتىن. سول ءتولباسىمىز العاش اكەسىنەن توقانىڭ ء“تورت تولعاۋىن”, “بوزايعىرىن” ۇيرەندى. بەرتىن كەلە توقا, دايرابايدان باستاپ ارقا, وزگە دە ءوڭىر كۇيلەرىن تۇگەلگە جۋىق مەڭگەردى. مەڭگەرىپ قانا قويماي, تىڭدار قۇلاققا جەتكىزىپ كەلەدى. رامازانىم گەنەرال, قاراعاندى وبلىستىق قارجى پوليتسياسىن باسقارادى. ءباتيما, ءابسامات, قاديشا, ەگىزىم ايمان, شولپان, بەكسامات – ءبارى دە وزدەرىنە تيەسىلى جۇمىستا. ال بەكبولاتىم ۇلتىنىڭ ۇلى بولىپ ءجۇر عوي. ونى قازىر مەنەن گورى سەندەر جاقسى بىلەسىڭدەر.

– ۇلتىنىڭ ۇلى بولعان سول بەكبولاتىڭىز ءسۇت كەنجەڭىز كورىنەدى.

– ءيا, قالقام, بويدى بالاپ, اكەسى ءپالەن, ءوزىم تۇگەن جاسقا كەلدىم دەمەي, اللا بەرگەن پەرزەنتتىڭ ءبارىن جارىق دۇنيەگە اكەلدىم. بەكبولات اكەسى ەلۋدى ەڭسەرگەندە ومىرگە كەلدى. ەلۋ بەس جاسىندا زەينەتكەرلىككە شىعىپ كەنجەسى قولىنا ەركىن ءتيدى. ەسكە سالدىم-اۋ شاماسى, وتاعاسىنىڭ ونەرلى بولعانىن. ول ايتاتىن قيسسا, جىر-داستانداردا ەسەپ جوق-تىن. “Cال-سال”, “زارقۇم”, ء“داريعا قىز”, “ەڭلىك-كەبەك”, “قالقامان-مامىر”, “باتىر بايان”, “ناۋرىزباي”, “قانشايىم”, تاعى تاعىلار. ە, “ساتبەك باتىر” دا بار. اندەتىپ ءبارىن جاتقا ايتاتىن. سول اسىل مۇرالاردى ۋىزىندا قانىپ ەستىگەن وسى ۇلى بولدى. بەكبولاتقا كۇي شالدىرىپ, ءان ايتقىزىپ قانا قويماي, نامازعا دا باۋلىدى. ايتپاقشى, ارابشا جازۋدى دا ول اكەسىنەن ۇيرەندى. تاقىر جەرگە ءشوپ شىقپايدى. قۇلازىعان قۋ دالاعا ەل تۇرمايدى. سۋ مەن نۋ عوي ەل مەن جەردىڭ كوركى. بەكبولاتتىڭ ناعاشى جۇرتى دا شەتىنەن ونەرلى ەدى. ولاردىڭ ءبارىن بۇل ارادا تىزبەلەمەي-اق قويايىن.

وسى كۇنى تانىس-ءبىلىس ادامدار: “بەكبولاتتى انشىلىككە ارنايى تاربيەلەدىڭىزدەر مە؟” دەيدى. شىنى كەرەك, ۇلىمىزدىڭ ءارتىس بولعانىن قالاي قويمادىق. ەسكىنىڭ ادامىمىز عوي. تۇسىنبەگەن شىعارمىز. اسىرەسە, اكەسى بالالارىنىڭ ءوز جولىن قۋعانىن ويلادى. التى-جەتى جاسىنان ءان ايتىپ, كۇي تارتقان بەكبولاتتى كورگەن جۇرت: “بۇل بالاڭىز ءارتىس بولادى” دەسە, “قۇداي ساقتاسىن, ءارتىسى نەسى, بەتى اۋلاق”, دەيتىن اكەسى. ء“ارتىس دەسە جانىڭىز تۇرشىگەدى, سوندا ءوزىڭىز جاقسى كورەتىن ماناربەك, جۇسىپبەك, عاريفوللا, قايرات, جانىبەگىڭ – ءبارى ءارتىس ەمەس پە؟” دەگەندەرگە: “ولار ءارتىس ەمەس, ءانشى عوي”, دەپ وتىراتىن. اقىن كاكىمبەك سالىقوۆقا دەگەن ءىلتيپاتى بولەك ەدى.

بەكبولاتتىڭ تۇنىپ تۇرعان ونەرىنە قاراماي, ءبىزدىڭ ءسوزدى جىقپاي, العاش الماتىداعى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتقا بارىپ جۇرگەنى دە سودان. شىر ەتىپ جەرگە تۇسكەندە پەشەنەسىنە جازىلعان ونەر جولىنا ول كەيىن ءتۇستى. شۇكىر, ونىسى جامان بولعان جوق. قۇداي بەرىپ, دۇنيەگە مەن اكەلگەنمەن, وسى كۇنى حالقىنىڭ بالاسى بولدى. ەلى سىيلاپ, ايتقان انىنە جۇرتى تولعانىپ جاتادى. انا ءۇشىن بۇدان اسقان باقىت, ءسىرا, جوق تا شىعار-اۋ! “قۇلدىراڭداعان قارلىعاش قانات, ق ۇلىنىم!” دەپ قويام كەيدە ىشتەي عانا.

– قازاقتا اتا-ەنەگە, قايناعاعا ىزەت كورسەتىپ, ابىسىنمەن, قايىن, قايىن سىڭلىمەن سىيلاس, سىرلاس بولۋدىڭ ۇلتتىق ۇلگىسى تۋرالى ايتارىڭىز از بولماس دەپ ويلايمىز.

– باسىڭا ۇكى تاعىپ, ۇلپىلدەتىپ وسىرگەن ەركە كۇننىڭ ارتتا قالىپ, وزگە بوساعانى اتتاعاننان كەيىن ساعان ارتىلار جۇك, ايتىلار سىن از بولمايدى. ەرىڭە عانا ەمەس, كەلگەن ەلىڭە تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ, وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىعۋىڭ كەرەك. بۇل قۇل بولۋ ەمەس, ءوز قىزمەتىڭدى كورسەتۋ. كورگەن ءتالىم-ءتاربيەڭدى تانىتۋ. سول اۋلەتتىڭ تۋىن كوتەرىپ, اينىماس ادال ادامى بولۋ. اكە-شەشەڭ, اتا-ەنەڭ وتكەن جول. بۇل قورىققاندىق, ءوزىڭدى قور ساناعاندىق ەمەس, قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرداعى سىيلاستىقتىڭ بەلگىسى. ارينە, توركىنىڭدى دە ۇمىتپاۋ كەرەك. بىراق “توركىنى جاقىننىڭ توسەگى جيىلمايدىدان” اۋلاق بولعان ءلازىم. مەن قىزدارىما العاشقى كۇننەن بارعان جەرىڭنىڭ باعىن اش دەدىم. ەرىڭدى ەسىككە وتىرعىزبا, ايەلدىڭ جۇمىسىنا ارالاستىرما, ەر ادامنىڭ كيەسى بولادى, توتىداي تۇلەت دەدىم. ايەل قۇراماسا ەركەك سەلدەي اعىزىپ, نوسەردەي توككەنمەن شىر كىرمەيدى, قۇمعا ءسىڭىپ, قۇردىمعا كەتەدى دەدىم. “كەتكەن قىز شيدەن تىسقارى” دەپ قىزدارىمنىڭ ۇيىنە كوپ قونا قويمايمىن. كەلسە ك ۇلىپ قارسى الامىن. بارىمدى بەرەمىن. وتىڭ باسقا, وتانىڭ باسقا, ءشانيىپ جاتاتىن باياعى كۇنىڭ كەلمەسكە كەتتى, كەلگەن ىزىڭمەن بارا عوي دەيمىن.

تاۋبە, مەن دە وسى كۇنگە الدىڭعىنىڭ ءۇلگىسىمەن جەتىپ وتىرمىن. توپ ەتىپ كوكتەن تۇسە قالعام جوق. ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز ءومىردىڭ وتكىنشى ەكەنىن بىلگەن. ءوتكىنشى ومىردە وتەر پارىزىڭ دۇنيە جيناپ, ءبارىن قامتۋ ەمەس, ارتىڭا ۇرپاق قالدىرۋ دەپ وسيەت ەتكەن. ءار ءىسىڭ اللاعا لايىق بولعانىن قالاعان. ىشكەن شايى, تاپقان بالاسى, كۇتكەن كۇيەۋى, باققان اتا-ەنەسى – وسىنىڭ ءبارىن اللانىڭ ريزالىعى ءۇشىن ىستەگەن. مەن وسى جولدى ۇستادىم. سوندىقتان دا بولار باقىتقا كەنەلىپ, ءومىردىڭ قىزىعىن كورىپ وتىرمىن, قاراعىم. قازىر اياق استىنان باقىت, باق ىزدەيتىندەر كوبەيگەن سەكىلدى. ءسال قيىندىق بولسا, قۇدايعا دا, ادامعا دا ءتىل تيگىزىپ, بارىمەن ات قۇيرىعىن كەسىسىپ شىعا كەلەدى. باسىنان ءسوز اسسا قىنابىنان قىلىشىن, بولماسا ءجۇزى جاپىرىلعان, توت باسقان, توپىراق تۇستەنگەن كەزدىگىن سۋىرىپ الادى. مۇنىڭ ءبارى نەلىكتەن؟ تاكاپپارلىق كەۋدەگە كىرىپ, شايتان ويدىڭ جەتەگىندە كەتكەندىكتەن, يماندىلىقتان بەزگەندىكتەن. دۇنيەدە يماندىلىقتان اسقان نارسە جوق. دۇنيە بۇزىلسا, يمانسىزدىقتان بۇزىلادى. قالىڭ قاۋىمعا قايتالاپ ايتارىم, مەن ەس توقتاتقان كەزەڭنەن بەرگى عۇمىرىمدا پەرىشتە ەمەس, پەندە بولىپ جۇرت قاتارىندا استامشىلدىققا, اسىلىققا بارماي, تۋرا باعىتتان اۋىتقىماي كەلەم.

– ەنە مەن كەلىن اراسىنداعى ىزەت, ينابات ازايىپ, باستاڭعى جاساپ, باس قوسا قوياتىن ابىسىندار اراسىندا باسەكە, كەلىندەر ورتاسىندا كەرىس بايقالادى. ءوزىڭىز ايتقانداي, وتباسىنىڭ عانا ەمەس, ەلدىڭ التىن دىڭگەگى – ايەل ەكەنىن ەسكەرسەك, بۇعان نە دەر ەدىڭىز؟

– سۇراعىڭ تەرەڭنەن تامىر تارتىپ تۇر-اۋ! ءبىر مەن ەمەس كوپكە وي سالعانداي. ەنە مەن كەلىن تۋرالى جوعارىدا ۇشقىنداتىپ ايتتىم, شاماسى. قانداي اتا-انا بالاسىن جامان بولسىن دەيدى. كەلىن دە بالاڭ, ۇرپاعىڭنىڭ اناسى. بۇگىنگىنىڭ سوڭى, ەرتەڭگىنىڭ باسى. ايتساڭ جاقسى بولسىن دەپ ايتاسىڭ, ايتۋ ءۇشىن دە اقىل كەرەك. اقىلسىز ايقاي ءتىل شىعارادى. ەنەنىڭ ورىندى تالابى كەلىندى جيناقى جۇرۋگە, بەرەكەلى بولۋعا جەتكىزەدى. بالام, سەن ىشتەن شىقتىڭ, جاقسىسىڭ, كەلىن سەن سىرتتان كەلدىڭ, جامانسىڭ دەۋگە ەنەنىڭ قانداي قاقىسى بار؟ جەتپەگەنىن جەتكىز, بىلمەگەنىن بىلگىز. ادامنىڭ جامانى جوق, جۇرەگىنە ءۇڭىل, كوڭىلىن تاپ. مەن كەلىندەرىمە كوبىنە وسى جاعىنان كەلەمىن. قاتاڭدىعىم دا بار, ارينە. قاتاڭدىقتىڭ ءجونى وسى دەپ ورىندى ورىنسىز ۇرىنساڭ, ۇتىلاسىڭ. كەلىندەرىمنىڭ بۇلتارا المايتىن, اقتالۋعا شاماسى جەتپەيتىن قىلىعىن كورسەم كۇيەۋلەرىنىڭ كوزىنشە كىلەمدەي قاعىپ, كوز جاستارىن “مولدىرەتىپ” جىبەرەمىن. قالاداعىلارىما: “قالانىڭ تىك باقايلارى” دەپ تە الامىن. قۇدا-قۇداعيلارىما ريزامىن. كەيبىرەۋلەر قۇساپ اراعا تۇسپەيدى. قايتا قولداپ, قۋاتتايدى. ءوز بالالارىنا ۇلگى ەتىپ جۇرەدى. بىراق بالالاردى پىش-پىشتاپ ايداپ سالۋعا جوقپىن. قايتا ولار ءجونسىز سوقتىقسا اراشاشىمىن. باق باسەكەدە ەمەس, سىيلاستىقتا دەيمىن. ورنىمەن ويناپ, كۇلۋلەرىنە كەدەرگى جاسامايمىن. موڭكە ءبيدىڭ: “ىشىنە شىنتاق اينالمايتىن, ەجىرەي دەگەن ۇلىڭ بولادى, اقىل ايتسا اۋىرىپ قالاتىن, بەجىرەي دەيتىن قىزىڭ بولادى” دەگەن سوزىنەن ساباق الىپ, ۇل-قىزىمدى جات قىلىققا جىبەرمەدىم. ەركەكتىڭ جاقسى اتىن دا, جاماناتىن دا شىعاراتىن ايەل, قاراعىم. ايەل بەرەكەلى, ريزدىقتى, قوناقجاي بولسا, ەركەكتىڭ شاڭىراعىنا قىزىر قونادى, باق داريدى. ال ايەلى بەرەكەسىز, سويتە تۇرىپ, قاباعى قاتىپ, ۇيىنەن ىزعار ىسقىرسا قۇت قاشادى. وندا باسى التىن, ارتى كۇمىس دەگەن ەركەكتىڭ دە, كۇنى كۇن ەمەس, ءتۇن. ءجۇز مىڭداپ تاپقانى قۇرالمايتىن باقىتسىز سورلى, باعى اشىلماعان بەيشارا, شارۋاسى شايقالعان ءمۇساپىر. نەسىن ايتاسىڭ, قاي زاماندا دا تالتاڭداعان تالاي ايەل مەن دەگەن تالاي ەركەكتىڭ ساعىن سىندىرىپ جىبەرگەن. مەن بالالارىم قالاپ العان قالىڭدىقتارى قالىپقا تۇسكەنشە قاتال قارادىم دەدىم عوي. العاشىندا ۇرىككەن تاناداي ۇدىرەيدى. ارتىنان انالىق جاناشىرلىعىمدى ءتۇسىندى. مەنى بۇعان يتەرمەلەگەن الگى دانىشپان موڭكە بابامىزدىڭ: “الدىڭنان كەس-كەستەپ وتەتىن, كەكىرەي دەگەن كەلىنىڭ بولادى” دەگەن ءسوزى ەدى. تاۋبە, نيەتىمە قاراي ما, تاربيەمە وراي ما, كەلىندەرىمنىڭ ءبارى كەردەڭ ەمەس, بيازى, كىشىپەيىل كىسىلىكتەرى مول بولىپ كەزدەستى. ءار اتا-انا, ەنە, باس ءبىلمەيتىن تايلاقتاي بۇلعاقتاعان ۇل-قىزىنا, كەلىنىنە وسىلاي تالاپ قويسا, تەرىس باسپايتىنىنا يمانىم كامىل.

– جاسىراتىنى جوق, وسى كۇندەرى قازاقتىڭ ءبىراز “كەمپىر-شالى” بالا-شاعالارى جان-جاققا كەتىپ, ەكەۋارا كۇڭكىلدەسىپ قالاتىن بولدى. مۇندايدى بۇرىن وزگە ۇلىستاردان كورىپ, تاڭقالاتىن ەدىك. ارينە, ۋاقىتقا قاراي تىرلىك كەشۋ دە كەرەك. ايتسە دە اتا-انا مەن بالانىڭ قويان-قولتىق جۇرگەنىنە نە جەتسىن. وسىنى ۇلكەننىڭ كىناسى, الدە ۇرپاعىنىڭ رۋحسىزدىعى دەيمىز بە؟ بولماسا, “اتاڭا نە قىلساڭ الدىڭا سول كەلەدىنى” ۇمىتقاندىقتان با ەكەن.

– وسى ءبىر ۇلتىمىزعا جات نارسە, حالىقتىق قاسىرەتكە اينالىپ كەتە مە دەپ مەن دە قاتتى قاۋىپتەنەمىن. لۇقپان حاكىم ايتپاقشى, مىڭ جاساۋ سىيلاستىقتا, ۇرپاق جالعاستىعىندا عوي. جالعاسقان ۇرپاق كۇش-قۋاتىڭ قايتقاندا جالعىز-جارىم تاستاپ كەتسە باق ەمەس, سور. اتالارىمىز اكە-شەشە وتباسىنىڭ كيەسى, كەنجە بالا ءۇي يەسى دەۋشى ەدى. ول وتىرعان ءۇي قاراوردا, وزگەلەرىنىكى ۇلكەن-كىشى وتاۋلار سانالاتىن. قازىر بۇل سالت جويىلماسا دا ازايىپ بارا جاتقانداي. مۇنىڭ استارىن ءبىر-ەكى بالامەن شەكتەلۋدەن ىزدەگەن ءجون-اۋ. جاس كەزىڭدە ءبىر-ەكى بالا كوز قۋانىشىڭ بولعانمەن, ەسەيگەندە جانىڭ تىرناعىڭنىڭ ۇشىندا, ەكى اياعىڭ جار شەتىندە جۇرەدى. كوپ بالا ءبىرىن ءبىرى ءتاربيەلەيدى, بىرىنە ءبىرى قاراپ وسەدى. ءوزىمشىل ەمەس, كوپشىل, باۋىرمال بولادى. ءورىسىڭدى كەڭەيتەدى. ارالارىندا جاقسىلىعىن قىزىقتاپ جۇرەسىڭ. بيىل وسىنى ناۋرىز ايىندا, استانادا وتكەن ايتىس ۇستىندە توپ الدىنا شىعىپ, ءومىرىمدى ونەگە ەتىپ, شىرىلداپ تۇرىپ ايتتىم.

مەن بالالارىمدى قاتتى اينالىپ-تولعانىپ سۇيگەن ەمەسپىن. ماڭدايىنان عانا يىسكەيمىن. قازىر نەمەرەلەرىمە دە سولايمىن. ىشتەي جاقسى كورەمىن. اتام قازاق: “بالاعا تونبە, كوزبەن تەسىلىپ قاراما” دەيدى. سىلەكەيىڭدى شۇبىرتىپ سۇيسەڭ, بالانىڭ پەرىشتەسى شوشيدى. ونىڭ ۇستىنە ءجونسىز ەركەلەتسەڭ, ەركىنسيدى. كوكتەگىنى اپەر دەپ الەك سالادى. باسىڭ پالەگە قالادى. بالا مەن اتا-انانىڭ اراسىندا شەت پەن شەك بولۋى كەرەك.

وسى كۇنى بالانى بەتىنەن قاقپا, ەركىنە جىبەر دەيتىن بولدى. ءتاڭىرىم-اۋ, قۇرىق تيمەگەن, بۇعالىق سالماعان شۋ اساۋ وپا بەرىپ پە ەدى. سول سەكىلدى بالانى ءتايت دەمەسەڭ, تاك دەمەسەڭ نە بولادى. ەرتەڭ قولىڭ جەتپەي قالماي ما؟ ەركە توتاي بالاڭ ەركە توتاي قىز السا, سەنى قايتسىن. كەمپىر-شالدىڭ ەكەۋارا كۇڭكىلى دەگەن سودان تۋادى. قاتالدىقتان بالا ازىپ-توزبايدى. بۇگىن تۇسىنبەگەنمەن ەرتەڭ تۇسىنەدى. تۇسىنبەگەن كۇننىڭ وزىندە ءوز ۇرپاعىنان “تاياق جەگەندە” “وي, سور ماڭداي” دەپ بارماعىن شاينايدى.

ءبارى تاربيەگە بايلانىستى. ءوزىڭ تاربيەسىز بولىپ تۇرىپ, وسيەتتىڭ ورنىنا وسەك قوزداتساڭ, ءوزىڭدى-ءوزىڭ جۇباتىپ “بيدايدىڭ سۋى” دەپ اراق ءىشىپ وتىرىپ, بالاڭا اراق ىشپە دەسەڭ, كوك تۇتىنگە كومىلىپ وتىرىپ, تەمەكى تارتپا دەسەڭ, كورىنگەنمەن بەت جىرتىسىپ, جاعالاسىپ ءجۇرىپ ءتۇزۋ ءجۇر دەسەڭ بالاڭنىڭ قۇلاعىنا كىرەر مە؟ ءوزىڭ قۇدايعا سەنبەي, قورىقپاي وتىرىپ, بالاڭا قۇدايعا سەن, قورىق, اللاعا ۇيى, يماندى بول دەسەڭ ول كونەر مە؟ ءوزىڭ ءتىلىڭدى, ءدىنىڭدى, ءدىلىڭدى قادىرلەمەي, ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتپەي, جىلاعاندى جۇباتىپ, كەمباعالعا قاراسپاي, وقتاۋ جۇتقانداي قاقيىپ تۇرىپ بالاڭا وسىنىڭ ءبارىن ورىندا دەسەڭ ورىندار ما؟ ءتىل تۋرالى كوپ ايتاسىڭدار. بالانىڭ ءتىلى شەشەسىنە قاراپ شىعادى. شەشەسى تىلگە كەلگەندە شەرمەندە بولسا, بالاسى قايتىپ قازاق ءتىلىن بىلە قويسىن. اينالىپ كەلگەندە بالانىڭ تاعدىر-تالەيى اتا-انانىڭ قولىندا. تاربيەسىزدىكتى بىرەۋدەن كورۋدىڭ ەش ءجونى جوق. الاقاندا ايالاپ باققان تاربيەلى بالا قارتايعان اتا-اناسىن تاستامايدى. ساناتتان شىعارماي, قاناتىنا قوندىرىپ جۇرەدى. مىنە, قاراعىم سۇراعىڭا جاۋابىم وسى.

– قازىر ءتۇرلى-ءتۇرلى ءۇردىس كوبەيدى. سونى جالاۋلاتىپ, وزگەرىستى العا تارتىپ, ۇلتتىق تاربيەنى قاعا بەرىستە قالدىرىپ بارا جاتقان سەكىلدىمىز. بۇگىنگى ۇلپەرشەكتەي ۇل مەن بۇلدىرشىندەي قىزعا كوڭىلىڭىز تولا ما؟ الدە ۇساقتاپ كەتكەن ۇرپاق جايلى ابىلاي حاننىڭ بولجام تۇسىندەي ۇل مەن قىز ازىپ بارا ما؟

– حالقىنا, تۋعان وتانىنا دەگەن ءار ادامنىڭ پەيىلى مەن مەيىرى ادال بولسا, ەش ءۇردىس جەتەگىنە ەرتە المايدى. كوبى كورسەقىزارلىققا, باسەكەلەستىككە, كورگەننەن كوزاقى الۋعا بايلانىستى. مەن اقىلىم اسقاندىقتان, كۇشىم تاسقاندىقتان ەمەس, ازدى-كوپتى كورگەنىم بولعان سوڭ عانا سۇراقتارىڭا جاۋاپ بەرىپ وتىرمىن. الدا كەلە جاتقان بىزگە دە ارتىلار جۇك از بولماي تۇر. سوندىقتان شىرىلدايمىن. اركىم ءوز دەگەنىن ىستەسىن دەپ بۇعىپ قالماي الىستى بولجاعان اتالارىمىزدىڭ پاراساتىمەن, جۇرت ىنتىماعىن ساقتاعان اتالارىمىزدىڭ تۋرا جولىن جالعاپ, جاستاردىڭ جاقسىسىنا ءسۇيسىنىپ, جامان قىلىقتارىنا: “قاراقتارىم, ولاي ەمەس, بۇلاي ءجۇر”, دەۋ مىندەت سەكىلدى. ونىڭ ۇستىنە ەزگىدەن قۇتىلىپ, ەل بولدىق. سول ەلدى باسقارعان ەلباسىمىز بار. ەندەشە ەلدىڭ ەرتەڭى بارىمىزگە ورتاق. كەلەر ۇرپاق ءۇلكەن-كىشى دەمەي جاۋابىن بارىمىزدەن سۇرايدى. قۇداي كوپ كورمەسىن, دۇشپان كوز تىكپەسىن, تاۋەلسىزدىك العالى جەتكەن جەتىستىگىمىز از ەمەس. ءايتسە دە قاۋىپ قىلىپ ايتار تۇس تا بارشىلىق. باسىلىمداردى قاراپ, تەلەديداردى كورىپ وتىرامىن. ءوركەنيەتكە كەلە جاتىرمىز دەيدى. بىراق قىزىل-جاسىلى كوپ. ەلىكتەپ سولىقتاۋ باسىم. وزىمىزدىكىنەن گورى وزگەنىڭ قىزىلىنا جىعىلا سالامىز. تورتكۇل دۇنيەنىڭ جاقسى-جامان ۇلگىسى قازاق جەرىندە ءجۇرگەندەي كورىنەدى ماعان. شاڭى جوق قالانىڭ جاس-كارىسى ونى جالىقپاي قۋىپ ءجۇر. ءاي, جەتكىزبەيدى-اۋ! جەتكىزگەن بىلاي تۇرسىن, قازاقتىڭ ادەت-عۇرىپتارىن جۇتىپ قويماسا جارار ەدى. حالىقتىق قاسيەتىمىزدى كۇندەلىكتى ادەتكە, ادەپكە اينالدىرماي ءسوز جۇزىندە ايتىپ, توي جيىندا كورسەتۋمەن, ىلگەرى دامىتا الماسىمىز انىق. ءبىزدىڭ بۇل قىلىعىمىزدى كەلىپ-كەتىپ جاتقاندار قالاي تۇسىنەتىنىن, قايدام. ءدال وسى تۇستا, بيلىك قولعا تيگەندە ۇلتتىق ۇلگىنى شىڭىراۋدان شىڭعا كوتەرۋىمىز كەرەك-اق ەدى, امال نە! بۇرىنعى سۇرقيا ساياساتتىڭ ورنىن جىلانباۋىر جىمىسقىلىق باسىپ بارا ما دەگەن ءبىر كۇدىك قىلاڭ بەرەدى. تەلەديدارىڭنىڭ سيقى اناۋ. بالا-شاعانىڭ كورەتىنى بەت شىداماس بەيادەپ, كورگەنسىزدىك, اتىس-شابىس, ماسقاراشىلىق. دۇنيە-پالە بىرىنەن كەيىن ءبىرى شىعادى. جات ءدىندى تىقپالاپ جۇرگەندەر, ناشا دەگەن كەساپات جانە بار. سولاردىڭ اسەرى مە, ۇرپاق ساناسى بۇزىلىپ بارادى. ءوزىڭ ايتقان ابىلاي حان اتام ءتۇسى شىنعا اينالماسا ەكەن.

قايتالاي بەرسەم ايىپقا بۇيىرماڭدار, ەلدى وسىرەتىن دە ايەل, وشىرەتىن دە ايەل. قالادان باستالعان سۇمدىقتار اۋىلعا دا جەتىپ جاتىر. كوشەگە شىقساڭ قىزداردىڭ كيىمى جاپىراق جاپقانداي, شومىلۋعا بارا جاتقانداي, اشىق-شاشىق. قاراقتارىم-اۋ, بارلىق ادامنىڭ جانارى نۇر شاشىپ تۇرعان جوق قوي. كورىكتى قىز بەن كەلىستى ايەلدەردىڭ اۋرەتىنە, سۇمبىلدەي سۇلۋ دەنەسىنە, تۇيمەدەي كىندىگىنە قادالعان سۇق كوز وڭدىرا ما؟ ۇرىپ جىقپاي ما؟ قاسيەتى كەتپەي مە؟ قاسيەتى كەتكەن تاننەن تۋعان بالا وڭاما ما؟ ۇيات جوق, ايات جوق وڭكەي شايتانداردى كورگەندەي بولاسىڭ. شايتاننان ۇرپاق تۋىپ جارىتا ما؟ نەگە بۇلاي؟ بۇل يمان جوقتىقتان, قۇدايدان قورقىپ, پەندەدەن ۇيالماعاندىقتان. اتا-ەنەلەرىمىز “قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم, قالا بەرسە قارا كۇڭنەن تىيىم” دەپ وتىرۋشى ەدى. جول جاعالاعانداردى ءتۇنگى كوبەلەكتەر دەپ كولكىلدەتىپ ءجۇرسىڭدەر عوي. بۇل شەكتەن شىققاندىق. حايۋانعا پارا-پارلىق. ولاردى سوعان اپارعاندارعا, بۇزىپ جۇرگەندەرگە قاشان توسقاۋىل قويىلادى؟ وزدەرىمەن كەتپەي, ارتىنداعىلاردى دا قۇرتىپ ءبىتىرەدى عوي. ەتەك جايا بەرسە ەل بولۋدىڭ ءمۇمكىندىگى كەتىپ قالا ما دەپ قورقامىن. بۇعان باسقاسىن قايدام, مەنىڭ ايتار ەمىم – يماندىلىق قانا. ءبىزدى وسى الەتكە جەتكىزگەن يماندىلىق ەدى. ۇلكەندەر قۇدايدان قورىق, ادامنان ۇيال دەدى, ورىندادىق. ۇرپاق ءوسىر دەدى, ماقۇل كوردىك. ول كەزدە دە كەكىرىك اتقان كەرەمەت زامان بولماعان. دەگەنمەن مىنا زاماننىڭ بەت الىسى سەكەم الدىرتادى, شىراعىم. دەندەپ كىرىپ, دەمدى تارىلتىپ بارا جاتقان جات ادەت-قىلىقتارعا بۇعالىق سالماسا بولمايدى, اينالايىندار-اۋ؟! وسى بەكبولاتتاردىڭ قايدا قارايتىندارىن بىلمەيمىن, باستىقپىز دەيدى, اناۋمىز دەيدى, مىناۋمىز دەيدى. تامىرىن قۇرت جەگەن اعاش كوكتەمەيدى. كوكتەسە دە كوزدى الداپ, ءتۇبى قۇرعاپ تىنادى. ۇرپاق تا سول سەكىلدى. ەل بولىپ, جۇرت بولىپ جەگى قۇرتتىڭ جەلكەسىن قيايىق تا!؟ ۇل-قىزىنا تىيىم بولماعان ەلدىڭ ەرتەڭى تۇماندى دا كۇماندى, بولاشاعى كۇڭگىرت.

اناۋ عاسىرلاردا, كەرەگەمىز ءبۇتىن تۇرعاندا قىز وڭ بوساعادا بوسانىپ قالسا, ماڭدايعا تاڭبا, بەتكە شىركەۋ بولاتىن. ات اتالىپ, سۇيەك سىندى دەيتىن. انا جىلدارى “مات ودينوچكا” دەگەندى زاڭداستىرىپ الىپ ەدىك. ءالى جالعاسىپ كەلەدى. بۇعان ەت ۇيرەنىپ بارادى. ونى تاعى دا زامانعا تەلىپ, اقتالعان بولامىز. قىز بۇزىلسا, ەل بۇزىلادى, كوركى كەتەدى. وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى, التىن دىڭگەگى بولا المايدى, دىڭگەك شىرىسە, شاڭىراق ورتاعا تۇسەدى. مەن وسىدان قورقامىن.

“ەل بۇزىلسا, تابادى شايتان ورنەك,”– دەمەي مە اباي.

شايتان كەۋلەگەن قوعامدا, سور سالتانات قۇرادى, قاراعىم. ودان بولاشاق كۇتۋدىڭ ءوزى قيىن. وسىنىڭ ءبارىن جەڭەتىن ساۋلەسى بار ادام ساناسى. مەن كىندىگىمنەن تاراعان ۇل-قىزىما, كەلىن, كۇيەۋ بالالارىما, ەس توقتاتقان نەمەرە-شوبەرەلەرىمە – ءومىردىڭ قىزىعى كيگەن كيىم, ىشكەن تاماق, كىرگەن ءۇي, مىنگەن ماشينە ەمەس, بالا دەيمىن. سونى يماندى دا يبالى ەتىپ وسىرىڭدەر دەيمىن. قۇداي بەرگەن داۋلەتكە ماقتانىپ, از كۇندىك جوققا جاسىماڭدار دەيمىن. بالانىڭ ءوزى ماڭداي تەر توكپەي جاتىپ قىمبات دۇنيەگە اۋەستەندىرمەڭدەر, ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتكەنشە كوزدەن تاسا ەتپەڭدەر دەيمىن. بۇل مەنىڭ ءسوزىم ەمەس, بۇرىنعىدان قالعان ونەگە. اتا-ەنەم قۇلاعىما سىڭىرگەن اڭگىمە. قۇدايدىڭ بەرگەن بالاسىن تۋا بەرسەڭ, اراسىنان تۇلپار دا, سۇڭقار دا شىعادى. ازدىڭ ارتى تاياز.

ون بالانىڭ ورتاسىندا, اۋىل مەن قالانىڭ اراسىندا كوپ جۇرەمىن. شىركىن, قازاقتىڭ كەڭ دالاسى-اي! بۇرىنعىلار مىڭعىرتىپ مال وسىرگەن قونىستىڭ كوپ جەرى قاڭىراپ بوس جاتىر, ادامعا قاشان تولتىرار ەكەنبىز؟ ءبىر-ەكى بالامەن شەكتەلمەي, كەمى التى-جەتىگە جەتكىزسەك قوي. ءبىر-ەكى بالانىڭ اتا-اناسى, ءشوپ باسىن سىندىرماي, اس-سۋ دايىنداۋعا قىزمەتشى ۇستاعان, سەركەلىگىنەن ەركەلىگى باسىم قازىرگى گۋليا-سۋليالار مەن قۇداي بەرگەن داۋلەتتى ءوزىم تاپتىم دەپ جۇرگەن جاسۇلانچيك پەن ارمانچيكتەر دە كەمپىر-شال بولادى. وعان دەيىن مىنا جان ايقايىمدى ولار قايدان ءتۇسىنسىن. ءبىر كەزدەرى اللا جەتكىزىپ, مەن قۇساپ سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە شىقسا, ءاي, سول كەمپىردىڭ “زارى” شىندىق ەكەن-اۋ دەپ, جانارلارى جەر سۇزەر. قازىر “ەركەكتىڭ اتى ەركەك” دەگەن پالە شىقتى. ەركەكتى ءويتىپ قۇمجىلىك قىلىپ, قاسيەتىن كەتىرۋگە بولا ما؟ “التىن باستى ايەلدەن باقىر باستى ەركەك ارتىق” دەگەن قايدا قالدى. ەركەك دەسە ايەلدەر ۇركە قارايدى. بۇل ۋاقىتشا نارسە. “قۇم جيىلىپ, تاس بولمايتىنى” ءتارىزدى ەركەكسىز ەل بولىپ پا, ءتايىرى!؟

ەكى ايەل الۋ جونىندە اڭگىمە ايتىلىپ قالادى. ەكى ايەل الاتىن ەركەكتىڭ ءجون-جوسىعى بولەك. اۋزىمەن قۇس تىستەپ, پاراساتى ارتىپ, شىن مانىندە ەكى ايەلدى ۇستاي السا, ايتقانىنا كوندىرسە, سىيى ءوتىپ وتىرسا, قانە. ەلىگىپ, جەلىگىپ, تويىنعاننان نە ىستەرىن بىلمەي, ايەلىن, بالاسىن تاستاپ, وتباسىن ويرانداپ, ءبۇلدىرىپ جۇرگەندەر – بۇزىلعاندار. ال ەلىم, جۇرتىم دەگەن, تاعدىردىڭ جازمىشى, قۇدايدىڭ باسقا سالعانىنان ەكىنشى ايەل العاندارعا اللانىڭ نۇرى جاۋسىن. اتا سالتتىڭ ءجونى بولەك. ءبارىن اقىلمەن اقىلداسىپ شەشكەن. ول جاقسىلىعىمەن جاڭعىرىپ جاتسا بۇل قالاي دەپ ەشكىم ايتا قويماس. پەندەنىڭ جاۋى ناپسىقۇمارلىق. جاماندىققا بارۋ سول ناپسىقۇمارلىقتى تيا الماۋدان. بىلايعى جەتىم ءوز الدىنا, ۇل-قىزىن ءتىرى جەتىم ەتىپ جۇرگەندەردىڭ كۇناسى ۇلكەن. جەتىم جىلاسا, جەر جىلايدى.

قيىندىق بار دەيدى. مەن بايقاعان قيىندىق ۇرپاق تاربيەسىنەن, بالا سانىن كوبەيتپەۋدەن بايقالاتىنداي. كەيبىر جۇرت بۇل كەمپىر ون بالانىڭ ورتاسىندا ءجۇر, نە قيىندىق كورىپ وتىر دەر. وتباسىندا وتىرسام دا, مەنى كوپ نارسە تولعاندىرادى. ۇل تۋعانعا كۇننىڭ تۋاتىنى راس. دەگەنمەن ءوزىم كورگەن اشتىق, سۇراپىل سوعىس ەسىمە تۇسسە, كوز الدىمنان وتسە, ەلگە تىنىشتىق, بەرەكە-بىرلىك بەر دەيمىن. كاكەڭ ەكەۋمىز وت جاعىپ, وتاۋ كوتەرگەندە قىستان قالعان سوعىمنىڭ ءبىر اياق اۋزىنداي جايا ەتىنە ناندى مول ەتىپ سالىپ ۇلكەندەردىڭ الدىنا تارتىپ, قالعاندارىنىڭ شايىنا قۋىرىلعان ۇن سەۋىپ بەرىپ باتاسىن الىپ ەدىك. وعان قاراعاندا وسى كۇنگى تىرشىلىك شۇكىر عوي. 200 جىلدىعىن تويلاپ جاتقان ماحامبەت اقىن:

وتەمىستەن تۋعان ون ەدىك,

ونىمىز اتقا مىنگەندە,

جەر قايىسقان قول ەدىك, – دەپتى. قازىر دە ءار وتباسىنان وسىنداي ون بالا وسسە, جەر قايىسقان قول ەمەي, نە؟ ەن دالاعا ەل تولماعاندا قايتەدى. شىركىن, سول كۇنگە جەتسەك, قازاق كىمنەن قايمىعىپ, كىمنەن كەممىن دەمەك.

نەسىن ايتا بەرەيىن, قاراعىم. گازەتتەرىڭ دۇرىس جازىپ جاتىر. كوبەيمەسەك كوسەگەمىز كوگەرمەيدى. سونى جەتكىزىڭدەرشى حالىققا!

سۇلەيمەن مامەت,
“ەگەمەن قازاقستان”

30 قىركۇيەك 2003 جىل.