قاسيەتىمىزدى قاستەرلەيىك, حالايىق
جەكسەنبى, 9 جەلتوقسان 2012 10:29
قوعام اۋىسقان سايىن ونىڭ وزىنە ءتان قۇندىلىقتار مەن تاربيە جولدارى وزگەرەتىنى بەلگىلى. قازاق حالقى وزىنە لايىق ۇرپاق ءوسىرۋدى, ونىڭ بويىنا ادالدىق, تازالىق, قوعامنىڭ بولاشاعىنا ەڭبەك ەتۋگە قۇشتارلىق سياقتى مىنەز-ق ۇلىقتى دارىتۋدى, اتا-انا مەن ءداستۇردى سىيلاۋدى اۋەلدەن-اق وزىنە مۇرات تۇتقان. الايدا وزگەرىپ جاتقان زامان, قوعام جاڭالىقتارى جاس ۇرپاققا ءار قيلى ىقپال ەتەتىنى, سودان تاربيەنىڭ مىندەتتەرى دە كۇردەلەنە تۇسەتىنى ايقىن.
جەكسەنبى, 9 جەلتوقسان 2012 10:29
قوعام اۋىسقان سايىن ونىڭ وزىنە ءتان قۇندىلىقتار مەن تاربيە جولدارى وزگەرەتىنى بەلگىلى. قازاق حالقى وزىنە لايىق ۇرپاق ءوسىرۋدى, ونىڭ بويىنا ادالدىق, تازالىق, قوعامنىڭ بولاشاعىنا ەڭبەك ەتۋگە قۇشتارلىق سياقتى مىنەز-ق ۇلىقتى دارىتۋدى, اتا-انا مەن ءداستۇردى سىيلاۋدى اۋەلدەن-اق وزىنە مۇرات تۇتقان. الايدا وزگەرىپ جاتقان زامان, قوعام جاڭالىقتارى جاس ۇرپاققا ءار قيلى ىقپال ەتەتىنى, سودان تاربيەنىڭ مىندەتتەرى دە كۇردەلەنە تۇسەتىنى ايقىن.
جاس ۇرپاق بويىندا ادامدىق قۇندىلىقتى, وتانشىلدىقتى, ۇلتجاندىلىقتى قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر. كەشەگى سوتسياليزمگە ءتان ۇعىم-تۇسىنىكتەردەن بوي تارتىپ, تاۋەلسىزدىك العان تۇسىمىزدا جاستار بويىندا پايدا بولعان وعاش قىلىقتار مۇنى انىق بايقاتادى. بوستاندىق, تاۋەلسىزدىك ءبىزدى بۇرىنعىداي تەجەمەي, شەتەلدەرمەن تىكەلەي بايلانىسقا شىعاردى. راديو, تەلەديدار, كينو ۇلتتىق, ءتىپتى كەڭەستىك كەڭىستىكتەن شىعىپ كەتتى. باتىس ەلدەرىنىڭ جاپپاي مادەنيەتى ىقپالىنا ءتۇستى. قىلمىستى وقيعالار مەن اتىس-شابىسقا قۇرىلعان, جالاڭاش ءتان قىزىعىن, ناپسىقۇمارلىقتى ۋاعىزدايتىن فيلمدەر ءالى دە الدى-ارتىن بارلاپ داعدىلانباعان, اقىل-ويى تولىسپاعان جاستاردى باۋراپ الدى. كوشەنىڭ تاربيەسى, جاپپاي كەلگەن جاڭا مادەنيەت ىقپالى بالالاردى اتا-انا ىرقىنان دا شىعارىپ جىبەردى. ونىڭ ۇستىنە وتپەلى كەزەڭنىڭ جوقشىلىعىنا بايلانىستى بالا تاربيەسىنە كوڭىل بولۋگە كوپ جاعدايدا مۇمكىندىگى كەلمەگەن اتا-انالاردىڭ, اعا بۋىن ۇرپاقتىڭ ەنجارلىعى دا ىقپال ەتۋدە. مۇنىڭ كەلەڭسىز ناتيجەسىن قازىردىڭ وزىندە-اق كورىپ جاتىرمىز.
جاستار بويىنداعى وسىنداي قىلىقتار, اسىرەسە, قىزدار تاربيەسىنەن انىق كورىنەدى. قيىنشىلىققا, جەتىمسىزدىككە شىداماي, ءومىر ءۇشىن كۇرەستە تاباندىلىق تانىتا الماي, كوبىرەك اقشا تابۋدىڭ جولىندا ار-نامىسىن قۇربان ەتىپ كوشەگە شىققان جاستار, جەتىم بالالار ۇيلەرىن تولتىرىپ جاتقان تاستاندى سابيلەر قاي قوعامدى بولسىن كوركەيتپەيدى. بۇل, اسىرەسە, قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مەنتاليتەتىنە جات. سىرتتان كەلگەن مودامەن كيىنىپ, سانىن جالاڭاشتاپ ءجۇرۋ دە, تەمەكى, اراق ءىشۋ دە كورىنگەن ەركەكتىڭ كوز سۇزۋىنە اپاراتىنى جاسىرىن ەمەس. قازاق قىزىن ەرتەدەن-اق وسىدان ساقتاندىرعان. “قىزعا كىم قىزىقپايدى” دەپ قاراۋ اۋەلدەن-اق بار.
ادامدىق مىنەزدىڭ وسىنداي ءالسىز جاقتارىنا اتا-انا تاربيەنى قارسى قويعان. وسىدان بارىپ ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى سۇيەگىنە سىڭىرە وتىرىپ, تازالىق پەن بەرىك ماحابباتتىڭ يەسى قىزدار بەينەسى قالىپتاسقان. ولاردى كەيىنگى ۇرپاق ءوز بالالارىنا ونەگە ەتىپ, دارىپتەپ, جالعاستىرعان. قىز جىبەكتىڭ, بايان سۇلۋدىڭ, قاراشاشتىڭ ادەبي بەينەلەرى تەك سۇلۋلىقتىڭ عانا نىشانى ەمەس, اقىلدى جاردىڭ, قيىنشىلىقتا تاپقىرلىق, ەرلىگىمەن كوزگە تۇسكەن قايراتتىلىقتىڭ سيمۆولىنداي قالىپتاسقان. حالىق “قولاڭ شاش, قيعاش قاس, اقىلىنا كوركى ساي” دەگەن تەڭەۋلەردىڭ بارلىعىن قىزدارعا ارناعان. قىزدىڭ بۇكىل ءمۇسىنىن سۋرەتتەۋ, بىلەگىن, قىپشا بەلىن, ويماق اۋىز ەكەنىن سيپاتتاۋ, ادەپتىلىگى مەن ءجۇرىس-تۇرىسىنىڭ سىپايىلىعىن اڭعارتۋ دا ولاردىڭ بەينەسىن تولىقتىرعان. وسىمەن بۇگىنگى قازاق قىزىنىڭ كەلبەتىن سالىستىرىپ قاراساڭ, ۇلتتىق داستۇردەن قانشاما الىستاپ كەتكەنىمىزدى كورەمىز.
ارينە, قوعام دا, ءومىر دە, ادام دا ءبىر قالىپتى تۇرمايدى. بۇگىنگى قىزعا جىبەك بول, بايان بول, قاراشاشتاي بول دەپ تالاپ قويۋ دا قيىن. ماسەلە سونداي قازاق قىزدارىنىڭ بويىنداعى ۇلتتىق ادەپتىلىكتى, سۇلۋلىقتى, مىنەزدىلىكتى ساقتاپ, جاڭعىرتا بىلۋدە, جاڭا زامان جاستارىنا ءبىلىم بەرۋدە, رۋحاني وسۋىنە, ۇلتتىق ادەت-سالتپەن ۇشتاستىرا بىلۋىندە. حالىقتىق پەداگوگيكا ماسەلەسى, جاستار تاربيەسى – جالپى ۇلتتىق تاربيەنىڭ ىشىندەگى ەڭ كۇردەلىسى جانە قيىنى. ونى ۇزاق جىلدار جوعارعى مەكتەپتە ساباق بەرە ءجۇرىپ, جاستاردى تاربيەلەۋ ىسىنە اتسالىسقان بىزدەر جاقسى بىلەمىز. الپىسىنشى جىلدارى قازاقتىڭ اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا (قازىرگى ۋنيۆەرسيتەت) قىزمەت ىستەگەن ءبىر توپ ۇستاز-پەداگوگ بىرىگىپ, “كەل, قىزدار, سىرلاسايىق” دەگەن كلۋب ۇيىمداستىردىق. سوندا بىزدەر قىزداردىڭ بىلىكتى مامان عانا ەمەس, تاربيەلى, بولاشاق انا بولۋى قاجەتتىگىنە ءمان بەرگەن ەدىك. ءاربىر قىزدىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن, كيىم كيىنۋ, قۇربى-قۇرداستارىمەن, اينالاسىمەن قارىم-قاتىناسى – ءبارى دە ارنايى ءبىلىم بەرۋمەن بىرگە ءبىز ولارعا دۇنيەقورلىقتان, رۋشىلدىقتان, جەرشىلدىكتەن, ت.ب. تەرىس ۇعىمنان گورى, ۇلت تاتۋلىعىن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن كوبىرەك ايتىپ, بويلارىنا سىڭىرە وتىرىپ, تاربيە وزەگىنە اينالدىراتىنبىز. وقۋ ءبىتىرىپ, اۋىلعا باراتىن جاس ۇستازداردىڭ, بولاشاق انالاردىڭ مادەنيەتتى ۋاعىزداۋشى مىندەتتەرىن باعدارلايتىنبىز. سول ءۇشىن ونەگەلى ادامدارمەن, زيالى قاۋىممەن, مادەنيەت, ادەبيەت قايراتكەرلەرىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىردىق. جەكە ءبىر ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە (“انا بولۋعا دايىندىق”, “جار تاڭداۋ”, “بالا تاربيەسى” ت.ب.) ارنايى كەشتەر وتكىزەتىنبىز. قىرىق جىلداي قىزمەت ىستەگەن بۇل كلۋب كەزىندە پايدالى قىزمەت اتقاردى دەپ ويلايمىن. وسى ورايدا كازپي-ءدىڭ ونەگەلى ۇستازدارى رايحان جۇماعازىقىزى ەرجانوۆا مەن ءباليا راحمەتقىزى ايتمانبەتوۆالاردىڭ بىلىكتىلىكپەن, ەرىنبەي-جالىقپاي اتقارعان قىزمەتتەرىن ەسكە الامىن. ولاردان سول كەزدەگى جاس مۇعالىمدەر, ءبىزدىڭ ءوزىمىز دە كوپ ونەگە الدىق. ولاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا, بىلىمدىلىگىنە, سابىرلى ۇستازدىعىنا ءوز وتباسىمىزدىڭ تاربيەسىن, انالارىمىزدىڭ ونەگەلى ىستەرىن ساباقتاستىرىپ, ءبارىن جاستارعا ۇيرەتۋگە اسىعاتىنبىز. بۇگىن جاقسى شاكىرتتەرىمنىڭ جىلى سوزدەرىن ەستىگەندە, سول ەڭبەگىمىزدىڭ وتەلگەنى دەپ ويلايمىن.
ۇستازدارىمنان العان تاربيەم, ءوزىمنىڭ كەيىنگىلەرگە كورسەتكەن ونەگەم سوڭعى جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى وتباسى جانە ايەلدەر ىستەرى جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياداعى قىزمەتىمە دە كوپ پايداسىن تيگىزىپ ءجۇردى. وندا مەن “بالالار قۇقىعى تۋرالى”, “ادامگەرشىلىك, جىنىستىق تاربيە تۋرالى” زاڭدار جوباسىن دايىنداۋعا قاتىستىم. قازاق جاستارى تاربيەسىنىڭ بۇگىنگى پروبلەمالارىن تالقىلادىق. قاي كەزدە بولسىن قيىن مىنەزدى بالالار بولادى جانە ولار ءجيى كەزدەسەدى. ولاردى سول جاعدايدان الىپ شىعۋ ءۇشىن اتا-انا بالاسىنىڭ قيقارلىعىن ۇستازدىڭ موينىنا ارتىپ قويماي, بىرگە جۇمىس جاساۋى كەرەك. مەكتەپتەگى بالالاردىڭ بىلىمىمەن بىرگە ۇستاز وزىنە دە تالاپ قويا وتىرىپ, اتا-انانىڭ كومەگىمەن بولاشاق ۇرپاقتىڭ ءبىلىمدار, مادەنيەتتى, تاربيەلى بولۋىن كوزدەۋ كەرەك.
قىز بالانىڭ الدىندا كۇتىپ تۇرعان ءومىر قانداي بولادى؟ ونى بولجاۋ قيىن. سونىڭ قايسىسىنا بولسىن دايىن تۇرۋ كەرەك. “ادام ءوز باقىتىن ءوزى جاسايدى” دەپ تەگىن ايتىلماعان. جاقسى, ونەگەلى نارسەنى ادام ءومىر بويى قابىلداپ, ۇيرەنە بەرۋ قاجەت. ء“جۇز جىل ءومىر سۇرسەڭ, ءجۇز جىل ۇيرەن” دەگەن دە وسىدان شىققان. وتباسىندا ەرىن سىيلاپ كورمەگەن ايەل ءوزىن دە سىيلاتا المايدى. سەن شاكىرتىڭنىڭ تاربيەشىسى عانا ەمەسسىڭ, ءوزىڭنىڭ دە, اينالاڭنىڭ دا تاربيەشىسىسىڭ. مۇنى مەن ۇزاق جىلدار مادەنيەت پەن عىلىمنىڭ, ادەبيەتتىڭ ۇلكەن اعالارىنىڭ وتباسىمەن ارالاسا ءجۇرىپ بويىما ءسىڭىردىم.
ۇلكەن انالىق دانالىعى مول ءسابيت مۇقانوۆتىڭ جارى ءماريام اپايدىڭ ءوزى – ءبىر مەكتەپ. عابيدەننىڭ جارى زەينەل اپايدى, ءابدىلدانىڭ جارى سارا اپايدى, عالي ورمانوۆتىڭ جارى ايتبالا اپايدى ءبىز عانا ەمەس, بۇكىل ادەبيەتشىلەر, زيالى قاۋىم انا تۇتاتىن. سولاردىڭ كەڭ پەيىلىنىڭ ارقاسىندا جازۋشىلار وداعىندا بولىپ وتكەن ۋ-شۋدىڭ ءبارى ءۇن-ءتۇنسىز تاراپ جاتاتىن. ولار ءبىر ەركەكتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل الەۋمەتتىڭ بابىن تابۋشى ەدى. جازۋدان جالىققان, شارشاعان كەزىندە ادەبيەت ماسەلەلەرىن سولاردىڭ ۇيىندە تالقىلاۋدى ۇيىمداستىرىپ, دوستارىن, تىلەكتەستەرىن جيناپ وتىراتىن. سولارعا ەرگەن ءبىز دە الدى-ارتىمىزعا قاراپ, سوڭىمىزدان ءبىر اڭگىمە شىعىپ قالا ما دەپ قيپاقتاپ, قىمسىنىپ جۇرەتىنبىز. سول اپالارىمىز بەن اعالارىمىزدىڭ الدىن كەسىپ وتپەي, قاس-قاباقتارىنا قارادىق. كەيىن ارالاسا ءجۇرىپ, سولاردىڭ ولگەنى ريزالىعىن ايتىپ كەتتى, ءتىرىسى ءالى دە باتاسىن بەرەدى.
بۇل – تاربيەدەگى ورتانىڭ كۇشى. بۇعان نازار اۋدارماي بولمايدى. قازىر ورتا تۇگىل, ءوز اتا-اناسىنىڭ كوڭىلىن اۋلاي المايتىن جاستار كوبەيدى. كەيىنگى كەزدە قازاق ادەتىنە جات, ءوزىن ءوسىرىپ, تاربيەلەگەن اتا-اناسىن قارتتار ۇيىنە اپارىپ تاستايتىندار كوبەيدى. “قالادا وقۋ وقىپ جاتىرمىن” دەپ, اتا-اناسىنىڭ ازىن-اۋلاق ىرزىعىن شاشىپ, وزدەرى وقۋ ەمەس, جىن-ويناقتىڭ ورتاسىندا جۇرگەن قىزدار مەن جىگىتتەر بىزدە از كەزدەسپەيدى. باسىنىڭ قايدا قالعانىن بىلمەي, بايانسىز جار, باقىتسىز اتا-انا بولاتىندار وسىلاردان شىعادى. قازاق: “قىز وسسە — ەلدىڭ كوركى”, “قىزعا قىرىق ۇيدەن تىيىم” دەۋشى ەدى. سول جەلىنى بۇگىن ءۇزىپ العانىمىز وكىنىشتى. ۇلتتىق تاربيەنىڭ نەگىزى بالاعا انانىڭ سۇتىمەن, انا تىلىمەن, بەسىك جىرىنىڭ الديىمەن بەرىلەدى. قۇلاعىنا انانىڭ ءتىلى مەن ءالدي-بوپە ىرعاعى ءسىڭىپ وسپەگەن بالانىڭ مىنەز-قۇلقى قازاقشا قالىپتاسپايدى. ولار باسقا ورتاعا يكەمدەلگىش كەلەدى. مەنىڭ كوشەدە ءبىر ماشينا توقتاتىپ مىنگەنىم بار. جۇرگىزۋشى بالا – قازاق ەكەن. قازاقشا ءتاپ-ءتاۋىر سويلەيدى. بىراق ماشينانىڭ ءىشىن شۋلاتىپ روك-مۋزىكا قويىپتى. “قاراعىم-اۋ, قازاقتىڭ بالاسىسىڭ. ءتىلىڭ دە جاپ-جاقسى, قازاقشا مۋزىكا نەگە قويمايسىڭ؟” دەسەم, الگى بالا: “وي, اپا, قازاق مۋزىكاسىن كىم تىڭدايدى” دەگەنى. قازاق ءانى جانىن تەربەمەگەن الگى بالانىڭ جان دۇنيەسى قازاق دەپ كىم ايتار؟
قازىر مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جۇرگەندەردىڭ كوبى-اق وسى ۇعىمدا. ولار قالادان ۇيرەنگەن شالا-شارپى ورىسشاسىن قوسىپ سويلەپ, قازاقشانى بەلىنەن باسىپ ءبۇلدىرىپ بارادى. كوشەدە توپتالىپ كەلە جاتقان قازاق بالالارىنىڭ سوزىنە قۇلاق توسساڭ, وسىنى كورەسىڭ. قازاقشا گازەت وقىمايدى, قازاق ءتىلىن دامىتۋ جونىندە ءجۇرىپ جاتقان اڭگىمەلەردەن وزدەرىن اۋلاق ۇستايدى. قازاق راديوسىن تىڭدامايدى. سوڭعى كەزدە قازاق راديوسى ۇلت ءتىلى مەن ۇلتتىق ءداستۇردى ناسيحاتتاۋدا باسقا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان كوپ ىلگەرى كەتتى. ولار بۇل سالادا تۇراقتى, جۇيەلى حابارلار تاراتۋدا. راديودان بەرىلەتىن ءان-كۇيلەر جيناعى ءار ۇيدە بولسا, ونى ۇيدە ءجيى تىڭداۋدى ۇيىمداستىرا بىلسە, بۇل دا ۇلتتىق تاربيەگە, ءتىل دامىتۋ ىسىنە ۇلكەن پايدا كەلتىرەرى ءسوزسىز.
قازىرگى جاستاردى بۇزاتىن, تەرىس جولعا تۇسىرەتىن ءجايدىڭ ءبىرى – دۇنيە قۇمارلىق. نارىق بىرەۋدى باي ەتىپ, بىرەۋلەردى كەدەيلەندىردى. بايىعاندار دۇنيەنىڭ قىزىعىنا ءتۇسىپ, قازاقتىڭ قاراپايىم مىنەزىنەن اجىراپ بارادى. بىزدە جوعارى وقۋ ورنىندا وقيتىن بالالاردىڭ ىشىندە مالىنىپ كيىنىپ, قىمبات تونىن سۇيرەتىپ, قولىنداعى التىن جۇزىگى مەن بىلەزىگى جىلتىراپ, ۇيالى تەلەفونى سىلدىراپ, قۇلاعىندا مۋزىكا تىڭدايتىنى بار, ساباققا ماشينامەن كەلەتىن جاستار كوبەيىپ كەتتى. وسىنىڭ ءبارى ءوز ەڭبەگىمەن تابىلماعان نارسەلەر عوي. وسىنداي مودامەن مۇعالىمدەرگە قىر كورسەتىپ جۇرگەندەر ساباق وقىمايتىنى دا بەلگىلى. كەيىنگى كەزدە جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ۇستازدارىن ورىنسىز ايىپتاپ, سىناققا, ەمتيحانعا اقشا الادى دەپ ءجيى ايتىلادى. مۇنىڭ نەگىزى بالالاردىڭ ساباققا قاتىسپاي, سىناق پەن ەمتيحانعا اقشا بەرىپ ءوتۋدى ماشىقتانعان ادەتىنىڭ سالدارى جانە ولار اتا-اناسىنان العان اقشاسىن سىناق پەن ەمتيحان ءۇشىن بەردىم دەپ وتىرىك ايتادى. ءسويتىپ, اتا-انا بالاسىنىڭ ءبىلىمىن قاداعالاماي, ولاردىڭ بولاشاقتا ءبىلىمسىز مامان بولىپ شىعۋىنا جول بەرەدى. ەگەر ۇستازدار تاراپىنان ەسكەرتۋ ەستىسە, دەرەۋ ونىڭ اتا-اناسى باسشىلارعا شاۋىپ, مۇعالىمدەرگە قىسىم جاساي باستايتىنى دا جاسىرىن ەمەس. وسىنداي اتا-انا نە ويلايدى؟ قىزى مەن ۇلىنىڭ كەلەشەگىن بە, الدە ونىڭ بۇگىن كوز الداعان جالعان بەينەسىنە ءماز بولا ما؟
كەيدە اتا-ەنە مەن كەلىندەردىڭ كەلىسە الماعانى جايلى اڭگىمەلەر ءجيى ەستىلەدى. الگىندەي كەلىندەر قاراپايىم اتا-انامەن سىيىسا الا ما؟ قىزىنا جالعىز باستى كۇيەۋگە شىق, بيزنەسمەنگە شىق دەپ ۇيرەتەتىن انالار دا وسىلاردان. بالاسىن شىن جاقسى كورگەن ادام الدىمەن ونىڭ تاربيەلى بولۋىن ويلاۋى كەرەك قوي. ول وتباسىنان, اينالاسىنان, جاقسىلىققا ۇيرەنسىن, ءوزى دە اينالاسىنا جاقسىلىقتىڭ نۇرىن سەپسىن.
جاستارعا الدىمەن ادامدىق جولى ادال ەڭبەكتە, قاراپايىمدىلىقتا, كىسىلىكتە ەكەنىن ۇيرەتۋ كەرەك. وسىنداي تاربيە العان قىز بىرەۋدىڭ ەدەنىن جۋىپ, ءۇيىن جيناپ بەرسە دە, ادال قىزمەتپەن اقشا تابادى. كورىنگەننىڭ قوينىندا جاتىپ تاپقان ارام اقشاعا اكەلگەن اس تا ارام. بالالى ايەل ونى بوبەگىنە قالاي ۇسىنادى. مەن وسىنداي ءبىر مىنەزىن بايقاپ قالعان كەلىنشەكپەن اڭگىمەلەسكەندە, ونىڭ “وي, اپاي, جاس بالام بار, ونى قالاي اسىرايمىن؟ كۇيەۋىم اراق ىشكەن سوڭ قۋىپ جىبەردىم” دەگەن جاۋابىن ەستىدىم. وسى دا اقتالۋ ما؟ اسحانادا اسپاز بول, شاشتاراز بول – قىزمەتتىڭ ۇلكەن-كىشىسى جوق, ادال ەڭبەكتىڭ ءبارى ءبىر. “بىراق تەز تابىلاتىن اقشاعا قىزىعىپ, نامىسىڭدى قورلاۋ, بالاڭدى ارام اسپەن اسىراۋ ادامدىق ار-ۇياتقا جارامسىز ەكەنىن ءتۇسىن”, – دەدىم.
ايەلدىڭ باقىتى – انا بولۋ, انانىڭ باقىتى – ۇرپاق ءوسىرۋ, تاربيەلەۋ. بالا كوتەرىپ, بوسانۋ, بالا ەمىزۋ – انانىڭ ەڭ ءبىر باقىتتى شاعى. الپىس ەكى تامىرىڭ ءيىپ, جان-جاعىڭداعى دۇنيەنىڭ بارىنە ماۋجىراي قاراپ, بوبەگىڭە يىگەن كوڭىلىڭ انالىق مەيىرىمدى تاسىتادى. مەككەگە ءۇش رەت ارقالاپ اپارعان بالاسىنا مەنىڭ ءبىر تۇنگى ۇيقىمدى ءبولىپ ەمىزگەنىمە تاتىمادى-اۋ دەگەن انا وسى شاعىن ەسىنە العان بولار. وسىنى اقتايتىن بالا بولسا… انانىڭ وسى ۇلى قىزمەتىنە ارنالعان جىرلار قازاق اقىندارىندا قانشاما! ج.مولداعاليەۆتىڭ “مەن قازاق ايەلىنە قايران قالام” دەيتىن ءبىر ولەڭىنىڭ وزىندە قانشاما كەرەمەت ويلار تۇنىپ تۇر. قازاق قىزدارى كوركەم ادەبيەتتى از وقيدى.
وسىنى ايتقاندا, مەن قازاق ايەلدەرىنىڭ, اسىرەسە, قالا تۇرعىندارىنىڭ ءبىر-ەكى بالامەن شەكتەلىپ قالۋىن ەسكە الامىن. مۇنىڭ ءوزى ۇرپاق ءۇشىن قاۋىپتى. ورىستاردا ء“بىر بالا بالا ەمەس, ەكى بالا جارتى بالا, ءۇش بالا عانا بالا” دەگەن ءسوز بار. بىرەن-ساران بالا كەزدەيسوق جاعدايلارعا دۋشار بولىپ, اتا-انانىڭ ۇرپاقسىز زارلاپ قالعانىن تالاي كورىپ تە ءجۇرمىز. مەن قازاق ايەلدەرىنە تۋا بەرىڭدەر, بالالارىڭ كوپ بولسىن دەگىم كەلەدى. جاستاي تۋعان بالا وزىڭمەن بىرگە ەر جەتىپ, كەيىنگى باۋىرلارىن وزدەرى تاربيەلەپ كەتەدى. كوپ بالالى وتباسىندا وسكەن بالادا وزىمشىلدىك, قىزعانشاقتىق مىنەز بولمايدى, ولار ءبىرىنىڭ ەسكىسىن ءبىرى كيىپ وسەدى.
قازىر بالالاردى ءوزارا جارىستىرىپ كيىندىرۋ, بارىنە شەتەلدىڭ مودالى كيىمدەرىن اپەرۋ باسەكەگە اينالدى. وسى جاي بالالاردىڭ اراسىندا قىزعانىش مىنەز تۋدىراتىنىنا, ولار وزىمشىلدىككە تاربيەلەنەتىنىنە ەشكىم كوڭىل اۋدارمايدى. ءتىپتى ماشينا ءمىنىپ, الشاڭداپ جۇرگەن بالالار دا از ەمەس.
قىز تاربيەسى – ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارىنىڭ ءبىرى. حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنان كوبى ايەلدەر. ولاردىڭ تاربيەلى بولۋى ءوز باستارى ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل قوعامنىڭ رۋحاني ومىرىنە ىقپال ەتەدى. ول انا بوپ, بالالارىن تاربيەلەۋمەن قوسا, قوعامدىق ىستەرگە ارالاسادى. سونىڭ بارىندەگى كەمشىلىكتەر مەن جاڭساقتىقتارعا انا كوزىمەن قارايدى. قازىر پويىزداردا جولسەرىكتەر – تۇگەلىمەن قىزدار. ۇشاقتارداعى ستيۋاردەسسالار – قىزدار. ولار اينالاسىنا اسەمدىكتىڭ, تازالىقتىڭ, سىپايىلىقتىڭ ءدانىن سەۋىپ ءجۇرۋى كەرەك. سوندا قوعام تازارادى, اسەمدىككە بەت بۇرادى, انا كوڭىلىمەن قايتا جاڭارادى.
قىز تاربيەسى جونىندە ايتقاندا, مەن ءبىزدىڭ قىزدار تۇگەلدەي بۇزىلىپ كەتتى دەۋدەن اۋلاقپىن. جاقسى, اقىلدى قىزدار بىزدە از ەمەس. سونىمەن قاتار قوعامنىڭ وتكىنشى كەزەڭىندە ءالى دە تۇراقتانىپ بولماعان مىنەز-ق ۇلىقتاردىڭ ىرقىنا ءتۇسىپ كەتكەندەرى دە بار. ماسەلە – وسىلاردىڭ تاربيەسىن جاقسارتۋ جونىندە.
قىزداردىڭ جەڭىل جولعا ءتۇسىپ كەتۋى تۋرالى ءسوز ەتكەندە, ءبىز جىگىتتەردىڭ كىناسىن دە جوققا شىعارۋعا ءتيىستى ەمەسپىز. جاس بالالار مەن جىگىتتەردى بىلاي قويعاندا, ساقالى شىققان ازاماتتاردىڭ ءوزى قىزدارعا كوز ءسۇزىپ, رەتى كەلسە, قولىن, تىزەسىن سيپالاۋعا اۋەس كەلەتىنى بار. سولاردىڭ كوبى – قىزدىڭ اكەسى, قىزدىڭ اعاسى. ءوز قىزىنا بىرەۋ سولاي قاراپ جاتسا, قايتەر ەدى. مۇندايلار جوعارعى مەكتەپ ۇستازدارى اراسىندا ءجيى كەزدەسەدى. كەيدە اۆتوبۋستا, تەاتردا, كينودا جاسى ۇلكەن كىسىلەردىڭ نەمەرەسىندەي قىزداردىڭ جانىندا ىرجىڭداپ وتىرعانىن كورەسىڭ. سولار قوعامنىڭ ءسانىن بۇزبايتىن, قايتا ونى نىعايتا تۇسەتىن ادەپ, مادەنيەت دەگەندەر بارىن ويلاسا عوي. ادام جىگىتتىگىمەن ەمەس, جاقسى مىنەز-قۇلقىمەن, ادامگەرشىلىك قىزىقتارىمەن كوزگە تۇسۋگە ۇمتىلسا يگى.
كوپ جاعدايدا وتباسىنىڭ بۇزىلۋىنا ايەلدىڭ مىنەزسىزدىگى سەبەپ بولاتىنى داۋسىز. “اتىڭ جامان بولسا, ساتىپ قۇتىلارسىڭ, قاتىنىڭ جامان بولسا, قايتىپ قۇتىلارسىڭ” دەگەن قازاق. جاردىڭ جاقسى بولۋىنا, تاربيەسىنە قازاق حالقى كوپ كوڭىل بولگەن. جاس كەلىندى اتا-اناسى قولىندا ۇستاپ, تاربيەلەگەن. ابدەن قالىبىنا كەلگەن كەزدە عانا وتاۋ قىپ ءبولىپ شىعارعان. ايەل تاربيەسىنە ونىڭ ەرى دە ەلەۋلى ۇلەس قوسقان. سول تاربيەنىڭ نەگىزى ءبىرىن ءبىرى سۇيۋدە, سىيلاۋدا ەكەنى بەلگىلى. بىراق بۇل جاس كەلىننىڭ كۇيەۋىنىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن اڭدىپ, ونىڭ ازاماتتىق قۇقىنا شەك قويۋمەن ەش بايلانىستى ەمەس.
قازىر ەركەكتىڭ ەكى-ءۇش ايەل الۋىنا بولادى دەپ اڭگىمە تاراپ ءجۇر. ءتىپتى تاياۋدا تەلەديداردان وسى ماسەلەگە بايلانىستى ۇلكەن پىكىر الىستى. مۇنداي اڭگىمەلەر قىزداردان, اسىرەسە, كۇيەۋسىز وتىرىپ قالعان قىزداردان شىققان. ولاردى دا ءتۇسىنۋ كەرەك. جالعىز باستى بوپ, نەمەسە بىرەر اكەسىز بالامەن وتىرىپ قالعان ايەلدەر وزىنە سەرىك, بالاسىنا اكە ىزدەيدى. بىراق بۇل ادامگەرشىلىك تۇرعىدان ويلاستىرىلماعان دۇنيە. بىرەۋدىڭ جارى ساعان قوسىمشا كۇيەۋ بولىپ جارىتا ما, قوسىمشا كۇيەۋ ومىرلىك سەرىك بولا الا ما؟ قىزدار وسىنى نەگە ويلامايدى؟ جوق, ولاردى قىزىقتىراتىنى جىگىتتەردىڭ ماتەريالدىق كومەگى عانا سياقتى. اسىرەسە, ەكى-ءۇش ايەل الۋ ماسەلەسىن اقشالى بيزنەسمەندەردىڭ كوتەرۋىن قالاي تۇسىنەمىز؟ سوندا ولاردىڭ وتباسى, بالا تاربيەلەۋدەگى ورتاسى مەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قايدا قويادى؟ دەسە دە ولاردىڭ بايبىشە مەن توقال اراسىنداعى قىزعانىش پەن كۇنشىلدىك ءورتى بولاشاق ۇرپاقتارىنا قانداي تاربيە بەرمەك؟ ال, سونىڭ ەسەسىنە جەتىمدەر مەن قارتتار ۇيىنە كومەك بەرسە, ولاردىڭ اتتارى مەن اتاق-دارەجەسى ودان ارمەن بيىكتەي تۇسپەس پە ەدى. ارينە, بۇل ماسەلەلەر ءالى دە شەشىمىن تاپپاي اشىق قالىپ وتىر. كوپ ايەل الۋشىلىقتىڭ الەۋمەتتىك ورتاسى بولەك. قۇنانبايدىڭ ءتورت ايەلى ءتورت اۋىلدى ۇستاعان. ءار اۋىلدىڭ مالى, مالشىلارى, قورا-قوپسىسى بولعان. سونىڭ ءبارىن ءبىر جەرگە جيۋعا بولمايتىن بولعان سوڭ جانە ارقايسىسىن ءبىر-بىرىنە قوڭسى قوندىرماي, تاۋەلسىز ۇستاعان. ونى قۇنانبايدىڭ جاعدايى كوتەرگەن. كەيدە ابايدىڭ كوپ ايەل العانى, ساكەننىڭ سەرىلىگى, اۋەزوۆتىڭ ايەلدەرى جايلى ءار ءتۇرلى الىپقاشتى اڭگىمەلەر ايتىلىپ جاتادى. ءار قايسىسىنىڭ ءوز سەبەپتەرى بەر. سونى ءتۇسىنىپ, وي ەلىگىنەن وتكىزىپ, ادىلەتتى باعا بەرۋ كەرەك. اقىننىڭ ءبارى اباي ەمەس, سەرىنىڭ ءبارى ساكەن ەمەس. ولاردى دا ءوز ورتاسى تاربيەلەدى. سوندىقتان ولار ءتارىزدى ۇلى تۇلعالاردىڭ قايشىلىقتى جاقتارىن ۇلگى تۇتپاي, ۇلكەن اقىندىق, جازۋشىلىق ونەگەسىن جاستار بويىنا دۇرىس ءتۇسىندىرىپ, دارىپتەپ, ۇلگى تۇتۋدى داستۇرگە اينالدىرۋ كەرەك. مەن ءوزىم عالىم رەتىندە عالىم ادامدارمەن, اقىن-جازۋشىلارمەن كوپ جىل ارالاسا ءجۇرىپ, ۇلكەن تۇلعالار ءومىرىنىڭ ۇساق-تۇيەگىن تەرمەي, ۇلىلىعىن تانىتاتىن قاسيەتتەرىن كورۋگە ۇيرەنگەن اداممىن. بۇگىن ءبىز ن.تىلەنديەۆ پەن م.ماقاتاەۆتىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى كەيبىر جايلاردى ەسكە الماي, ۇلى كومپوزيتورلىعىن, اقىندىعىن ۇلگى تۇتامىز.
ۇل تۋسا قازاق ۇرپاعىم جالعاسادى, وتىم وشپەيدى دەپ قۋانعان. ۇلدىڭ ومىردە, وتباسى داستۇرىندە ءوز ورنى بار. ۇزاتىلعان قىزدار باۋىرىنا “ات بايلارىم” دەپ كورىسكەن. قىز, قانشا دەگەنمەن, جات جۇرتتىق سانالعان. بىراق ەل مەن ەلدىڭ اراسىن جالعاستىرۋدا قىزدىڭ دا ورنى ۇلكەن. قازاق اڭىزىندا مىنانداي ءبىر ۇلگى بار. ءبىر اقساقالدان “ ۇلىڭىزدىڭ ايەلى بوسانىپ ۇل تۋدى” دەپ ءسۇيىنشى سۇراي كەلەدى. اقساقال سۇيىنشىگە ءبىر قوي بەرەدى. ەكىنشى جولى باسقا ءبىر ۇلىنىڭ ايەلى بوسانىپ, قىز تۋادى. اقساقال ونىڭ سۇيىنشىسىنە ەكى قوي بەرەدى. ءبىر كۇنى بالالارى جينالىپ قالعاندا, ۇلكەن ۇلى مۇنى اكەسىنە وكپە قىپ ايتادى. “مەنىڭ ۇلىم ءسىزدىڭ ۇرپاعىڭىزدى جالعاستىرادى, اتىڭىزدى وشىرمەيدى. ال, ءسىز قىزدىڭ سۇيىنشىسىنە ەكى قوي, ماعان ءبىر قوي بەرەسىز دەپتى”. سوندا اكەسى “اي, قاراعىم-اي, سەنىڭ ۇلىڭ ۇرپاق ەكەنى راس, وسى ۇيگە, ۇزاسا وسى اۋىلعا يە بولادى, ال قىز ەكى ەلگە ورتاق, ەكى اۋىلدىڭ اراسىن جالعاستىرادى, تۋىستىرادى عوي” دەگەن ەكەن. مۇنىڭ دا ءبارى راس. ۇل تۋسا, بوركىن اسپانعا اتىپ قۋانعان, ەلدىڭ قامقورى بولادى, جاۋ شاپقاندا قولىنا نايزا الىپ, جەرىن قورعايدى دەيتىن ۇلداردىڭ نامىسى اياققا تاپتالىپ بارا جاتقانىنا كەيدە جانىم اۋىرادى. ۇل مارتەبەسىن بيىك ۇستاۋ – اتا-انانىڭ مىندەتى. جىگەرسىز, وپاسىز ازاماتتاردى اتا-انا قىز تاربيەسىنە قانداي جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراسا وعان بولاشاق اكە, جاقسى جار, ەل قامقورشىسى ەتىپ تاربيە بەرۋ كەرەك. ۇلىنا ازامات دەپ قاراپ, كەلىنىنە ءوز بالاسىنداي تاربيە بەرىپ, تەڭ ۇستاسا, سول مارتەبە بيىكتەي تۇسەدى. ۇلعا ۇلشا, كەلىنگە كەلىنشە قاراعان ابزال. كەيدە جاڭا تۇسكەن كەلىنگە “كەلىن” دەپ ايتپايمىن, “قىزىم” دەپ ايتامىن دەپ جاتادى. جاقسى كورىپ, سىيلاعانىنىڭ بەلگىسى شىعار, بىراق “كەلىن” دەگەن قاسيەتتى ءسوزدى ۇمىتۋعا بولا ما؟ ءار نارسە ءوز ماعىناسىندا, ءوز ورنىندا ارداقتى, قازىرگى كەلىن “كەلىن” بولىپ تاربيە السىن, كەلىننىڭ قىزمەتىن اتقارسىن. كەلىننىڭ تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭۋى – اتا مەن ەنەگە دە, اكە مەن شەشەگە دە قۋانىش.
قازىرگى جاستار تاربيەسىنىڭ ەڭ ءبىر وسال جەرى – پاتريوتتىق تاربيە. وتان ءسۇيۋ, حالقىن قادىرلەۋ, جاقسى كورۋ سەزىمدەرىن ستۋدەنتتەر مەن مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا, بىزدەر بۇرىنعى قالىپتاسقان ۇلتتىق يدەولوگيانى جەتىلدىرىپ, ناسيحاتتاي الماي كەلەمىز. مۇنىڭ ءبارى بىزدەگى يدەولوگيالىق جۇمىستىڭ جەتىمسىزدىگىنەن. ءانۇران قابىلدادىق, بىراق ونى ەشكىم ايتپايدى, ءماتىنىن دە جاتقا بىلمەيدى. مەملەكەتتىك ەلتاڭبانى, كوك بايراعىمىزدى قادىر تۇتۋ, سىيلاۋ دەگەنمەن دە ەشكىمنىڭ جۇمىسى جوق. بۇل سالادا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىس تا ماردىمسىز. تاياۋدا ى.التىنسارين اتىنداعى ءبىلىم اكادەمياسى جۇرگىزگەن سوتسيولوگيالىق انكەتانىڭ قورىتىندىسى مۇنى انىق بايقاتتى.
ءبىزدىڭ يدەولوگيامىز اتا-بابالارىمىزدىڭ, ەلدىڭ سالت-ءداستۇرى, ادامگەرشىلىك ونەگەلەرى ارقىلى, اڭىزدارى مەن جىرلارىندا قالىپتاسقان. ءدىني ۇعىم, سالتتىڭ دا يدەولوگيالىق ءمانى, ۇيرەتەرى بار. تەك وسىنىڭ ءبارى پروگرەسكە, قازاق حالقىنىڭ كەلەشەگىنە قىزمەت ەتسە بولعانى. ال, كەيدە ەسكى سالت-ءداستۇردىڭ, ءدىني ۋاعىزدىڭ ەسكىشىل, كەرتارتپا جاقتارى ۇستەم بوپ كەتەتىن شاقتارى بايقالادى. كەلىن بولدىڭ ەكەن – باسىڭا جاۋلىق سال, اتا-اناڭا كەلىنشە قىزمەت ەت دەگەن ءبىر جاقتى تالاپتار كەزدەسەدى. ءبىزدىڭ اتام-زاماننان ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىز – قىز بالا تۇمشالانىپ جۇرمەگەن, ورامال سالۋ – ايەلدىكتىڭ بەلگىسى دەپ قاراعان. ولىك جونەلتەۋگە ايەلدەردىڭ قاتىسۋىنا تىيىم سالادى. ايەلدەر مەن قىزداردىڭ اتا-اناسىمەن قوشتاسۋىنا قارسى بولۋ قانداي اقىلعا سيادى؟ وسىنداي داستۇرسىماقتاردىڭ بارىنە سىن كوزىمەن قاراپ, قوعامدىق دامۋ, پروگرەسس جولىنان ىسىرىلىپ قالىپ قويماۋدى ويلاۋ كەرەك. ءدىن دەگەن دە ۇلكەن عىلىم سالاسى. ونى تانۋ, ءبىلۋ كەرەك. اۋىلدىڭ شالا مولدالارىنىڭ ەرەجەلەرى ءدىن تانۋدان مۇلدەم بولەك. ءدىن قاعيدالارى ادامنىڭ كوڭىلىنەن شىققان كەزدە عانا عىلىمدىق, بىلىمدىك, تاربيەلىك ءمان الادى.
وسىمەن بايلانىستى ءدىندى قۇداي جولى, حاق جولى دەپ تۇسىنبەي, ونى كۇنكورىسكە اينالدىرىپ جۇرگەن جاستاردى مىسالعا الايىق. كوشەدە جالدانىپ, باسقا دىندەردىڭ ۋاعىزىن ايتىپ, ادەبيەتىن تاراتىپ جۇرگەن جاستار قاي قۇدايعا جۇمىس ىستەپ ءجۇر دەيسىز؟ باسقا دىنگە بارعانى ءۇشىن, سوعان قىزمەت ىستەگىسى كەلگەندەرگە سول ءدىن وكىلدەرى اقشا تولەيدى. قازىرگى قيىنشىلىقتان قۇتىلۋدىڭ ءبىر جولىن وسىدان ىزدەگەن كەيبىر جاستار بىرتىندەپ, سول ءدىندى بويىنا ءسىڭىرىپ, نانىمىنا اينالدىرىپ العانىن سەزبەي دە قالادى. وسى جايىندا كەيىنگى جىلدارى جازىلىپ تا جاتىر. بىراق وعان تەگەۋرىندى بوگەت جاساۋدىڭ جولىن ءالى ەشكىم ويلاعان جوق. بۇل مەملەكەتتىڭ, يسلام ءدىنىن قورعاۋشىلاردىڭ, جالپى مۇسىلمان قاۋىمىنىڭ ءىسى.
وسىنىڭ ءبارىن ايتا وتىرىپ, بولاشاق ۇرپاقتى ساۋاتتى, ءبىلىمدى, ۇلتتىق داستۇردە تاربيەلەۋدە اتا-انانىڭ ءرولىن كوتەرۋ, مەملەكەتتىك مەكەمەلەردىڭ قامقورلىعىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋدارعىم كەلەدى. بۇل سالادا پەداگوگيكا عىلىمى دا تىس قالماۋى كەرەك. ۇلتتىق ادەت-عۇرىپتى, سالت-سانانى حالىقتىق پەداگوگيكا دەپ تانىپ, سونى بۇگىنگى عىلىم قاعيدالارىمەن بايلانىستىرىپ دامىتۋ, ونى ناسيحاتتاۋ وسى عىلىمنىڭ ۇلكەن مىندەتى. سونى ۇلت تىلىمەن تىعىز بىرلىكتە جۇرگىزۋ قاجەت. سوندا عانا پەداگوگيكا تاۋەلسىزدىك جاعدايداعى ۇلان-عايىر مىندەتىن اتقارادى.
مەن ۇزاق جىلدار ەكولوگيا دەگەن عىلىم سالاسىمەن شۇعىلدانىپ كەلە جاتقان اداممىن. سوندا كوزىم جەتكەنى – قازاق دالاسىندا رادياتسيا تارالماعان جەر جوق. بىرقاتار وبلىستاردى ارالادىم, ءىرى ءوندىرىس ورىندارىندا بولدىم. كەڭەس كەزىندە ەلىمىز ۇلكەن يندۋستريالى مەملەكەتكە اينالدى. بىراق جەر بايلىعىنىڭ قۇنارلىلىعىن جوعالتىپ الدىق. مال اۋرۋى كوبەيدى, سانى ازايدى. بالا تۋ كەمىپ, ولاردىڭ ىشىندە اۋرۋ بالالار سانى ءوستى. بۇل – قازاقتىڭ بولاشاعىنا زيانىن تيگىزەتىن اۋىر جاعداي. مۇنداي كۇيدە ۇرپاق ءوسىرۋ, قازاقستان حالقىن تاياۋ جىلدارى 20 ميلليونعا جەتكىزۋ, پرەزيدەنت جولداۋىندا كورسەتىلگەن ۇلكەن باعدارلامانى ىسكە اسىرۋ ۇلكەن مەملەكەتتىك قامقورلىقتى قاجەت ەتەدى.
تۋعان بالانى كۇتۋ, تاربيەلەۋ دە وڭاي جۇمىس ەمەس. ولاردى كيىندىرۋگە, وراۋعا پايدالاناتىن ماتەريالداردىڭ كوبى دە سينتەتيكا. سينتەتيكا دەگەن اۋا جىبەرمەيتىن, اللەرگيالىق اۋرۋلاردىڭ قوزۋىنا سەبەپ بولاتىن, جاس ورگانيزم ءۇشىن باسقا دا جاعىمسىز جاعدايلار تۋدىراتىن ماتەريال. ادەمىلەپ تىگىپ, سىرتىن جىلتىراتىپ قويعان سوڭ, تاجىريبەسىز اتا-انا وعان قىزىعا قارايدى. حالىقتى ءسويتىپ الداماي, بالالار كيىمىن تازا ماقتا, جۇننەن توقىلعان زاتتاردان, تازا كەزدەمەلەردەن تىكسە دۇرىس بولار ەدى. بۇعان شەتەلدىڭ ارزان سپورتتىق, قىتاي اياق كيىمدەرىن كيگەن بالالاردىڭ ەرتەرەك رەۆماتيزم, جۇرەك اۋرۋلارىنا شالدىعاتىنىن قوسىڭىز. مۇنداي فاكتورلار كوپ. تەگىندە, بالالار, جاستار كيىمدەرىن تىگۋ مەن ساتۋدى ساۋدا ادامدارىنىڭ ىرقىنا بەرىپ قويماي, دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارى تاراپىنان مەملەكەتتىك باقىلاۋ قويۋ قاجەت.
تۋعان تازا تابيعاتتىڭ اياسىندا ءوسىپ, اقىل-ويى, دەنى ساۋ بوپ ەرجەتكەن اتا-بابالارىمىزدىڭ تىرشىلىگى – قازىر بىزگە ارمان. ولار اراق-شاراپتى, تەمەكىنى, اللەرگيا دەگەندى بىلمەگەن. اقىل-ويى دا ەركىن جەتىسكەن. بۇگىن اقىل-وي كەمىستىگى كوبەيدى. سونىڭ بارىنە جۇتاتىن اۋانىڭ, ىشەتىن سۋدىڭ تازالىعى, توپىراق پەن وسىمدىكتەردىڭ تۇرلەرىنىڭ ازايۋى اسەر ەتىپ جاتقانى جاسىرىن ەمەس. جاستار بويىنداعى جەڭىلتەكتىك پەن ۇشقالاقتىق, اشۋلانشاقتىق مىنەزدەردى, سول سياقتى كەيىنگى كەزدە ءجيى بايقالىپ جۇرگەن جاستاردىڭ وزىنە قول جۇمساۋى دا وسى ەكولوگيانىڭ بۇزىلۋىنىڭ سالدارى بولىپ تابىلادى.
عىلىمنىڭ قاي سالاسىن المايىق, اتاقتى عارىشكەر مە, اكتەر مەن اكتريسا ما, بالەرينا ما, جەزتاڭداي ءانشى مە, ەلدىڭ رۋحاني ساناسىن وياتاتىن كۇيشى-سازگەر مە, اتاقتى ونەرتاپقىشتار, مۇسىنشىلەر مەن سۋرەتشىلەر مە, وزدەرىنىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرە وتىرىپ, ءوز سالاسىنداعى عىلىمدى دامىتۋشىلار رەتىندە حالىقتىڭ مۇراسىن بايىتۋشى. جوعارىداعى عىلىم سالالارى ءبىر-بىرىمەن اجىرامايتىن, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىراتىن جۇيە بولىپ تابىلادى. دامىعان ءداستۇرلى عىلىمىنىڭ جۇيەسىن ءۇزىپ الماي, جاستاردىڭ بويىنان قالىپتاسقان عىلىم سالالارىنداعى جەتىستىكتەردى سىڭىرە وتىرىپ جاڭا تۇلعانى قالىپتاستىرۋ بۇگىنگى كۇننىڭ نەگىزگى مىندەتى.
وتكەن داۋىردەگى حالىقتىڭ دانالارى – شەشەن-بيلەر, جىراۋلار, اقىندار, حالىقتىڭ جوعىن جوقتاپ, ادىلەتتىلىكتىڭ ءنارىن سەبە وتىرىپ, بولاشاق ۇرپاعىنا مول تاربيەلىك قور قالدىرعان. حالىق ونى ساقتاپ, ۋاعىزداعان. بۇگىنگى ەلباسىنىڭ حالىققا جولداۋى مادەني مۇرانى جاڭعىرتۋ, ەلىمىزدىڭ ەلدىگىن, مەملەكەتتىڭ بۇرىنعى بولعان تاريحىن ءتىرىلتۋ ارقىلى ەلدىڭ بولاشاعىنا جول سىلتەۋدىڭ نەگىزگى باعدارلاماسى بولىپ تابىلادى.
ۇرپاق تاربيەسى قاي زاماندا بولسا دا كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەن. ونى جاقسارتۋ ءبىز سياقتى جاس تاۋەلسىز مەملەكەت ءۇشىن ءتىپتى قاجەت. ءبىزدىڭ قوعامنىڭ بولاشاق يەلەرى, مەملەكەتىمىزدىڭ نىعايىپ, اعا بۋىن باستاعان ىستەردى العا اپارۋشىلار – سولار. سوندىقتان ولاردى ەلىنە, زامانىنا ساي تاربيەلەۋدەن كۇش-جىگەردى اياماعان ابزال.
ءاليا بەيسەنوۆا,
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.
الماتى.
29 ناۋرىز 2005 جىل.
