پاريجدەگى قۇپيا كەزدەسۋ
جەكسەنبى, 4 قاراشا 2012 0:47
كەشەگى توتاليتاريزم زامانىندا ۇلتتىق مۇددە مەن نامىستى قورعاعان كەز كەلگەن كىسىنىڭ اياق استىنان “ۇلتشىل” دەگەن ۇرەيلى اتاققا تاڭىلىپ شىعا كەلگەنى بارشاعا ايان. كەڭەستىك يدەولوگتار پىكىرىنشە, “قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم” دەپ قانا قويماي, كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, نامىسىن جىرتقان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى مۇستافا شوقاي سونداي “ۇلتشىلداردىڭ” ءبىرى بولاتىن. 1919 جىلدىڭ اياعىندا شەتەلگە اسىپ كەتكەن ۇلى بابا ەميگراتسيادا ءجۇرىپ-اق تۋعان ەلى – تۇركىستانداعى بولىپ جاتقان جاعدايلارعا تولىق قانىعىپ, كەزىندە وعان ءوزىنىڭ باعالارىن بەرىپ وتىرعان. بۇعان ونىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ سول كەزدەرى ورتا ازيادا جۇرگىزگەن وتارشىلدىق ساياساتىن اشكەرەلەگەن “جاڭا تۇركىستاندا”, “اشارشىلىق” اتتى جانە باسقا دا كوپتەگەن ماقالالارى دالەل.
جەكسەنبى, 4 قاراشا 2012 0:47
كەشەگى توتاليتاريزم زامانىندا ۇلتتىق مۇددە مەن نامىستى قورعاعان كەز كەلگەن كىسىنىڭ اياق استىنان “ۇلتشىل” دەگەن ۇرەيلى اتاققا تاڭىلىپ شىعا كەلگەنى بارشاعا ايان. كەڭەستىك يدەولوگتار پىكىرىنشە, “قالىڭ ەلىم, قازاعىم, قايران جۇرتىم” دەپ قانا قويماي, كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ تىلەۋىن تىلەپ, نامىسىن جىرتقان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى مۇستافا شوقاي سونداي “ۇلتشىلداردىڭ” ءبىرى بولاتىن. 1919 جىلدىڭ اياعىندا شەتەلگە اسىپ كەتكەن ۇلى بابا ەميگراتسيادا ءجۇرىپ-اق تۋعان ەلى – تۇركىستانداعى بولىپ جاتقان جاعدايلارعا تولىق قانىعىپ, كەزىندە وعان ءوزىنىڭ باعالارىن بەرىپ وتىرعان. بۇعان ونىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ سول كەزدەرى ورتا ازيادا جۇرگىزگەن وتارشىلدىق ساياساتىن اشكەرەلەگەن “جاڭا تۇركىستاندا”, “اشارشىلىق” اتتى جانە باسقا دا كوپتەگەن ماقالالارى دالەل.
البەتتە, حالقىن سۇيگەن قايراتكەردىڭ بۇل ماتەريالدارداعى دەرەكتەرى مەن تۇجىرىمدارى كوممۋنيستىك قوعام قۇرۋشىلارعا استە ۇناي قويعان جوق. ءدال سوعان وراي 1924 جىلعى 4 قازان كۇنى قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ بىرىككەن باس ساياسي باسقارماسىنا (وگپۋ) رەسمي قاعاز جولداندى. ونى قازتسيك توراعاسى سەيىتقالي مەڭدەشەۆ جازدى. ەندى سول ايگىلى حاتتىڭ تولىق ءماتىنىن وقىپ كورەيىك.
“قاز. كسر بويىنشا ببسب
كاشيرين جولداسقا (جەكە وزىنە).
بەلگىلى قىرعىز (قازاق دەگەنى – ءا.ب.) ەميگرانتى مۇستافا شوقاەۆتىڭ (“قوقان ۇكىمەتى” دەگەننىڭ بۇرىنعى ۇيىمداستىرۋشىسى جانە باستى قايراتكەرى) قالامىنان تۋىپ, “دني” گازەتىندە جارىققا شىققان, ءوزىم ءسىزدىڭ نازارىڭىزدى اۋدارۋعا تۇرادى دەپ ەسەپتەيتىن ونىڭ “اشتىق” دەگەن ماقالاسىن قوسا جولداپ وتىرمىن.
ماقالانىڭ مانىنە كەلسەك, وندا شىندىققا جاناسپايتىن جانە مۇلدەم دۇرىس ەمەس نارسەلەر وتە كوپ. شەتەلدە وسىنىسىمەن ءويتىپ-ءبۇيتىپ تابىس تاۋىپ جۇرگەن شوقاەۆتىڭ ارەكەتىن ايعاقتاپ, اشكەرەلەۋ قيىنعا تۇسپەيدى. ءباسپاسوز بەتتەرىندە ماقالانىڭ بۇل تارماقتارىن جوققا شىعارۋ وڭاي.
قىزىق, شوقاەۆ سول اقپاراتتاردى قالاي الادى. البەتتە, وعان تۇركىستاننان “جازىپ” تۇرادى. دەمەك, ونىڭ تۇركىستاندىقتارمەن بەلگىلى ءبىر بايلانىسى بار. وندا, بالكىم, مۇنىڭ (شوقاەۆتىڭ) قوقان ۇكىمەتىنىڭ قالدىقتارى ساقتالىپ قالسا كەرەك.
ماسەلە ونىڭ قازاق گازەتتەرىنىڭ ءمالىمەتىن قالاي پايدالانا العانىندا. مۇندا ول “بوستاندىق تۋى” (اقمولا گۋبەرنياسى) مەن “قازاق ءتىلى” (سەمەي گۋبەرنياسى) گازەتتەرىنە سەنەتىن سياقتى.
بۇدان باسقا, ول قازاقتىڭ قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ “ايرىقشا كومەك كوميتەتىن” قۇرۋعا ارەكەت جاساپ جاتقانى تۋرالى ماعلۇمات كەلتىرەدى. بۇل ارەكەتتەر اقمولا جانە سەمەي گۋبەرنيالارىنداعى بۇرىن “الاشوردانىڭ” وكىلدەرى بولعان كەيبىر قىزمەتكەرلەردەن شىققان. راس, ءبىز ولاردىڭ ارەكەتتەرىن سەپاراتيزمدى شاقىراتىن تىرلىك رەتىندە جاۋىپ تاستاعانبىز. بۇل تۋرالى, ەگەر مەن ۇمىتپاسام, گازەتتەردە جازىلعان جوق. دەمەك, شوقاەۆ تەك گازەت ماتەريالدارىن عانا ەمەس, سول سياقتى وزىنە كەلىپ تۇسەتىن باسقا مانبەلەردى دە پايدالانادى. ماعان “شوقاەۆتىڭ قولىنا ءبىزدىڭ “بوستاندىق تۋى” جانە “قازاق ءتىلى” گازەتتەرىنىڭ رەداكتسيالارىنا كەلىپ تۇسەتىن ماتەريالدار تيمەي مە ەكەن” دەگەن وي كەلەدى. شوقاەۆ ماقالالارى وسى تەكتەس بولجامدارعا يتەرمەلەيدى.
وسىلاردىڭ ءبارىن حابارلاي وتىرىپ, كاشيرين جولداس, مەن سىزدەن شوقاەۆتىڭ تۇركىستانمەن بايلانىسىن انىقتاۋعا قاجەتتى قادامدار قابىلداۋدى, سونداي-اق “بوستاندىق تۋى” جانە “قازاق ءتىلى” گازەتتەرىنىڭ رەداكتسيالارىنا ۇدايى باقىلاۋ ورناتۋدى وتىنەمىن.
جولداستىق سالەممەن قازتسيك توراعاسى س.مەڭدەشەۆ.”
بۇل التى الاشتىڭ ارداعى مۇستافا شوقايدى سىرتىنان قارالاپ, وعان قاتىسى بار كىسىلەردى قۋدالاۋدىڭ باسى ەدى. كەيىن قاۋىپسىزدىك ورگاندارى “فرانتس” اتتى ارنايى وپەراتسيا جۇرگىزىپ, العا قويعان ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋعا شىنداپ كىرىسەدى. كەڭەستىك وكىمەتتىڭ جازالاعىش تەتىكتەرى وسىدان كەيىن بىردەن ىسكە قوسىلىپ جۇرە بەردى. وسىلاي قانشا جازىقسىز جانداردىڭ ناقاقتان-ناقاق جاپا شەگىپ, قوعامنىڭ قاراقۇلاقتارى اتانىپ, ەل-جۇرتىنان بەزۋىنە, ال ەندى بىرەۋلەرىنىڭ جارىق جالعاننان باز كەشۋلەرىنە باستاپ باراتىن سۇرگىنگە جول اشىلدى. رەسپۋبليكا باسشىسىنان الگىندەي نۇسقاۋ العاننان كەيىن وگپۋ-دىڭ جانالعىشتارى الەكەدەي جالانىپ, شەتى-شەگى كورىنبەس قانقۇيلى تىرلىككە بەت قويدى. اۋەلى بىرىككەن باس ساياسي باسقارما مۇستافانىڭ تۋىستارى مەن جولداستارىن ىزدەپ, تابۋ جونىندە جەرگىلىكتى ورگانعا تاپسىرما بەرەدى. بىراق, بۇيرىق بىردەن ورىندالعان جوق. ايتۋلى اۋلەت ادامدارى جازالاۋشى ماشينە وقپانىنا ءتۇسۋ ءۇشىن ارادا تالاي جىلدار زىرعىپ ءوتتى. وسى ارالىقتا گپۋ-ءدىڭ جەرگىلىكتى بۋىنىنا كوپتەگەن جاڭا تاپسىرمالار مەن نۇسقاۋلار جونەلتىلىپ جاتتى. ءۇشبۋ سالەمدەردە جاۋلاردى انىقتاۋ سىلبىر ءجۇرىپ جاتقانى باسا ايتىلدى. ءبىز بۇل جەردە جوعارىداعى گازەتتەر رەداكتسيالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى قانداي زارداپ شەككەندەرى تۋرالى اڭگىمەلەپ وتىرعان جوقپىز. شىنىمىزدى ايتساق, ونىڭ جاي-كۇيى بىزگە بەيماعلۇم. بىراق, اينالىمنىڭ قالاي قارقىن الىپ كەتكەنىن جوبالايمىز.
ەندى ءسوز قۇرعاق بولماس ءۇشىن كەيىنگى نۇسقاۋلاردىڭ بىرىمەن تانىسقانىمىز ءجون شىعار.
“بىرىككەن باس ساياسي باسقارما
وڭتۇستىك قازاقستان ءبولىمىنىڭ باستىعى سەۆەرگين جولداسقا.
ءبىز بۇرىن پاريجدە ەميگراتسيادا جۇرگەن مۇستافا شوقاەۆتىڭ وسى جەردەگى بايلانىستارىن باقىلاۋعا الۋدى بۇيىرعانبىز. جۇمىس ماڭىزى زور بولعاندىقتان, سىزدەرگە بىرنەشە ەسكەرتۋ جاساپ, تاپسىرمانى ورىنداۋدى تالاپ تا ەتتىك.
بىزدەگى مالىمەتتەر بويىنشا قىزىلوردا وكرۋگىندە تۇراتىن مۇستافا شوقاەۆتىڭ تۋىستارى مەن جولداستارى, ياعني ونىڭ تۋعان ءىنىسى شوقاەۆ نۇرتازا, نەمەرە اعاسى قوزىمبەتوۆ مىرزاكەت, تۋىسى تورعاەۆ الشى, جاقىن تانىسى دالەتوۆ نۇرتازا جانە جولداسى ۇسەنوۆ جورابەك ونىمەن حات الىسىپ تۇرادى. (اتالعان كىسىلەردىڭ اتى-جوندەرى ارحيۆ قۇجاتتارى بويىنشا بەرىلىپ وتىر – ءا.ب.).
1930 جىلى قاماۋعا الىنعان الاشوردالىق م.تىنىشپاەۆ, ج.دوسمۇحامەدوۆ, س.اقاەۆ جانە قىزىلوردادا تۇرۋشى قوڭىرقۇلجا قوجىقوۆ بۇرىن مۇستافا شوقاەۆپەن بايلانىستا بولعان, وعان قارجىلاي كومەكتەسكەن. سوندىقتان بۇل بايلانىس مۇستافا شوقاەۆتىڭ تۋىستارى ارقىلى قازىر دە جالعاسىپ كەلەدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.
وسىنداي جاعدايعا قاراماستان, نە وپەراتيۆتى سەكتوردان, نە وبلىستىق بولىمنەن بىزگە ەشقانداي مالىمەت كەلىپ تۇسكەن جوق. سول سەبەپتى تومەندەگى نۇسقاۋدى نەعۇرلىم قىسقا مەرزىمدە ورىنداڭىزدار:
– جوعارىدا كورسەتىلگەن مۇستافا شوقاەۆتىڭ تۋىستارى مەن تانىستارىنىڭ تۇراتىن جەرلەرىن انىقتاپ, ولاردىڭ بارلىعىن باقىلاۋعا نەمەسە تەكسەرۋگە الىڭىزدار.
– تەكسەرۋ بارىسىندا ولاردىڭ مۇستافا شوقاەۆپەن بايلانىسى بار ما ەكەن, بار بولسا, ول قالاي جۇرگىزىلىپ كەلەدى, حات نەمەسە ادام ارقىلى مۇستافا شوقاەۆ قانداي مالىمەتتەر الىپ جاتىر جانە ودان قانداي نۇسقاۋلار كەلىپ تۇسۋدە؟ وسىلاردى انىقتاڭىزدار.
– وسى اتتارى اتالعان ادامداردىڭ الماتىداعى جانە باسقا جەرلەردەگى ۇلتشىلدارمەن بايلانىستارى بار ما؟ (اسىرەسە, قىزىلوردادا تۇرۋشى قوجىقوۆ پەن اقاەۆتىڭ بايلانىستارى مۇقيات تەكسەرىلسىن).
بۇل جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىن ارنايى حاتپەن بىزگە حابارلاڭىزدار.
ساۆيتسكي.”
وسىدان كەيىن جەرگىلىكتى “قىراعى كوزدەر” ءىستى كوپ كەشەۋىلدەتكەن جوق. وتە تەز ارالىقتا مۇستافاعا ايتەۋىر ءبىر قاتىسى بار كىسىلەردىڭ ءتىزىمىن جاساپ شىقتى. ءسويتىپ, س.الدابەرگەنوۆ, ج.يساەۆ, ا.پەرمۋحامەدوۆ, ا.ەسەمباەۆ, ن.شوقاەۆ, ش.ۋرۋموۆ, م.توقمۇحامەدوۆ (اتى-جوندەرى قۇجاتتار بويىنشا كەلتىرىلدى- ءا.ب.) دەگەن كىسىلەر باقىلاۋعا الىندى. بۇلاردىڭ بارلىعى كەيىن, 30-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, كوپشىلىگى قۇربان بولىپ كەتتى.
تاپ وسى جىلداردا مۇستافا شوقايمەن پاريجدە بولعان ساپارىندا ءبىر جۇزدەسىپ قالعان اتاقتى ءانشى امىرە قاشاۋباەۆ تا بىرىككەن باس ساياسي باسقارمانىڭ نازارىنا ىلىككەن ەدى. ەندى قولدا بار تەرگەۋ قۇجاتتارى مەن باسقا دا مانبەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, امىرە قاشاۋباەۆ قالاي جازالاۋ ورگاندارىنىڭ كوزىنە تۇسكەنىن بايانداپ بەرەيىك.
بارشاعا ايان, ورىس انشىلەرى دوليۆا-سابوتناتسي مەن كوۆالەۆا, وزبەك ءانشىسى كاري ياكۋبوۆ پەن ءبيشى تامارا حانۋم, ءازىربايجان ءانشىسى شاۆكەت مامەدوۆ بار كەڭەس دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا امىرە 1925 جىلعى 27 مامىردا پاريجدە وتكەن دۇنيە ءجۇزى كورمەسىنىڭ ەتنوگرافيالىق كونتسەرتىنە قاتىستى. كەلەسى كۇنى ول تۇرىپ جاتقان مەيمانحاناداعى نومىرگە مۇستافا شوقاي ادەيى ىزدەپ كەلىپ, ەكەۋى ءبىراز اڭگىمەلەسەدى. ارينە, كەزدەسۋ بىرىككەن باس ساياسي باسقارمانىڭ باقىلاۋىنان تىس قالمادى. وسى جاسىرىن جۇزدەسۋدىڭ اقىرى “قازاق دالاسىنىڭ بۇلب ۇلى” ءۇشىن كەيىن كوپ قاۋىپ-قاتەر مەن زوبالاڭ الىپ كەلدى.
بۇل كەزدەسۋدەن سوڭ ءبىزدىڭ وگپۋ ورگاندارىندا مۇستافا شوقاي مەن امىرە قاشاۋباەۆقا قاتىستى مىناداي العاشقى حابارلاما پايدا بولدى:
“شۇعىل اقپارات
ۇلتتىق قازاق ءانشىسى امىرە قاشاۋباەۆ پاريجدەن كەلىپ, گۋبەرنيالىق “قازاق ءتىلى” گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا كىرىپ, پاريج ساپارى تۋرالى ايتىپ بەردى. سوندا ەميگرانت شوقاەۆتى (كورنەكتى الاشورداشى) كورگەنىن ايتتى. سوڭعىسى, قاشاۋباەۆ سوزىنە قاراعاندا, قىرعىزستان (قازاقستان – ءا.ب.) ومىرىنە قاتتى قىزىعىپ, ول جايلى جان-جاقتى سۇراستىرعان. ءسوزىنىڭ اراسىندا وعان (شوقاەۆقا) ءبىزدىڭ تۇراقتى ۋاكىل كراسيننىڭ كسرو-عا ورالۋعا ۇسىنىس جاساعانىن, بىراق ءوزىنىڭ رەپرەسسيادان قورقىپ, باس تارتقانىن ايتقان.
قاشاۋباەۆتا شوقاەۆتىڭ فوتوسۋرەتى بار. قاشاۋباەۆ اكەلگەن تەاتر گازەتى شوقاەۆتىڭ سوڭعى اۋدارماسى تۋرالى رەتسەنزيا جاريالاپتى.
اڭگىمەگە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى شوقاەۆ جايىندا بىلۋگە قاتتى قۇمارتىپ, قاشاۋباەۆقا ونىڭ ءىس-ارەكەتتەرى مەن كوزقاراستارى حاقىندا سۇراقتار قويعان. قاشاۋباەۆ جاۋاپتان جالتارىپ, شىن مانىندە ونىمەن بۇلار تۋرالى اڭگىمەلەسكەن جوقپىن, سوندىقتان بىلمەيمىن دەگەن…”
جار استىنان جاۋ ىزدەيتىن گپۋ-دىڭ قاندىقول قاساپشىلارىنا تيتتەي ءبىر جەلەۋ بولاتىن سەبەپتىڭ ءوزى جەتىپ جاتىر ەدى. ايگىلى ءانشىنىڭ باسىنان وتكەن مىنا وقيعا ولار ءۇشىن سونداي ىزدەگەنگە – سۇراعان, تاپتىرمايتىن جايتتەردىڭ ءبىرى بولىپ شىعا كەلدى. بۇلاردىڭ ساندىراعى بويىنشا ەندى مۇستافا شوقاەۆ كەڭەستەر وداعى اۋماعىنداعى ۇلتشىل-بۋرجۋازيالىق ۇيىمدارمەن امىرە قاشاۋباەۆتىڭ تىكەلەي كومەگى ارقىلى بايلانىس جاساپ تۇرىپتى-مىس. جوعارىداعى مالىمەتتەردى دە ءانشى جولداپ وتىرىپتى-مىس. ارادا از ۋاقىت وتكەندە, الگىندەگى اقپاراتتى نەگىزگە العان تاعى ءبىر قۇجات ءومىرگە كەلدى. وگپۋ مەموراندۋمى اتانعان ول بىلاي سايرايدى:
“№2 مەموراندۋم
ەميگرانت مۇستافا شوقاەۆتى ارنايى تالداۋ.
1925 جىلعى 1 قازانداعى مالىمەتتەر بويىنشا.
تامىز ايىنداعى №1 مەموراندۋمعا قوسىمشا, سەمەي گۋبەرنيالىق ورگانىنىڭ اگەنتۋرالىق مالىمەتتەرى بويىنشا, ءانشى امىرە قاشاۋباەۆ سەمەيدەگى “قازاق ءتىلى” گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا كىرىپ, رەداكتسيانىڭ حاتشىسى سماعۇلوۆتىڭ, قىزمەتكەرى دونەنتاەۆتىڭ جانە باسقالاردىڭ قاتىسۋىمەن ءوزىنىڭ پاريجگە بارعان ساپارى جانە وندا كورنەكتى ەميگرانت مۇستافا شوقاەۆپەن كەزدەسۋى تۋرالى ايتقان… (بۇدان ءارى جوعارىدا كەلتىرىلگەن شۇعىل اقپاراتتاعى مالىمەتتەر كەلتىرىلەدى – ءا.ب).
قوزىباعاروۆ پەن بەلگىباەۆتىڭ سول مالىمەتتەرى بويىنشا, پاريجدەن ورالعان قاشاۋباەۆ وندا مۇستافا شوقاەۆتى كورگەنىن ايتقان. سوڭعىسى جۋىردا بەرليننەن كەلگەن. قازىرگى تاڭدا ءتۇرلى ءباسپاسوز ورگاندارىندا قىزمەت ىستەيدى, وتانعا ورالۋعا ۇلكەن ىقىلاسى بار, ءبىراق قۋعىن-سۇرگىننەن قاۋىپتەنەدى. قاشاۋباەۆ بەلگىباەۆقا شوقاەۆ پەن ءوزىنىڭ پاريجدە تۇسكەن سۋرەتىن ۇسىنادى.
وپەراتيۆتى مالىمەتتەر بويىنشا, 1924 جىلى كۇزدە تاشكەنتكە گەرمانيادان وقۋدا بولعان ستۋدەنت لاپين-مۇڭايتپاسوۆ (ولكەلىك ركپ (ب)-نىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قوجانوۆتىڭ قاينىسى) قايتىپ كەلدى. لاپين-مۇڭايتپاسوۆ بىرقاتار تانىستارىنا مۇستافا شوقاەۆتىڭ شەت جەردە تۇرىپ جاتقانىن, بىردە گەرمانيادا, بىردە فرانتسيادا جۇرەتىنىن جەتكىزگەن. ماتەريالدىق جاعىنان جاعدايى ناشار, اق گۆاردياشىل گازەتتەرگە قىزمەت ەتەدى. لاپين-مۇڭايتپاسوۆ, قوجانوۆتىڭ كەپىلدىگىمەن ماسكەۋ قالاسىنداعى شارۋاشىلىق مەكەمەلەرىنىڭ بىرىنە ورنالاسقان.
تامىزدىڭ جارتىسىندا نۇرتازا شوقاەۆ ء(ىنىسى) مۇستافا شوقاەۆتىڭ اتىنا مىناداي حات جىبەردى: ء“سىزدىڭ حاتىڭىز دەر ۋاعىندا الىندى, بىراق مەنىڭ بولماۋىما بايلانىستى قولىما ءسال كەشىگىپ ءتيدى. جەرگىلىكتى جۇرت امان-ساۋ. وتكەن قىستا اعاڭىز جانعارا قايتىس بولدى. اعاڭىز احان امان-ساۋ. بيىلعى جىلى اعىن سۋ بولماعاسىن, ەگىن شىقپاي قالدى. باسىمىز امان بولعانسىن, بۇعان قايعىرىپ وتىرعان جوقپىز. نۇرتازا.”
نۇرتازا 23 قىركۇيەكتە پاريجدەگى اعاسى مۇستافا شوقاەۆتان پاريجدە حات الادى. مۇستافا شوقاەۆ “ەندى وقۋدىڭ ءساتى” كەلگەنىن ايتىپ, ىنىسىنە بالالارىن مەكتەپكە ورنالاستىرۋدى ۇسىنادى. سوڭىندا بارلىق جولداستارعا سالەم ايتۋدى سۇرايدى…
ءبىزدىڭ مالىمەتتەرىمىز بويىنشا, تاشكەنتتە مۇستافانىڭ جاقسى دوسى بولىپ كەلەتىن كورنەكتى ۇلتتىق قايراتكەر ءۇبايدۋللا حودجاەۆ تۇرادى. ءبىر كەزدە شوقاەۆ شەتەلدەن حودجاەۆپەن بايلانىسىپ تۇرعان”.
ۋىسىنا ىلىككەن كىسىدەن وڭاي قۇتىلا سالۋ قاۋىپسىزدىك ورگاندارى قىزمەتىنىڭ سالتىندا جوق ەدى. جوقتان بار, باردان زور شىعارىپ, بوس اۋانى ۇرلەي بىلەر جۇيە بۇل جولى دا ءانشىنى بوساتا سالعىسى كەلمەدى. وسى سەزىكتى بەكىتە ءتۇسۋ ماقساتىندا قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ قىراندارى 1927 جىلعى 14 مامىردا امىرەنىڭ ۇيىنە ءتىنتۋ جۇرگىزىپ, انتيكەڭەستىك مازمۇنداعى كىتاپتار مەن قولجازبالار ىزدەگەن. ساياساتپەن ەشقانداي شاتاعى جوق, ءوزى جارتىلاي ساۋاتسىز ءانشىنىڭ ۇيىندە نە بولسىن, تاۋداي ۇمىتپەن بارعان تىمىسكىلەۋشىلەر مۇنى ايعاقتار بىردە-ءبىر مانبە تاپپاي, قۇر قول قايتادى. سوندا دا بولسا, ولار بەلگىلى اقىن يسا بايزاقوۆتىڭ ەكى پوەماسىن وزدەرىمەن الا كەتەدى. سول كۇنى امىرە مەن يسا بىرىككەن باس ساياسي باسقارمانىڭ باستىعى كاشيرين جولداسقا حات جازىپ, پوەمالاردىڭ قولجازبالارىن قايتارۋدى سۇرايدى. ءبىزدىڭ قولىمىزدا سول حاتتىڭ دا كوشىرمەسى تۇر.
“بۇگىن, ياعني 14-مامىر كۇنى ءسىزدىڭ ۋاكىلدەرىڭىز ءبىزدىڭ ۇيگە ءتىنتۋ جۇرگىزدى. ءتىنتۋ كەزىندە يسا بايزاقوۆتىڭ ەكى پوەماسى (ولەڭدەرى) الىندى. نەگە العانى بىزگە مۇلدەم بەلگىسىز. وسى باياندالعان جاعدايعا بايلانىستى ءتىنتۋ كەزىندە الىنعان پوەمالاردى قايتارۋ جونىندە نۇسقاۋ بەرۋىڭىزدى سۇرايمىز جانە نە سەبەپتى ءتىنتۋ جۇرگىزىلگەنىن حاباردار ەتسەڭىزدەر.
قول قويعاندار: بايزاقوۆ پەن قاشاۋباەۆ.”
وكىنىشكە قاراي, باسقارما باستىعىنىڭ وتىنىشكە نەندەي جاۋاپ قايتارعانى, شىعارمالاردىڭ قايتقان-قايتپاعانى بىزگە بەلگىسىز. بەلگىلىسى, وسىدان كەيىن, 1927 جىلعى 6 ماۋسىم كۇنى امىرە قاشاۋباەۆ باسقارماعا شاقىرتىلىپ, تەرگەۋشىلەر الدىندا جاۋاپ بەرەدى. ال سول تەرگەۋدەگى ءانشىنىڭ جاۋابىنىڭ حاتتاماسىنان ءۇزىندى كەلتىرسەك, مىنا جولداردى وقۋعا بولادى:
“…1925 جىلى ماۋسىم نەمەسە شىلدە ايىنىڭ بىرىندە مەن بارلىق ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردان جينالعان 14 اكتەرمەن بىرگە پاريجگە باردىم. بارعان بويدا “دوريا” وتەلىنە ورنالاستىم. ەكىنشى كۇنى قوناق ۇيگە مۇستافا شوقاەۆ كەلىپ, مەنىمەن اڭگىمەلەستى. ول قازاقستاندا بولىپ جاتقان جاعدايلاردى سۇرادى. اراسىندا: “ۇكىمەت باسىندا كىمدەر تۇر؟ قازاقتار بار ما؟” دەگەن ساۋالدار دا قويدى. مەن “بار” دەپ جاۋاپ بەردىم. بىراق, ولاردىڭ كىمدەر ەكەنىن ايتقانىم جوق, ول دا مەنەن سۇراعان جوق. سوسىن ول مەنىڭ ءبىلىمىمدى سۇرادى. مەن وعان “ەشقانداي ءبىلىمىم جوق” دەپ جاۋاپ بەردىم. اڭگىمە ۇستىندە ول احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ حال-جاعدايلارىن جانە نەمەن اينالىسىپ جۇرگەندەرىن سۇرادى. مەن: “بايتۇرسىنوۆ قىزىلوردادا مۇعالىم, ال دۋلاتوۆ ادەبيەتپەن اينالىسىپ ءجۇر”, دەدىم. (كەيىن بۇل كىسىلەردىڭ نەگە العاشقىلاردىڭ قاتارىندا رەپرەسسياعا ۇشىراعانى دا ەندى بىزگە تۇسىنىكتى – ءا.ب.).
مۇستافا ءوزىنىڭ سۇلۋتوبەدە تۋىپ-وسكەنىن جانە سول جەردەگى تۋىستارىنان حات الىپ تۇراتىنىن, سونىمەن بىرگە كەڭەس وداعىنا بارعىسى كەلەتىنىن ايتتى. كەڭەس وداعىنىڭ ەلشىسى كراسين وعان ەلگە قايتا كەلۋدى ۇسىنعان ەكەن. بىراق, ول جولعا كوپ قاراجات كەرەك ەكەندىگىن جانە وزىنە قاۋىپتى بولاتىنىن ەسكەرتتى.
تاعى ءبىر جولى مۇستافا شوقاەۆ مەيمانحاناعا كەلىپ, اكتەرلەردىڭ ءبارىن رەستورانعا قوناققا شاقىردى. بىراق, اكتەرلەر ءار ءتۇرلى سەبەپتەردى سىلتاۋ ەتىپ, رەستورانعا بارۋدان باس تارتتى. ونىمەن بىرگە رەستورانعا تەك مەن عانا باردىم. رەستورانعا بارعان سوڭ ول ەكى ساپتىاياق سىرا ساتىپ الدى. ەكەۋمىز نەبارى ون بەس ءمينوتتەي بىرگە بولىپ تارادىق. كەتەرىندە ول احمەت بايتۇرسىنوۆ پەن مىرجاقىپ دۋلاتوۆقا سالەم ايتا بار دەپ ءوتىنىش ءبىلدىردى. ءسويتىپ, ءوز قولىمەن مەنىڭ قويىن كىتاپشاما ولاردىڭ اتى-جوندەرىن قازاقشالاپ جازىپ بەردى.
پاريجدەن قىزىلورداعا كەلگەن سوڭ مەن دۋلاتوۆ پەن بايتۇرسىنوۆقا بىرنەشە رەت جولىقتىم. ولارعا مۇستافا شوقاەۆتىڭ جولداعان سالەمىن جەتكىزدىم. ەكەۋى دە ونىڭ شەتەلدەگى حال-جاعدايىن, ءومىر سۇرۋگە قاراجاتتى قايدان الىپ جاتقانىن سۇرادى. مەن مۇستافا شوقاەۆتىڭ پاريجدەگى فرانتسۋز جانە ورىس باسپالارىندا قىزمەت اتقارىپ جۇرگەنىن ايتتىم. بىراق ولارعا مۇستافانىڭ حاتىن كورسەتكەن جوقپىن, ۇمىتىپ كەتىپپىن. كەيىننەن كىتاپشام ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتتى, ىزدەپ تابا المادىم. بۇل حاتپەن بۇرىن قىزىلوردا قالاسىندا “ەڭبەكشى قازاق” گازەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرى احمەت ەلشىباەۆ پەن ونىڭ ەكى جولداسى تانىسقان. سوڭعى ەكەۋىنىڭ اتى-جوندەرىن بىلمەيمىن…”
مىنە, امىرە قاشاۋباەۆتىڭ تەرگەۋگە بەرگەن جاۋابى وسى عانا. ەگەر سوڭعى كەزدە باسپالاردا جاريالانعان دەرەكتەرگە كوڭىل بولسەك, مۇستافا شوقاي پاريجدە جانە ماينداعى فرانكفۋرتتە امىرەمەن بىرنەشە رەت جاسىرىن كەزدەسىپ, ونىمەن اشىق اڭگىمە جۇرگىزگەن سياقتى. سول كەزدەسۋلەردە ول انشىگە قازاقتىڭ ءبىراز حالىق اندەرىن ورىنداتىپ, شەر تارقاتقانعا ۇقسايدى. بىراق, امىرە تەرگەۋدە بۇل تۋراسىندا اۋزىنا المايدى. شاماسى, جانالعىشتاردىڭ ارەكەتتەرىنەن قورىققان, سوسىن بەلگىلى دەرەكتەردى عانا ايتا بەرگەن. وسىعان وراي گپۋ تەرگەۋشىلەرى دە ونى ءجيى شاقىرىپ, قايتا-قايتا تەرگەپ تۇرعان. سونداي ءبىر كەزەكتى تەرگەۋدەن سوڭ ايگىلى ءانشى مىناداي قولحات جازىپ قالدىرىپتى.
“قولحات
مەن, تومەندە قول قويۋشى ازامات امىرە قاشاۋباەۆ, قازاقستانداعى بىرىككەن باس ساياسي باسقارمانىڭ وكىلەتتى وكىلىنە جاۋاپتا كورسەتىلگەن مالىمەتتەردى, ءوزىمنىڭ پاريجدە بولعانىمدى, مۇستافا شوقاەۆپەن كەزدەسۋىمدى, ونىڭ بايتۇرسىنوۆپەن جانە دۋلاتوۆپەن بايلانىسى بار ەكەنىن قۇپيا ساقتايتىنىن ايتتىم, وعان بايتۇرسىنوۆ قىزمەت ىستەپ, دۋلاتوۆ ادەبيەتپەن اينالىسىپ ءجۇر دەدىم.
مۇستافا شوقاەۆ ءوزىنىڭ سۇلۋتوبەدە تۋىپ-وسكەنىن, سول جەردەگى تۋىستارىمەن حات الىسىپ تۇراتىنىن ايتتى. سونىمەن قاتار بۇل جونىندە ەشقانداي جاعدايدا دا ەشكىمگە ايتپايمىن. ەگەر بۇل قول قويعان شارتتى بۇزاتىن بولسام, قىلمىستىق كودەكستىڭ باپتارىمەن قىلمىستىق جازاعا تارتىلاتىنىم ەسكەرتىلدى.
وسىنى راستاپ قول قويامىن.
قاشاۋباەۆ.
5. ءVى. 27 ج.”
وسىلايشا قانشا انت-سۋ ىشسە دە, قاۋىپسىزدىك ورگاندارى امىرە قاشاۋباەۆقا ونشالىقتى سەنە قويماعان. سوندىقتان ونى اڭدۋدى ودان ءارى جالعاستىرا تۇسكەن. كوميتەتتىڭ “قۇپيا” دەگەن ارنايى بەلگى سوعىلعان قۇجاتتارىنىڭ بىرىنە مىناداي بۇرىشتاما جازىلىپتى: “زا كاشاۋباەۆىم ۋستانوۆلەنو نابليۋدەنيە س تسەليۋ ۆىياۆلەنيا – نە پريۆەز لي ون كومۋ-ليبو پەرەپيسكۋ وت چوكاەۆا ي نە پولۋچيل لي وت نەگو بولەە سەرەزنىە سۆەدەنيا يلي زادانيا.” نە دەگەندە دە, جازالاۋشى توپ قازاقستاننىڭ قايداعى ءبىر تىرلىكتە جوق, قيالدا تۇرعان ۇلتشىل-بۋرجۋازيالىق ۇيىمىمەن مۇستافا شوقاي بايلانىستى امىرە ارقىلى جۇرگىزىپ وتىرعان دەگەن بولجامدى ويدان شىعارىپ العانى وسى تەرگەۋ ماتەريالدارىنان ايدان انىق اڭعارىلادى. ارحيۆتىك دەرەكتەرگە قاراعاندا, امىرە قاشاۋباەۆ, الاشوردا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى رەتىندە يسا بايزاقوۆپەن جانە مۇحتار اۋەزوۆپەن بىرگە ءبىر تەرگەۋ ىسىنەن وتەدى. ولاردان وسى ماسەلەگە وراي بىرنەشە رەت جاۋاپ الىنادى. تەرگەۋ كوبىنەسە تۇنگى مەزگىلدە الىنعان جانە ءار جولى ولار 3-4 ساعاتقا دەيىن سوزىلىپ, جاۋاپقا تارتىلعاندار ءتۇن جارىمىنان اۋا قايتارىلعان. ءبىر ءتاۋىرى, اتالمىش تۇلعالار جاۋاپ الۋ كەزدەرىندە قانشاما قىسىم مەن قيانات كورگەندەرىمەن, وزدەرىنە جاعىلعان جالانى مويىنداماپتى.
دەگەنمەن, وسى ۇشەۋدىڭ ىشىندە ايگىلى ءانشىنىڭ شەككەن زاردابى بىزگە باسىم كورىنەدى. سەبەبى, جوعارىداعىداي تەرگەۋلەردەن كەيىن ول ۇلكەن ساحناعا كوپ جىبەرىلە بەرمەيدى. شىن مانىندە امىرە ءوز قىزمەتىنەن شەتتەتىلىپ, قوعام ومىرىنەن تىس قالا باستايدى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ۇزاق ۋاقىت بويى وگپۋ ورگاندارىنىڭ باقىلاۋىندا ءجۇرۋى زامانداستارى اراسىندا ونى سول قاۋىپسىزدىك قىزمەتىمەن بايلانىسى بار, دەگەن كۇدىك تۋىنداۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولادى. ءسويتىپ, قايران ءانشى ەكى جاقتان كۇيەدى. اقيقاتىن ايتساق, امىرە ەشقاشان گپۋ-عا قىزمەت جاسايتىن جانسىز بولعان جوق ەدى. پاريجدە مۇستافا شوقايمەن ءبىر رەت كەزدەسەمىن دەپ, سونشالىقتى زوبالاڭدى باستان كەشكەن ول 1934 جىلى اياق استىنان, جۇمباق جاعدايدا باقيلىققا وزىپ جۇرە بەردى. بار-جوعى ءبىر ساپاردىڭ بارىسىنداعى كەزدەسۋدەن تۋعان دۇربەلەڭ وسىنداي بولاتىن.
ءامىرحان باكىر ۇلى,
ۇقك-ءنىڭ وتستاۆكاداعى پولكوۆنيگى.
قىزىلوردا.
28 ءساۋىر, 2004 جىل.
