اۋىل جانە ادامدار
جەكسەنبى, 23 قىركۇيەك 2012 0:37
اۋىل دەسە, اندىز ارقالاپ كەلە جاتقان اپام ەلەستەيدى. ءبىزدىڭ اۋىلداعى بەتكەيلەردىڭ ءبىر ءبۇيىرىندە مىندەتتى تۇردە شوق-شوق اندىز بولادى. ولار, ياعني اندىزدار وسى ءساۋىر ايىندا قالقايىپ شىعىپ, بار-بارشا ءشوبىڭىزدى باسىپ وزىپ, بيىكتەپ كەتە بارادى دا, الا جازداي اينالاسىنداعى بۇتالارمەن بوي تالاستىرا ىرعالادى. كۇزگە قاراتا قاراۋىتىپ, قارا تالدان بەتەر قاتقىلدانىپ, جارتى مەتردەي جاپىراقتارى جارعاق تۋلاقشا جالبىراپ, قاۋدىر-قاۋدىر, ساۋدىر-ساۋدىر دىبىس شىعارىپ, توڭىرەگىندەگى تەبىرەنە ىزىڭداعان “سازگەر” قۋرايلارعا ءۇن قوسادى.
جەكسەنبى, 23 قىركۇيەك 2012 0:37
اۋىل دەسە, اندىز ارقالاپ كەلە جاتقان اپام ەلەستەيدى. ءبىزدىڭ اۋىلداعى بەتكەيلەردىڭ ءبىر ءبۇيىرىندە مىندەتتى تۇردە شوق-شوق اندىز بولادى. ولار, ياعني اندىزدار وسى ءساۋىر ايىندا قالقايىپ شىعىپ, بار-بارشا ءشوبىڭىزدى باسىپ وزىپ, بيىكتەپ كەتە بارادى دا, الا جازداي اينالاسىنداعى بۇتالارمەن بوي تالاستىرا ىرعالادى. كۇزگە قاراتا قاراۋىتىپ, قارا تالدان بەتەر قاتقىلدانىپ, جارتى مەتردەي جاپىراقتارى جارعاق تۋلاقشا جالبىراپ, قاۋدىر-قاۋدىر, ساۋدىر-ساۋدىر دىبىس شىعارىپ, توڭىرەگىندەگى تەبىرەنە ىزىڭداعان “سازگەر” قۋرايلارعا ءۇن قوسادى.
اعاشقا بەرگىسىز اندىز — تاپتىرماس وتىن. اكەمىزدىڭ بارىندا اۋىلداعى ەڭ ەركە ۇل — مىنا مەن پاقىرىڭىز, ال اسا اقجارقىن انا — اسەم اپا-تۇعىن. سول ءبىر ساۋىردە نۇرىباي سايدىڭ كۇنگەي بەتكەيىندەگى اندىزدىڭ اراسىنا اكەمىزدى جەرلەدىك. الدەكىمنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن توپىراق سالىپ جاتقانىمدا, سەگىزدەن ەندى اسقان ماعان جاڭادان قالقايعان جاس اندىز جىلاپ قاراعانداي كورىنگەن. ەلۋ ءتورتىنشى جىلدىڭ قىراۋلى كۇزىندە اپام ەكەۋمىز قوستوبەنىڭ تەرىسكەيىندە اندىز شاۋىپ جۇردىك. ەركەلىگىم ەشتەڭەگە دە كوندىككىسى كەلمەي, بۇلقىنادى-اي سوندا. اندىزدى شابامىن دەپ, ورتاسى ويىق كەتپەنمەن اياعىمدى وپىرىپ الا جازدادىم. “اياعىڭدى اياماساڭ دا, اندىزدى اياپ, جانىن قيناماي, قيالاي شاپ, — دەدى اپام قاۋدىرلاعان جاپىراقتاردى ۇگىپ, ءتورت بولىنە جازداعان توبىعىما سەۋىپ وتىرىپ. — ەركەلەيتىن ەشكىمىڭ جوق ەندى…”
جالعىز اتتىق اربا تولاتىنداي اندىزدى ءبىزدىڭ اۋىلدا ء“بىر ارقا وتىن” دەيدى. اسەم اپام سول ءبىر ارقا وتىندى قيالاۋ تۇسقا جيناپ, تىرمىشتاي بۋىپ, ويىنعا اينالىپ كەتە بەرەتىن مەنى شاقىرادى. اندىزدى ارقالاۋىنا سەپتەسۋىم كەرەك. ۇيمە-توبە وتىننىڭ تۇبىنە تىزە بۇگىپ, الا ارقانمەن كەۋدەسىن ايقارا شاندىعان شەشەم شىركىن: “ال! اۋپ!” — دەيدى. مىقشىڭداپ مەن دە تىرىسىپ باعامىن. ءاپ دەگەننەن, بىردەن كوتەرىلىپ كەتە الماس. ەكىنشى, كەيدە ءۇشىنشى ۇمتىلعاندا بارىپ, ارقالار. قوستوبەنىڭ تەرىسكەيى مەن ءۇيدىڭ اراسى ءبىرتالاي جەر عوي, بىراق ەڭىستەۋ. ورتا تۇستا ەكى ءبىردەي تەرەڭ ساي بار, سولار قيىنداۋ. ەكىنشى سايدا اپام ءسال تىنىستاپ, دەمالادى. سول كەزدە قايتادان ارقالاتۋىم كەرەك. سايدان وتكەن سوڭ اپام دا, مەن دە كوڭىلدەنە باستايمىز. كوبىنەسە: “كەتپەنىڭدى اندىزدىڭ اراسىنا سۇعا سال دا, ويىنىڭا بارا عوي”, — دەيدى. ارقاسىنداعى اۋىر وتىنعا كەتپەننىڭ سالماعىن تاعى ۇستەپ, تايىپ تۇرامىن.
مۇنىڭ ءبارىن تاپتىشتەگەنىمە تاڭىرقاماڭىز. اسا ايىپ كورمەڭىز. ارينە, اركىمنىڭ تاعدىرى ءار ءتۇرلى, ماڭدايىنا جازعانىن كورەدى. اكە-شەشەسىن جانىنا بايلاپ جۇرگەن ەشكىم جوق. الايدا, اق سالكەش ورامالىنىڭ ۇشتارى ءسال-ءپال تەربەلىپ, وتىن ارقالاپ, قىردان ەكى بۇكتەتىلىپ تۇسەتىن قايران اپالاردى ەلۋىنشى ءھام الپىسىنشى جىلدارداعى اۋىلدىڭ ءبىر بەينەسى ەمەس ەدى دەي الماسسىز. توتاليتاريزم تۇسىندا قازاق اۋىلى دا, اۋىلدىڭ ادامدارى دا نەبىر كەزەنەيلى كەزەڭدەردى باستان كەشكەن. بىلە تۇرا ۇمىتىپ كەتەمىز كەيدە. ايتپەسە, ءبىزدىڭ اسەم اپامىز ابدىكارىم دەگەن بەلگىلى بايدىڭ قارقاراداي قىزى ەكەن. اكەسىنىڭ تىرلىگى تۇگەل تاركىلەنىپ, تاشكەنتكە قاشىپ كەتكەن. ول جاقتان دا تىنىشتىق كورمەي, ۇستالعان. دەگەندەي عوي.
قوڭىر كۇزدىڭ سوڭىنا دەيىن تاسيتىن سول اندىزىمىز كوكوزەك كوكتەمگە, ناۋرىز كوجەگە جەتىپ جىعىلاتىن. جىعىلاتىن دەگەنىم — جىعىلاتىن دەگەنىم. ءبىزدىڭ اۋىل ناۋرىز مەيرامىنان ەشقاشان جاڭىلعان ەمەس. ستالين ولگەن جىلى دا سمەتتىڭ قارا تالى تۇبىندە قازان قايناتىپ, ناۋرىزدى اتاعان. ۋىز كوجە مەن ناۋرىز كوجە ءداستۇرى ەشقاشان ۇزىلگەن جوق.
ناۋرىز دەمەكشى, بيىلعى, ياعني 2003 جىلعى ناۋرىز مەيرامى وڭتۇستىك قازاقستان وڭىرىندە وزگەشەلەۋ ءوتتى. وزگەشەلىگى سول, بۇل كۇننىڭ باستى تۇلعاسى قىدىر اتا بولدى. ءبىر ايماقتا قىدىر اتا دەيدى, ەكىنشى وڭىردە قىزىر اتا دەيدى, ماسەلە وندا ەمەس. ەڭ باستىسى, ناۋرىز مەرەكەسى تالاي تۇستا قىدىر اتانىڭ باتاسىمەن باستالدى. “ۋا, قۇدايىم, وڭداسىن. جامانشىلىق بولماسىن, ارۋاقتار قولداسىن. امان ساقتاپ ءتول باسىن, ەككەن ەگىن سولماسىن. ورتا تولىپ ىرىسقا, بەيبىت ءومىر ورناسىن. بوستاندىقتىڭ ورداسىن, پەرىشتەلەر قورعاسىن. بەسىكتەگى بوبەكتىڭ باقايشاعى توڭباسىن. ۇلىس كۇنى ۇل مەن قىز تايپالدىرسىن جورعاسىن. كوش باستاعان كوسەمدەر ورگە تارتسىن ارباسىن. ءسوز باستاعان شەشەندەر, ادىلدىكتەن تانباسىن. كول جينالىپ تامشىدان, تەڭىز تولسىن قاڭسىعان. قۇت-بەرەكە كەتپەسىن ديقانشى مەن مالشىدان, اسىعى ءتۇسسىن الشىدان. باقىت اشىپ قاقپاسىن, ماڭگى-باقي جاپپاسىن. پالە-جالا قازاقتى ىزدەسە دە تاپپاسىن!” — دەيدى قىدىر اتا.
ءلايىم, ايتقانى كەلگەي.
سىرباز اقىندارىمىزدىڭ ءبىرى سابىرحان اسان ۇلىنىڭ “كوكتەم وڭتۇستىكتەن باستالادى” دەگەن كىتابى بولۋشى ەدى. سابىرحاننىڭ جاقسى كورەتىن اعاسى توقاش بەرديار ۇلىنىڭ ولەڭدەرىندەگى ورىكتىڭ كۇرەڭقىزىل گ ۇلى مەن قىزىلقوشقىل جاپىراعىن, تۇت اعاشىنىڭ ارىق بويىنداعى بەينەسىن كوز الدىڭىزعا كەلتىرسەڭىز, قانشاما قاتال ادام بولساڭىز دا جان-جۇرەگىڭىزدە اۋىلعا دەگەن ساعىنىش سامالى ەلبىرەپ قويا بەرەر. سول قوس شايىر قوسىلا جىرلاعان مىرزاشولدىڭ اۋىلدارىنا قوي جىلىنىڭ دا كوكتەمى ەرتە كەلگەن. انە, جاڭا گۇلدەگەن ورىكتىڭ ارعى جاعىنداعى ءتۇپ-ءتۇزۋ تىزىلگەن تەرەكتەردىڭ بويلارىندا بۇرشىك سىزدايدى, قارا تال الدەقاشان جاپىراق شىعارعان, ءدىڭى ءالى دە قوڭىرقوشقىلدانىپ ۇلگەرمەگەن تۇت اعاشى تىم-تىرىس تۇرىپتى. ودان ارەگىرەكتە كانال جاتىر. ال كانالدىڭ ارعى جاعى — اينالايىن اۋىل. شەتكى ءۇيدىڭ الدىنان ءتۇتىن بۋداقتايدى. اق جاۋلىقتى انا قوزاپايانى قولتىعىنا قىسىپ, وشاققا قاراي اسىعادى. ءسۇت ءپىسىرىپ الا قويماقشى شىعار, اينالاسىندا شۇپىرلەگەن نەمەرەلەرى ءجۇر. كەلىنى, ءسىرا, بازاردا تۇرعان بولار. ۇلىنىڭ قايدا ەكەنىن كىم ءبىلسىن, نەسيەنىڭ سوڭىندا ءجۇرۋى دە بەك بالكىم عوي.
“اق التىندى”, ياعني ماقتالى ءمىرزاشولدىڭ, ونىڭ اۋىلدارىنىڭ جاعدايى جامان ەمەس. “اۋىل ازىپ ءبىتتى, تىرلىگى توزىپ ءبىتتى دەمەيىك, اللاعا شۇكىرشىلىك ايتايىق. جوندەپ قارايىقشى, جاقسىلىقتار جوق ەمەس قوي,” — دەيدى ماقتاارالدىقتار. وسىدان ءبىر اي بۇرىن, دالىرەك ايتقاندا, تۇپ-تۋرا ناۋرىز مەيرامى كۇنى اسىقاتا اۋىلىنىڭ ىرگەسىنەن ماقتا تازارتاتىن جاپ-جاڭا زاۋىت پايدالانۋعا بەرىلدى. قوي جىلىنىڭ اياعىنا دەيىن, قۇداي قالاسا, توڭىرەكتەگى اۋىلداردىڭ ديقاندارىنا جان-جاقتى قىزمەت كورسەتەتىن ماشينە-تراكتور ستانساسى, ماقتا قابىلداۋ پۋنكتى اشىلماقشى. قازىر جاڭاعى ايتقان جاڭا زاۋىتتا جان-جاقتاعى جاپ-جاقىن اۋىلداردان 165 ادام كەلىپ جۇمىس ىستەيدى. الگى متس پەن مقپ ىسكە قوسىلسا, 350-گە جۋىق ادامدى جۇمىسپەن قامتىماقشى. مۇنداي ماڭايلاردا, البەتتە, اۋىلداردىڭ احۋالى تەزىرەك تۇزەلىپ كەتىپ جاتىر. مىنە, “ماقتاارال” گازەتىنىڭ ساۋىردەگى ءبىر ءنومىرىن اشىپ كەپ جىبەرسەڭىز بار عوي, ساۋىرباەۆا جىميىپ قانا, جىلى قارايدى. كادىمگى ەڭبەك ەرى, تالاي رەت دەپۋتات بولعان جۇماگۇل عوي, باياعى. سول كىسى ك ۇلىمسىرەپ وتىرىپ, كۇنى كەشە عانا استاناعا بارىپ قايتقانىن, سالتانات سارايىندا وتكەن باسقوسۋدا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قابىلداۋىنا قاتىسقانىن, ەلباسىمەن ەتەنە اڭگىمەلەسكەنىن ايتادى. “جۇماگۇل, اۋىل-ايماعىڭىز, ەل-جۇرتىڭىز امان با؟ كوپىر قالاي؟” — دەپ سۇراپتى پرەزيدەنت. جۇماگۇل ادەتىنشە, جىلى جىميعان كۇيىندە: “اۋىل امان, جاعداي جامان ەمەس. اسىرەسە, سىرداريا سۋىنان ءوتۋىمىز, ارى-بەرى قاتىناۋىمىز دۇرىس بوپ قالدى, ەشكىمگە جالىنىپ-جالبارىنبايمىز, ەل-جۇرت سىزگە ءدان ريزا”, — دەپ جاۋاپ بەرىپتى. پرەزيدەنت جۇماگۇلگە دە, اتاقتى ماقتاشىنىڭ اينالاسىندا تۇرعان باسقا ايەلدەرگە دە قاراپ قويىپ: “ال ەندى اۋىل جىلدارى دەپ جاتىرمىز عوي, بۇرىنعىدان دا جاقسىراق جۇمىس ىستەيدى دەپ سەنەمىز سىزدەرگە. كاسىپكەرلىكتىڭ كوسەگەسىن كوگەرتىپ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ باعىن جاندىرىڭىزدار. كەدەيشىلىك پەن جۇمىسسىزدىقتى ازايتىپ, اۋرۋحانا مەن مەكتەپ, كلۋب پەن كىتاپحانا سالىپ الىڭىزدار وسى ءۇش جىلدا. ماقتاارالدىقتارعا دا, بارىڭىزگە دە بەرەكە تىلەيمىن”, — دەپتى.
جۇماگۇلدەرىڭىز دە, ونىڭ اۋىلى دا نارىق تۋىنداتقان ءتۇرلى قيىندىقتاردان ءبىراز-ءبىراز شارشاپ-شالدىققانىمەن, ەرتەرەك ەس جيىپ, سەرگەك تە سەزىمتال كۇيدە تەز جول تاۋىپ, جاڭا كوشكە جىلدام ىلەسىپ كەتتى. قازىر جۇماگۇلدىڭ ءوزى “جۇلدىز” شارۋا قوجالىعىنىڭ ءتورايىمى. ءساۋىر ايىندا ساۋىرباەۆا بۇكىل ماقتالىقتارىنا شيت سەۋىپ بىتەدى. جاڭبىر-جاڭبىردىڭ اراسىمەن بولسا-داعى, بۇل ناۋقاندى ۋاقتىلى تام-تۇمدايدى. استاناداعى سالتانات سارايىندا وتكەن سول ءبىر كەشتىڭ اسەرىنەن ارىلا الماي, ءالى كۇنگە دەيىن ىڭىلداي اۋەندەتەدى.
ءمىرزاشول وڭىرىندەگى اۋىلداردىڭ اسا ىرىلەرى اسىقاتا, مىرزاكەنت, ماقتاارال, ۇلگىلى, ىنتىماق, قازىبەك بي, دوستىق, اباي, ماقتالى, ال ورتاشالارى مەن شاعىندارى جاڭادالا, ساۋلەتتى, ونىمگەر, ءيىرجار, مەشىتتى, تاعىسىن-تاعىلار بولىپ جالعاسا بەرەدى. جالپى, ماقتاارال اۋدانىندا 180-نەن اسا اۋىل بار, ولاردىڭ 250 مىڭعا جۋىق ادامى بار. كەيىنگى جىلدارى ەگىنجايلار ازىپ, جەر جارىقتىق توزىپ, تۇزدانا سورلانىپ كەتە مە دەگەن قاۋىپ قاۋاستىڭ جەلى سەكىلدى سانادا سىزعىراتىن دا تۇراتىن ەدى. شۇكىرشىلىك, دۇنيەجۇزىلىك قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى مەن ازيا دامۋ بانكىنىڭ ينۆەستيتسيالارى مەن نەسيەلەرى ەسەبىنەن 50 ميلليون دوللاردان استام قارجى ءبولىنىپ, سۋارمالى جەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جان-جاقتى قولعا الىنىپ جاتىر. بۇگىندە درەناج توڭىرەگىندەگى پروبلەمالار شەشىمىن تاۋىپ, ۇلكەندى-كىشىلى كانالداردىڭ تابانى مەن جاقتاۋلارى جاپپاي قاپتالۋدا. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن دە, وبلىستىڭ قارجى قالتاسىنان دا مىرزاشولدى مارقايتۋعا قاراستىرىلعان قارجى قوماقتى.
داريانىڭ ارعى بەتى دەسە, كوبىمىزدىڭ كوز الدىمىزعا تەك ماقتا كەلە قالاتىنى راس. الايدا, “اق التىندى” ايماقتا باۋ-باقشا مەن ءجۇزىم جاعى دا جاپ-جاقسى دامىعان. ەلدى مەكەندەردى ارالاپ كورسەڭىز, ورىك پەن سابدالى, الما مەن القورى باقتارى, كەرمەلەرگە ورمەلەگەن ءجۇزىم, نەمەسە تاقتا-تاقتا پلانتاتسيالار اۋىل سايىن, ءۇي سايىن دەگەندەي-اق ءجيى كەزدەسەدى. مىرزاشول وڭىرىندە مال ءوسىرۋدىڭ مايتالماندارى دا از ەمەس. ماسەلەن, قۇم ىشىنە سۇعىنىپ جاتقان قاراوزەك اۋىلىنىڭ دا قياندا, جەتىسايدان ساناعاندا ءۇش ءجۇز شاقىرىم جەردەگى ادامقالعان قۇدىعىندا ق ۇلىن ويناقتاتىپ, جىلقى جايىپ جۇرگەن اشىربەك ءنادىروۆتى الايىقشى. “ا-تۇرار” دەپ اتالاتىن شارۋا قوجالىعىنىڭ ء“وفيسى” سول ادامقالعاندا, ءبىر ءۇيى قاراوزەكتە, جەتىسايدا جانە ء“وفيسى” بار. اشەكەڭ ءتورت ت ۇلىك مالدى تۇگەل وسىرەدى, بىراق “ا-تۇراردىڭ” التىن ارقاۋى — ءوسىمتال ءارى ءونىمتال جىلقى ءتۇرى — قۇمنىڭ قارابايىرى. ايتۋلى “ا-تۇرارىڭىز” اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىق مارتەبەسىنە يە. اشىربەك ءنادىروۆىڭىز — “زووتەحنيكتەر مەن مالدارىگەرلەرى, مال ماماندارى جۇمىسسىز قالدى” دەيتىندەي پىكىرلەردى مۇقىم-مۇلدە تەرىسكە شىعارۋشىلاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى. كەزىندە تاشكەنت زووتەحنيكالىق-مالدارىگەرلىك تەحنيكۋمىن, سونسوڭ سەمەي زووتەحنيكالىق-ءمالدارىگەرلىك ينستيتۋتىن ءتامامداپ, تالاي لاۋازىمدىق قىزمەتتەردى اتقارعان اعاتايلارىڭىزدىڭ ءداپ ءوزى. مىنەكيىڭىز, العاش ابىرجىپ, قيانداعى قىستاۋدا ءشات-شالەكەيى شىققان شارۋا قوجالىعىنىڭ ءبىر-ەكى جىلدان بەرمەن قاراتا تىنىسى كەڭي باستادى. بۇگىندە ادامقالعان قۇدىعىنداعى اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىنا اۋدانىڭىزدى, وبلىسىڭىزدى بىلاي قويعاندا, رەسپۋبليكا ورتالىعىنان ادامدار كەلىپ, ارنايى كورىپ, تانىسىپ, تاجىريبە الىساتىنعا اينالدى. مەملەكەت تاراپىنان قارجى دا ءبولىنىپ جاتىر. پروبلەمالارى ءتۇپ-تۇگەل شەشىلگەن دەپ قالماڭىزدار, بىراق. ادامقالعاندا وندىرىلگەن ءونىمدى ويداعىداي, ۋاقتىلى ساتۋ قيىنىراق. قاراكول ەلتىرىسى ماسەلەسىن مىقتاپ ويلاناتىن, سوزدەن ىسكە كوشەتىن ۋاقىت جەتپەك تۇگىلىم, ءوتىپ بارادى. جىلقى ەتى, قوي ءسۇتى قالاي ەتكەندە قالاعا دەر كەزىندە, ساپالى جەتەدى؟ جالپاق جۇرتقا تانىلعان ءنادىروۆتىڭ نىساي-نيەتى اقجارىلقاپ, الايدا قويۋ قاستارىنىڭ اراسى بەكەر-بوسقا قىرلاۋىتتانباس.
ماقتاارال — وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا عانا ەمەس, بۇكىل كەڭ-بايتاق ەلىمىزدە ەرەكشە ورنى بار ءوڭىر, رەسپۋبليكادا وندىرىلەتىن ماقتانىڭ نەگىزگى بولىگىن بەرەتىن بەرەكەلى ايماق. بىلتىرعى ءساۋىر مەن مامىردىڭ جاڭبىرسىز كۇنى بولماعان. مۇندايدا شيت سەبۋدىڭ قانشالىقتى قيامەت-قايىمعا اينالاتىنىن “اق التىندى” القاپتىڭ ادامدارى عانا بىلەدى. وتكەن جىلى ءشيتتى ءبىر ەمەس, بىرنەشە رەت سەپسە دە, وبلىستىڭ ماقتاشىلارى ماقتارلىقتاي ءونىم الدى. ءاربىر گەكتاردىڭ بەرەكەسى 21,5 تسەنتنەردەن اينالىپ, وبلىس بويىنشا 360 مىڭ توننا “اق التىنعا” قول جەتتى. بيىلعى ءساۋىر جاڭبىرلى ءارى سالقىنداۋ بولىپ تۇر, بىراق ماقتاشى قاۋىم تاس-ءتۇيىن تىرلىك ۇستىندە. مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان كومەك از ەمەس. اۋىل قاراۋسىز, قامقورلىقسىز دەۋدىڭ ءجونى جوق. بۇكىل بەينەتتىڭ بەرەكەسىن الىپ, ەڭبەكتى ەش كەتىرەتىن ماقتا كوبەلەگى مەن ورمەكشى كەنەسىنە قارسى كۇرەسكە جۇمسالاتىن قىرۋار قارجى شىعىنىن تۇگەلدەي مەملەكەت كوتەرىپ وتىر. رەسپۋبليكا ۇكىمەتى تەك ماقتانى عانا ەمەس, باسقا سالالاردى دا ەسكەرە كەلە كوكتەمگى ەگىس باستالماي تۇرىپ, جانار-جاعارماي ءۇشىن وبلىسقا 120 ميلليون تەڭگە قارجى بولگەن-ءتىن. وبلىس اكىمى وسىنداعى مۇناي وڭدەۋشىلەرمەن الدىن-الا ءباتۋالاسىپ, ون مىڭ توننا جانار-جاعار مايدى ەگىنشىلەر قاۋىمىنا ارزانداتىلعان باعامەن بوساتۋ جونىندە كەلىسىم-شارت جاساستى.
نەسيە دەيمىز, نەسيەگە بايلانىستى نەسىبە دەيمىز. ءبىر-ەكى جىل بۇرىن ورداباسى اۋدانىندا يسلام ءابىشەۆ دەگەن اكىمنىڭ باستاماشىلدىعىمەن نەسيە سەرىكتەستىگى قۇرىلدى. ءسويتىپ, اۋىل ديقاندارى نەعۇرلىم ارزان نەسيەگە قول جەتكىزدى, وبلىس ورتالىعىنا ساندالمايتىن بولدى. الگى اكىمىڭىز وبلىستىڭ جاڭا باسشىسىنا ورىنباسار بولعان سوڭ نەسيە سەرىكتەستىگىن ۇيىمداستىرۋ تاجىريبەسى باسقا اۋداندارعا دا تاراتىلا باستادى. سوندىقتان, ۇلكەندى-كىشىلى اكىمدەر باستاسا, قوسشىلار قوستاسا, كوپتەگەن قيىن تۇيىندەردى ءسوزبۇيداعا سالماي-اق, قاراپايىم ادامداردى قورلاماي-اق, شەبەر, شىنايى شەشپەكتىڭ جولدارى تابىلادى. باعزى زاماننىڭ وزىندە نيكولاي ءى پاتشا:”رەسەيدى مەن ەمەس, 35 مىڭ شەنەۋنىك باسقارادى”, — دەپ, تەگىن ايتپاعان عوي. كەيبىر جەرلەردە, كەي رەتتەردە ۇلكەندى-كىشىلى اكىمدەر قيىن تۇيىندەردى, كۇردەلى ماسەلەلەردى تىكەلەي شەشپەكتەن قاشقاقتاپ, بىرىڭعاي تابىستاردى عانا تۇگەندەپ, ماقتانگەرشىلىك پەن قوشەمەت-قولپاشقا بوي ۇيرەتىپ, سىن اتاۋلىعا شىتىناي قاراپ, قاراپايىم جۇرتشىلىقتان الىستاي تۇسەدى. ادەتتە, اكىمدەردىڭ اسا اسپانداپ, بارلىق جەتىستىكتەر ءبىر ءوزىنىڭ ارقاسىندا عانا كەلىپ جاتقانداي كەردەڭدەپ, حالىقتان الشاقتاي باستايتىنى, كوبىنەسە اينالاسىنداعىلارعا دا بايلانىستى. جاقىندا عانا الماتىدا وتكەن ايتۋلى ءبىر جينالىستا ءبىر وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءوز سوزىندە “ناش اكيم, ناش اكيم…” دەپ, ءتورت-بەس رەت قايتالاپ, ءوز “اۋىلىنداعى” ۇيرەنشىكتى اۋەنىنە باستى. پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى مارات ءتاجين مىرزانىڭ الگى ورىنباسارعا ورىندى ەسكەرتپە جاساپ, توقتاتىپ تاستاعانىنا جۇرت قاتتى ريزا بولدى.
اكىم بولماقتىڭ, اكىمدىكتى اتقارا بىلمەكتىڭ قانشالىقتى قيىن, كۇردەلى ەكەندىگىن, باسشى ازاماتتاردىڭ ايانباي تەر توگىپ, تىرلىكتى ورگە سۇيرەپ جۇرگەنىن اۋىل ادامدارى دا تەرەڭ تۇسىنەدى. وكىنىشكە قاراي, تەرىس پىكىرلەردىڭ تۋىنداۋىنا كەيبىر اكىمدەردىڭ وزدەرى “پوۆود بەرەدى”. ال, الىستى كوزدەگەن اسىرە ساياساتشىلار ونداي “پوۆودتاردى” شەبەر پايدالانادى. اكىمدەر حاقىندا ايتەۋىر ايتىپ قالايىق دەپ وتىرعان جوقپىز. ەلباسىمىزدىڭ جاقىندا عانا جاريالانعان جولداۋىنداعى تالاپتاردان تۋىنداتىپ ايتىپ وتىرمىز. ەندىگى جەردە ۇلكەندى-كىشىلى اكىمدەرگە بەرىلەتىن قۇقىق تا, جاسالاتىن مۇمكىندىك تە, جۇكتەلەتىن مىندەت تە, قويىلاتىن تالاپ تا قاي كەزدەگىدەن دە كوبىرەك, سالماقتىراق بولا تۇسپەك. ادامدارمەن, ونىڭ ىشىندە اۋىل ادامدارىمەن جۇمىس ىستەي بىلۋدەگى جاۋاپكەرشىلىك ەسەلەنە تۇسپەك. سونى مەزگەگەنىمىز عوي. ال اۋىل اكىمدەرىنە كەلسەك, ولاردىڭ قارىشتايتىن شاعى دا, سىنالاتىن سىندارلى كەزەڭى دە ەندى باستالدى.
اۋىلدىڭ قالىڭ ورتاسىندا وتىرىپ-اق اۋىل تۋرالى باياعىشا ناۋقانداتىپ, بەتىنەن قالقىپ, ايتەۋىر “اۋىل جىلى, اۋىل جىلى” دەپ قۇرعاق قايتالاي بەرەتىن گازەتتەر مەن تەلەارنالار ءالى دە از دەي المايمىز. مىسال ءۇشىن جەرگە جەكە مەنشىك ينستيتۋتىن ەندىرۋ ماسەلەسىنە كەلەيىك. بۇل جاعدايات جونىندە دە اۋىلداعى اڭگىمەلەر, وي-پىكىرلەر مەن تۇسىنىكتەر ءتۇرلى-ءتۇرلى. “جەردى ساتۋ — ەلدى ساتۋ” دەگەن سياقتى اسىرەقىزىل ۇرانشىلدىقتى جالاۋلاتىپ, ءباسپاسوزدىڭ دە, باسقاسوزدىڭ دە باسىنا بادىرايتىپ قويىپ, باسقوسۋلاردا مىنبەنى توبەلەپ, ۇپاي جيناۋشىلار بارشىلىق. جەرگە جەكە مەنشىك ماسەلەسى, سايىپ كەلگەندە, تەك ساتۋ عانا ەمەس, تاپ قازىرگىدەي جالعا دا پايدالانا بەرۋدى جالعاستىرۋ; ونەگەلى تىرلىكتى ورىستەتە تۇسپەكتىڭ باسقا دا جولدارىن جەر كودەكسىن تالقىلاۋ, جەتىلدىرۋ ارقىلى ناقتىلاۋ; ءار ايماق پەن ءار وڭىردەگى وزگەشەلىكتەردى ورتاعا سالىپ, جان-جاقتى ەسكەرۋ ەكەندىگىن تۇبەگەيلى تۇسىندىرۋدە, ءتۇزۋ نىسانالى نىساي-نيەتپەن ناسيحاتتاۋ جونىندە جەرگىلىكتى باق تاراپىنان دا, جەرگىلىكتى اكىمدەر مەن اكىمدىكتەر, تاعى باسقا مىندەتتى مەكەمەلەر تاراپىنان دا ولقىلىقتار كوبىرەك. ماڭىزدى رەفورمالاردىڭ مانىستەرىن تۇسىندىرمەكتىڭ, كوز جەتكىزىپ, كوڭىل ورنىقتىرماقتىڭ ورنى, اسىرەسە, اۋىلدا ايرىقشا دەر ەدىك. اۋىل ادامدارىنىڭ باياعى, بىردەڭەدەن بەلەڭ الىپ قالعان بوز بيەدەيىن ۇرەگەيلەنە ۇركەكتەپ, توسىن جاڭالىقتارعا توسىرقاي قارايتىنى اتالمىش جۇمىستارىمىزدىڭ جەتكىلىكسىز جۇرگىزىلەتىندىگىنەن تۋىندايدى.
“اۋىل توزدى, اۋىل ادامدارى ازدى, بالا-شاعا بۇزىلىپ ءبىتتى” دەپ گوي-گويگە باسا بەرمەكتىڭ دە كەيدە ورىندى, ال كوبىنەسە قۇلاقتى سارسىلتاتىنداي مۇلدە ورىنسىز سەزىلەتىنى راس. بىزگە سالساڭىز بار عوي, ءويتىپ ايتا بەرگىمىز كەلمەيدى. اينالىپ قانا كەتەيىن اۋىلدى تۇقىرتىپ, تۇنجىراتا بەرۋگە بولمايدى. ارينە, اۋىل قاي كەز-كەزەڭدەردە قانداي ەدى, نەلىكتەن بۇلاي بولدى, ءجۇرىپ كەلە جاتقان جولدارىنان, شىققان بەل-بەلەستەرىنەن, قۇلاپ تۇسكەن قۇزدارىنان تاپقانى قايسى, جوعالتقانى نەشىك؟ قازىرگى قازاق اۋىلى قانداي, ەرتەڭى شە؟ البەتتە, ساۋال دەگەنىڭىز جان-جاقتان ساۋلاپ تا, قاۋلاپ تا تۇرىپتى. شۇكىرشىلىك, ەل بولىپ, ەلباسى بولىپ, ۇكىمەت بولىپ, مەملەكەت بولىپ, بىرتە-بىرتە سول ساۋالدارعا جاۋاپ تاۋىپ كەلەدى, تىمىرسىق تىعىرىقتاردان تەزىرەك شىقپاقتىڭ سوقتىقپالى سوقپاقتارىن سالىپ تا كەلەدى.
ءيا, اۋىلدى تىم-تىم تۇقىرتا بەرۋگە بولمايدى. وسىناۋ ون ءبىر جىلىڭىزدىڭ بارىسىندا اينالىپ قانا كەتەيىن اۋىل مەن اۋىل ادامدارى قاتتى قينالا ءجۇرىپ, ءبارىمىزدى, ءبىزدى دە, ءسىزدى دە اسىرادى ەمەس پە؟! ەگىنىن ەگىپ, مالىن باعىپ, اۋىرلىق اتاۋلىنىڭ بارىنە ارقاسىن اياماي توسىپ, تالانعا تۇسكەن ۇجىمشارلار مەن تاراجعا تۇسكەن كەڭشارلارعا كۇيىنە ءجۇرىپ, “بارتەرگە” دەپ بەتالدى كەتىپ جاتقان مال اشۋىنا جان اشۋىن قوسا ءجۇرىپ, ءبارىبىر, بىراق بايىپتىلىعىن, بايسالدىلىعىن, شىدامدىلىعىن, اينالىپ كەلگەندە — ادامدىعىن ءبىرجولاتا جوعالتىپ الماستان, بار-بارشامىزدى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتتى ەمەس پە؟! اۋىل, قازاقى اۋىل قاي زاماندا دا, قانداي كەزەڭدە دە بەينەتتىڭ بەل ورتاسىندا, اۋىرتپالىقتىڭ استىندا كەلەدى. بالكىم, بىرەر ون جىل — اناۋ الپىسىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسىنان بىلاي قاراي, بەرتىنگى, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىنا دەيىن ءبىراز عانا تىنىسى كەڭەيىپ, تىرشىلىگى ورىستەگەن شىعار. وندا دا الدەبىرەۋلەردىڭ جارىلقاۋى ەمەس, نەگىزىنەن ءومىردى وگىزدەي ورگە سۇيرەگەن اۋىل ادامدارىنىڭ ءوز قاجىر-قايراتىنىڭ, ادامگەرشىلىك اسىلدىعىنىڭ ارقاسى-تۇعىن. الىپ شارۋاشىلىقتار الىپ يمپەرياعا, الىپ ورتالىققا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ ءۇشىن قۇرىلدى. ىرىلەندىرۋ ساياساتى, سايىپ كەلگەندە, ادەيى, ناعىز قازاقى, قايماعى قايتادان قالىپتاسا باستاعان اۋىلداردىڭ ىرگەسىن ءىرىتۋ ءۇشىن جاسالدى. “بۇل شارا ابدەن اسقىنعان امىرشىلدىك, ۇلكەن ورتالىقتان باسقارۋ, ءسوتسياليزمنىڭ جەڭىستەرىن جارياعا جار سالىپ, ىرىلەندىرىپ كورسەتۋ, تابىستاردى اۋىز تولتىرا, ايعا بىلەپ ايتاتىنداي الىپ شارۋاشىلىقتار قۇرۋ ءۇشىن قاجەت بولدى, — دەپ جازادى كەزىندە “قازاقستان كوممۋنيسى” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولعان ارداگەر قالامگەر قۇرمانبەك ءابىلدا ۇلى. — ىرىلەنگەن “زاۆەتى لەنينا” كولحوزى ءوز قۇرامىنا كىرگەن ادەمى اۋىلداردىڭ شارۋاشىلىق, مادەنيەت جاعىنان وسۋىنە قامقورلىق كورسەتكەن جوق. كەرىسىنشە, ءتۇرلى-ءتۇرلى “قايتا قۇرىلىستار” جاساپ, وسىنىڭ سالدارىنان قايىرشاقتى, كوكتاڭدى, قاراۇڭگىر, سارىبۇلاق سياقتى كەرەمەت اۋىلدار جوعالىپ كەتتى. ءاربىر اۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى سۋارمالى ەگىستىكتەر بوس قالىپ, توز-توزى شىقتى. وراشولاق ناۋقانشىلدىق, اسىرەقىزىل اگرارلىق ساياسات “زاۆەتى لەنينا” سياقتى الىپتاردىڭ دا كوسەگەسىن كوگەرتە قويعان جوق. تۇلكىباس ءوڭىرى سياقتى تابيعاتى, جەرى باي, ادام كۇشى مول جەرگە ورنالاسسا دا, اتالعان شارۋاشىلىق 1989 جىلعا دەيىن مەملەكەتكە 17 ميلليون سوم قارىز بولىپتى, بىردە-ءبىر جىلدى تابىسپەن اياقتاماپتى…”
مىنە, بەلگىلى جۋرناليست ءارى تاريحشى اعامىز وسىلاي دەيدى.
ءبىر مۇشەلدىك جاستايىن جىلداردى باستان كەشكەن بوستاندىعىمىز, تاۋبە دەيتىن تاۋەلسىزدىگىمىز تۇسىندا دا اۋىلدىڭ, قازاق اۋىلىنىڭ قينالعان جاعى باسىمىراق بولعانمەن, بۇل — باسقاشالاۋ قينالىس. شاكارىم قاجى ايتقانداي, بۇل ءان — بۇرىنعى اننەن وزگەرەك. اۋىل نارىققا الدەقاشان كىرىپ كەتكەن. راس, بۇلعاقتى بۇلتارىستارى مەن قالتارىستارى كوبىرەك كەزدەردە اۋىلدىڭ دا اۋىر سالماعى ايەلدەردىڭ يىعىنا ءتۇستى. قالانىڭ ايەلىنەن قالىسپاي, اۋىلدىڭ ايەلى دە الا قاپشىقتى ارقالاپ, اۆتوبۋسقا, پويىزعا ءمىنىپ, جاياۋ-جالپىلاپ شۇبىرىپ, ساۋدا-ساتتىقتىڭ العاش جابايىلاۋ تۇرىنە, بىرتە-بىرتە مادەنيەتتىلەۋ مانەرىنە ىلەستى. اناۋ ءبىر العاشقى جىلداردا شە, شاردارانىڭ قىز-كەلىنشەكتەرى اقتوبە مەن اتىراۋدا, العاباستىڭ ارۋلارى نوۆوسىبىردە, جەتىسايدىڭ كەلىنشەكتەرى بىشكەكتە, قازىعۇرتتىڭ قاتىندارى قىتايدا ءجۇردى. قۇدايعا شۇكىر, بۇگىندە بازار مادەنيەتى ءسال دە بولسا دۇرىستالىپ كەلەدى. اۋىل ايەلدەرى مەن قىز-كەلىنشەكتەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى ءالى دە بازاردا ءجۇر, بىراق كوپشىلىگى وتباسىنا ءبىرجولا ورالىپ, وڭالا باستاعان اۋىلدىڭ ءتۇتىنىن تۇتەتىپ, ءداستۇرىن قالپىنا كەلتىرۋگە كىرىستى. اۋىلدار ءبىرسىن-ءبىرسىن ەس جيىپ, ەتەك جاۋىپ كەلەدى. “تەڭگەرمەشىل تايقىماڭدايلىق” پسيحولوگيادان ارىلۋ قۇبىلىسى بايقالادى. پالەندەي بايىپ كەتپەگەنمەن, ءار اۋىلدا دا تۇرمىستى, باقۋات تۇراتىن وتباسىلار كوبەيە ءتۇستى. تالاي-تالاي اۋىلداردا ەڭسەسى بيىك ۇيلەر بوي كوتەرە باستادى. كىلتيپاندار, كىناراتتار كوبىرەك دەگەنىمىزبەن, جايماشۋاق جاقسىلىقتار, جادىراڭقى جاڭالىقتار دا بارشىلىق. باستاماشىل قۋات, سەرگەكتىك سەپتەسكەن سەرپىن, قۇلشىنىستى قارقىن قاي اۋىلدان دا سەزىلمەي قالماس. قازىرگى اۋىل بۇرىنعى اۋىل ەمەس. اۋىلدىڭ ادامدارى دا وسىدان ون جىل ىلگەرىدەگىدەي, ونى ايتاسىز, بەس جىل بۇرىنعىداي ەمەس. كانەكي, كەز كەلگەن اۋىلدى ارالاپ كورىڭىزشى. ۇيىرگەلىك جەر تەلىمىنىڭ ءوزىن وتكەن كۇزدە اۋدارىپ, كوكتەمگە ازىرلەپ قويماعان وتباسىن كەزدەستىرە المايسىز. ەندى, مىنە, ءساۋىردىڭ سالقىنى وتە بەرە قىبىرلاپ قىزۋ تىرلىككە كىرىسكەن. سايرام مەن سارىاعاشتا, تۇركىستان مەن كەلەستە بۇرىننان سولاي ەدى عوي دەرسىز. ال, قازىر قازىعۇرت پەن ارىستا دا, تولە بي مەن تۇلكىباستا دا, بايدىبەك پەن سوزاقتا دا, بارلىق اۋدان-اۋىلدا دا سولاي. كەيىنگى كەزەڭدەردە قايران جەرى قايراڭدانا سورلانىپ, كانال بىتكەن ءب ۇلىنىپ, كەلەشەگى جوق دەگەنگە ءىلىنىپ قالعان اۋداننىڭ ءبىرى وتىرار بولاتىن. وڭتۇستىك ولكەسىنىڭ عانا ەمەس, كۇللى قازاقستاننىڭ قارا شاڭىراقتارىنىڭ قاتارىنان سانالاتىن وتىراردان ەل ۇدەرە كوشۋگە كىرىسكەن, جاستارى جاپپاي قالاعا اۋا باستاعان. بىرەر جىلدان بەرى وتىرار دا وڭالۋعا بەتتەپ كەلەدى. جۋىردا عانا “ەگەمەن قازاقستان” تالداپ جازعانداي, تەك وتكەن جىلدىڭ وزىندە وتىرار اۋدانىنا 375 ميلليون تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى, 140 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمى ءوندىرىلدى. كانالداردىڭ ءبارى قول كۇشىمەن دە, تەحنيكا كۇشىمەن دە جوندەلىپ, جاڭالارى قازىلىپ, تاندىرى كەپكەن القاپتارعا جان كىردى, تۇزدانعان وڭىرلەردىڭ سورى شايىلىپ, ديقاننىڭ كوزى شايداي اشىلىپ, شىراداي جاندى. بىلتىر وتىرارلىقتار ەكى جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا 4 مىڭ گەكتارداي ارتىق ەگىن سالدى. كەزىندە اسانباي اسقاروۆ وسى وتىرارعا وزگەشە كوڭىل ءبولىپ, اتاقتى مۋزەي سالىنعان, شاۋىلدىردەي اۋدان ورتالىعى كوركەيۋگە قاراي بەتبۇرىس جاساعان. جان-جاقتى تيىمدىلىگى جوعارى ەكەنى ءجيى-ءجيى ۇمىتىلىپ كەتە بەرەتىن جۇگەرىڭىز سول اسقاروۆ وبكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولعان جىلدارى كوكمارداننىڭ اينالاسىنداعى و شەتى مەن بۇ شەتىنە كوز جەتپەس كوپ ەگىستىكتەردە ەمىن-ەركىن جايقالىپ, بۇكىل اۋداندى عانا ەمەس, وبلىستىڭ جارتىسىنا جۋىعىن بەرەكەگە كەنەلتكەن. قازىر تالاي جەردە ۇمىت قالعان جۇگەرى ەگىسىنىڭ كولەمى ۇلعايتىلۋدا. قۇس ەتىن كوبىرەك جەگىڭىز كەلسە, جۇگەرى جايقالتاسىز, ارينە. وبلىستى تۇتاس الىپ قاراساق, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءوسىم جامان ەمەس سياقتى. 2002 جىلعى قاڭتارمەن سالىستىرعاندا 2003 جىلدىڭ قاڭتارىندا ءىرى قاراڭىز 12 پايىزعا, قوي مەن ەشكىڭىز 11 پايىزعا, جىلقىڭىز 8 پايىزعا, تۇيەڭىز 6 پايىزعا, قۇس 39,6 پايىزعا كوبەيىپتى. بىرەر جىل بۇرىندارى “مال اۋرۋلارىنىڭ الدىن الۋ جانە ەمدەۋ ءىسى ۇمىتىلدى, مال دارىگەرلەرى مۇلدە جۇمىسسىز قالىپ, ساندالىپ كەتتى” دەگەن پىكىرلەر جيىرەك ايتىلاتىن. بۇل ورايداعى ولقىلىقتار دا بىرتە-بىرتە تۇزەتىلە باستاعانداي. وتكەن جىلى مال شارۋاشىلىعىنداعى قاۋىپتى ىندەتتەردىڭ الدىن الۋعا ءبىزدىڭ وبلىسقا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 63 ميلليون تەڭگە, قوي جىلىندا 117,5 ميلليون تەڭگە قارجى قارالىپ وتىر.
ماماندار دەمەكشى, اينالىپ كەلگەندە, ءبىلىمدى, بىلگىر, مايتالمان ماماندار قاشان دا قاجەت بولاتىنى دالەلدەۋدى قاجەت ەتپەس. ءبىر كەزدەگى جاپپاي كوزجۇمبايلىقتىڭ اقىرى نەگە سوعاتىنىنا جۇرتتىڭ كوزى جەتە باستادى. ەندى وندىرىستىك كووپەراتيۆتەردىڭ, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ, جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىكتەردىڭ, وزگە دە الۋان ءتۇرلى قۇرىلىمداردىڭ تىزگىنىن ناعىز كاسىبي ماماندار ۇستايتىنعا اينالدى. زووتەحنيكتەر دە, مال دارىگەرلەرى دە, اگرونومدار دا, قۇرىلىسشى, ت.ب. ينجەنەرلەر دە, ورمان-توعايدىڭ ماماندارى دا, ەسەپشىلەر دە, ەكونوميستەر دە, تاعىسىن-تاعىلار دا كەرەك. ەسىڭىزدە مە, ەرتەرەكتە, نەبىر ۇجىمشارلار مەن كەڭشارلار تاراپ, تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتكەن كەزدە “قولتىعىنا پاپكى قىستىرعان” باستىقتار, پرەزيدەنتتەر, توراعالار تىم-تىم كوبەيىپ كەتىپ ەدى عوي. قازىر دە ولار پالەندەي از ەمەس, الايدا ء“پاپكىشىلدەردىڭ” پاپىگى باسىلعان. ولاردىڭ ورنىنا ءىستىڭ كوزىن تابا بىلەتىندەر, شىرەنۋدىڭ ەمەس, ەڭكەيىپ ەڭبەكتەنۋ ستيلىندەگىلەر كەلە باستادى. سوناۋ ءمىرزاشولدىڭ تۇپكىرىندەگى ادامقالعان قۇدىعىندا ق ۇلىن شاپقىلاتىپ, قوزى ويناقتاتىپ جۇرگەن فەرمەرىڭىز اشىربەك نادىروۆتەر, مىناۋ وتىراردىڭ ورتاسىندا ءتيىستى زاڭنامالارعا سايكەس “بىرلەسكەن شارۋاشىلىق قىزمەت تۋرالى” شارت نەگىزىندە بىرەۋ ەمەس, بىرنەشەۋ ەمەس, جۇزدەن استام شارۋا قوجالىعىنىڭ تىرلىگىن اعىستى دا تابىستى ارناعا سالىپ, كوپكە ۇلگى كورسەتىپ وتىرعان بۇرىنعى باس ەسەپشى جۇماعالي دوسجانوۆتارىڭىز — ناعىز نارقاسقا جاڭاشىلدار, مارقاسقا ماماندار. مىناعان قاراڭىزشى, وبلىسىمىزدا 2003 جىلعى ءبىرىنشى قاڭتاردا شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ۇزىن سانى 47700 ەدى. ءبىرىنشى ءساۋىر كۇنى ەسەپتەتىپ كەپ جىبەرسەك, 48670-كە جەتىپتى, ياعني ءۇش اي كولەمىندە 970-كە كوبەيىپتى. ارينە, ءوز بەتتەرىنشە, جەكە-جەكە, جاپ-جاقسى جۇمىس ىستەپ جاتقاندار جۇزدەپ, مىڭداپ سانالار. سونىمەن قاتار, ساناقتا بار, ساپادا جوقتارى دا كوپ. ال ءومىردىڭ ءوز تالابى تۋىنداتقان جاڭا ءبىر باعىتتى ايتار بولساق, ول — وتىرارداعى دوسجانوۆتىڭ تاجىريبەسى. بىرىكپەسە-داعى بىرلەسە, كەلىسە ارەكەتتەنۋدىڭ جەمىسى ناقتى كورىنىپ جاتىر. نەسيە الۋعا دا, قۇجات-قاعازداردى جىلدام “وفورميت ەتپەككە” دە, شەنەۋنىكتەردىڭ شىرەنىسىن ازايتۋعا دا, كەڭسەلەردەگى تورەشىلدىككە توسقاۋىل بولۋعا دا — ءبارىنە دە بىرلەسە ماقساتتاسۋدىڭ تيگىزەتىن اسەرى ۇشان-تەڭىز.
اۋىل — قازاقتىڭ ەكىنشى اتى ەكەندىگى ءجيى ايتىلادى. بىرەۋ جاقتىرار, ەكەۋ جاقتىرماس, بىراق بۇل ءوزى شىنىندا دا سولاي. قازاق اۋىلى وزگە ەشقانداي دا ۇلتتىڭ اۋىلىنا ۇقسامايدى. ءتىپتى ءبازبىر جاقتارىنان ۇقساعاننىڭ وزىندە, ايتەۋىر بىرەر وزگەشەلىكتەرى ءبىلىنىپ تۇرادى. ۇلتىمىزدىڭ ۋىزى — اۋىل. قازاقتىڭ قازاقتى كەيدە اياۋسىز مازاقتايتىنى سەكىلدى, ءوز حالقىنىڭ ۋىزى, ءوز ۇلتىنىڭ ەكىنشى ەسىمى بولىپ تابىلاتىن اۋىلعا دا مازاقى نىساي-نيەتپەن قارايتىندار جەتەدى. ولار: “بولماي قويمايتىن زاڭدىلىق بار, وركەنيەتتى ەلدەردىڭ بارىندە سولاي. اۋىل ادامدارى ازايىپ, قالا ادامدارى كوبەيە بەرەدى. ءتىپتى اۋىل بىتكەن جەر بەتىنەن جوعالىپ كەتۋى دە مۇمكىن. ەڭ وركەنيەتتى, ەڭ باي, ەڭ دەموكراتيالى اقش-تا ءتورت-اق پايىز…” دەسەدى-اي كەلىپ.
اۋىلدار ازايار, الايدا ەشقاشان دا جەر بەتىنەن بۇتىندەي جوعالمايدى. قۇرىپ كەتكەندە قىرىق پايىزعا, ودان ارى ويسىراسا, وتىز پايىزعا دەيىن تومەندەر, ءتورت پايىزعا تەكتى اۋىلىم تەگى تۇسپەپتى دە؟! تۇسپەيدى دە! دالەل كەرەك پە؟ قاراڭىز. ءسوزىمىزدىڭ باسىندا ايتقان ءمىرزاشول — ماقتاارالدىڭ اۋىلدارىندا 250 مىڭداي, اسانقايعى اتامىز قىزىققان ايتۋلى كەلەس — سارىاعاش اۋىلدارىندا 220 مىڭداي, سايرامسۋ مەن اقسۋ بويلاپ جاتقان جالعىز عانا اۋداننىڭ اۋىلدارىندا تاعى دا شيرەك ميلليون ادام ەگىن ەگىپ, مال ءوسىرىپ, باۋ-باقشانى جايناتىپ جاتىر. ءتۇ-ۋ شۋ مەن تاستى, قۇمكەنت پەن بابااتا دا ءبىرجولا قۇريدى دەگەندەر بولعان. ءوز وبلىسىن ايتا بەردى دەپ ايىپتاماڭىز, كورشىلەس جامبىل وبلىسىن-اق الايىقشى. الەكسەەۆكاسى — كولتوعان, كازانوۆكاسى — كارىقورعان, پەتروۆكاسى — قاراساز, براتوۆسكىسى — شىمبۇلاق, ۆاسيلەۆكاسى — قاناي, ۋسپەنوۆكاسى — قوڭىرتوبە بولىپ, تاريحي جانە جاعراپيالىق جاعىمدى اتاۋلارىمەن قايتا تابىسقان اۋىلداردى قۇرتقىڭىز كەلسە-داعى قۇرتا المايسىز. جاقىندا عانا سول وبلىستاعى بۇرىنعى سامسونوۆكا, قازىرگى كۇرەڭبەل اۋىلىن ارالاپ وتتىك قوي. قازاق شىركىن قايران اۋىلعا قانداي ات قويادى, ءا؟! كۇرەڭبەل! ءورىلىپ تۇرعان ولەڭ, كەرىلىپ تۇرعان كوركەمدىك ەمەس پە؟ وسىدان ءجۇز جىل بۇرىن ايىرىلىپ قالعان كۇرەڭبەل اتىمەن شۇرقىراي تابىسقان تەكتى اۋىلدى جەر بەتىنەن جويا المايسىز. جارتى عاسىردان استام ۋاقىت بويى سامسونوۆكا — چاپاەۆ اتىنداعى الىپ كەڭشاردىڭ ورتالىعى بولدى. كەتپەن قۇيرىقتى قازاقى قوي مۇقىم قۇرىپ, مىڭعىرعان مەرينوس ماڭىرادى. ءجۇنى مەن ەتى ءتۇپ-تۇگەل جوسپار مەن مىندەتتەمەگە جونەلتىلەتىن. بوز بيە مەن تورى بيە, كۇرەڭ ايعىرلار ازايىپ, كەشەندى دە كەلىستى شوشقا فەرمالارى نىعايتىلدى. ونىڭ ەتى دە مىندەتتەمە ەسەبىنە كەتىپ جاتتى. بۇلعاقتى جاعى كوپ بولعان قايتا قۇرۋدىڭ سوڭىندا, بوستاندىق اكەلەر توقسانىنشى جىلداردىڭ باسىندا چاپاەۆ اتىنداعى سوۆحوزدىڭ دا, ونىڭ ورتالىعى سامسونوۆكانىڭ دا توز-توزى شىقتى. باسقاسى — باسقا, كەڭشاردىڭ كەڭسەسى قۇلاپ تۇسكەندە, كەمسەڭدەپ جىلاعاندار كەزدەسىپتى. ودان بەرى دە ونشاقتى جىل جىلجىپ وتكەن. قۇدايعا شۇكىر, مىڭعىرعان مەرينوس بولماسا دا, ءورىس قويعا تولىپ كەلەدى, بوزى بار, تورىسى بار, قۇلاسى مەن قاسقاسى بار — جىلقى جارىقتىق مولايدى. كۇرەڭبەلدىڭ كۇرەڭدەرى كوكپاردىڭ بەل ورتاسىندا. كەڭشار كەڭسەسىنە شامالاس شاڭقانبوز ۇيلەر دە سالىنىپ جاتىپتى.
كەشىرىڭىز, قايتادان ءوز وبلىسىمىزعا ورالايىق. قازاقتىڭ قالتايى (مۇحامەتجانوۆ) ءبىراز جىل بۇرىن: “ ۇلىسىمنىڭ ۇيىتقىسى — وڭتۇستىك”, — دەپ ءمانىستى ماقالا جازىپ, ماسەلە كوتەرىپ ەدى. سوندا اتىراۋ مەن التاي, ارقا مەن الاتاۋ اراسىنداعى قانداي تابيعاتتىڭ دا — دالانىڭ دا, تاۋدىڭ دا, شولەيتتىڭ دە, ءشولدىڭ دە, ورماننىڭ دا, قۇمنىڭ دا تۇگەل كورىنىسى وسى وڭتۇستىكتەن تۇتاس تابىلاتىنىن تەبىرەنە اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. قازاق اۋىلىنىڭ قازاقستاننىڭ قاي تۇكپىرىنە دە ءتان تۇرلەرىن وسى وڭىردەن تاباسىز. قازاق اۋىلىنىڭ نەبىر كلاسسيكالىق ۇلگىلەرى دە وسىندا. وسى ءساۋىردىڭ باستاپقى تۇسىندا قازىعۇرت اۋدانىن ارالادىق. كلاسسيكالىق ۇلگى دەگەننەن شىعادى, تۇربات اۋىلىن الىڭىز. تاريحتىڭ تەرەڭىنەن ەلەس بەرەر ەجەلگى ءبىر كونەلىك پەن جايدارمان جاڭالىق ۇيلەسىپ, ۇناسىپ, جاراسىپ تۇرىپتى. نەشەمە جىلدار جاساپ كەلە جاتقان شىنار مەن ەمەن, اق تەرەك پەن كوك تەرەك تىزبەلەرى; ورىك پەن سابدالى, القورى مەن ءجۇزىم باقتارى, اقشاڭقان, قىزىلدى-جاسىلدى, ت.ت. شاتىرلى ادەمى ۇيلەر, سۋرەتتەگىدەن بەتەر سۇلۋ, تاقتا-تاقتا تەلىمدەر. اينالادا قۇج-قۇج قۇزارلى جارلاۋىتتار, كوكىرەگىندە قوزى-لاق ويناقتاعان قىزەمشەك قىراتتار… ال, تومەندە سىلدىر-سىلدىر, سىڭعىر-سىڭعىر ءۇن تاراتىپ, سىلاڭداي مولدىرەپ اعاتىن, مارال كەشەر ماشات-بۇلاق. قاقپاق پەن شاربۇلاق, ءسال ارىگەرەكتەگى قارجان مەن التىنتوبە اۋىلدارى; جاڭابازار, ۇيالىسۋ دا بىرىنەن-ءبىرى وتەدى. ءبىر جاعى نۇر ويناعان قىر مەن كوسىلگەن دالا, ءبىر جاعى باۋ, ءتور جاعى تاۋ, ساي تابانى ساز, شىڭ باسى قىس, باۋرايى جاز. ال ەندى, ەلدى مەكەندەر — كلاسسيكالىق اۋىلدار… ء“سىز سىرتتاي قىزىقتايسىز, ءار اۋىلدىڭ ىشىنە ۇڭىلسەڭىز, تۇڭىلەتىن نارسەلەر كوپ”, — دەرسىز, بالكىم. ولاي دەۋىڭىزدىڭ دە جانى بار. جاستارى جامان قىلىقتارعا ۇرىنىپ, قىلمىس تۇرلەرى كوبەيىپ, مال ۇرلىعى اسقىنىپ بارا جاتقان اۋىلدارىمىز از ەمەس. باق-بەرەكە داري باستاعان اۋىلدا, قۇنارلى جەردىڭ وزىندە قۋراپ وتىرعان وتباسىلار بار. اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەكتىڭ جاردەمىنە قوسا جانجالى دا از بولماي جاتقان اۋىلدار بار. كەيدە كادىمگى “كاماسيا” بۇلدىرسە, كەيدە وزدەرى ءب ۇلىنىپ, “وكىمەتتەن الا بەرسەم, مەملەكەت بەرە بەرسە” دەگەن پسيحولوگياعا قايتا قامالىپ, اۋىزىن اققا تيگىزگەن سيىرىنا دەيىن ساتىپ, تاۋىعىن تۇگەل تىپ-تيپىل ەتىپ, ەندى وكىنىپ جۇرگەندەردى دە تابۋعا بولادى. جۇرتتىڭ ءبارى جۇماگۇلدەردەي ەمەس, ارينە. جەكسەنگۇلدەر, دۇيسەنگۇلدەر ورتاشا جاعدايدا. سەيسەنگۇلدەر دىردەكتەپ بازاردا ءجۇر. سارسەنگۇلدەردىڭ ۇلەسىنە تيگەن جەردى قامىس باسىپ, اجىرىقتان ارشىلماي ازاپتاۋدا, بەيسەنگۇلدەردىڭ بالالارى ءبىر باتەڭكەنى كەزەك-كەزەك كيەدى ءالى. ۇڭىلمەي جۇرگەن جوقپىز, بىراق تۇڭىلمەيمىز. ءۇمىت ۇزبەيمىز, سەبەبى, اۋىل رۋحىنىڭ تەرەڭ تامىرلارىنا سەنەمىز. ۇياتتى ۇلىسىمىزدىڭ قايماعى بۇزىلماعان ۇلى داستۇرلەرىنە سەنەمىز. قازىر مال ۇرلىعى دەيتىن اۋرۋى اسقىنعان كەيبىر اۋىلدار ءوز ىشتەرىنەن كۇزەتشىلەر شىعارىپ, باسقا دا شارالار ويلاپ تاۋىپ, ءوزىن-ءوزى ەمدەۋگە كىرىستى. جاستاردىڭ وزدەرى باستاما كوتەرىپ, بۇزاقىلىقتى بۇعاۋلاپ, جات قىلىقتى اۋىزدىقتاپ جاتقان اۋىلدار دا مۇلدە جوق ەمەس. ء“بىز جاستارعا سەنەمىز!” — دەگەن ماعجان اقىن سوناۋ تۇڭىلەتىندەي تۇنەك كەزەڭنىڭ وزىندە. پرەزيدەنتىمىز ءوزىنىڭ “سىندارلى ون جىل” اتتى ەڭبەگىندە بىلاي تولعانادى: ء“بىز ءوز جولىمىزدا توقىراۋلاردىڭ بولماۋى ءۇشىن كەپىلدىك بەرە المايمىز. الايدا ءبىزدىڭ قوعامنىڭ نەگىزىندە جاتقان كوپجىلدىق تاجىريبە مەن ءداستۇردىڭ كەز كەلگەن توقىراۋدان ابىروي ارقالاتىپ جانە پايداعا كەنەلتىپ الىپ شىعاتىنىنا كەپىلدىك بەرە الامىز. بۇل ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەدى. ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ بويىندا بۋىرقانعان ينتەللەكتۋالدى جانە رۋحاني كۇش-قۋات بار”.
انەكي, قالاي ايتقان! تاجىريبە مەن ءداستۇر. بۋىرقانعان ينتەللەكتۋالدى جانە رۋحاني كۇش-قۋات. وسىناۋ ۇلى قاسيەتتەردىڭ ۋىز-قاينارى قازاقتىڭ اۋىلىندا. ادىرداعى الپىس ءۇيلى, ويپاڭداعى وتىز ءۇيلى اۋىلداردىڭ نەبىر دارىندى بالالارى قالاي وقيدى دەپ ۋايىمداۋشىلاردىڭ ءبىرى ءبىز ەدىك. كەشە قازىعۇرت اۋدانىنىڭ اۋىلدارىن ارالاعاندا بۇل ۋايىمىمىزدىڭ دا ورىنسىزداۋ ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ قۋاندىق. اۋىل مەكتەپتەرىندە دە كومپيۋتەر بارشىلىق, ەڭبەك ساباقتارى ومىرگە ەتەنە ەنىپ الىپتى. بالالار ۇستالىق جاساپ, قىزدار ويۋ ويىپ وتىرىپتى. الىستاعى اۋىلداردىڭ العىر, بىلىمگە قۇشتار بالالارى ءۇشىن اۋدان ورتالىعىنداعى عاجايىپ “دارىن” مەكتەبى بار. جاڭادان, بىرتىندەپ اشىلا باستاعان ينتەرناتتار بار. “دارىن” دەپ اتالاتىن التىن ۇيالاردىڭ اۋدان-اۋدانداردىڭ بارىندە دەرلىك اشىلىپ, ايدىندا جۇزگەن اق جەلكەندى كەمەدەي كوزگە تۇسە باستاعانىنا, كوڭىلگە قونىپ ۇلگەرگەنىنە كوپ بولا قويعان جوق. تەك, ايتەۋىر مۇنداي مەكتەپتەردىڭ باسشىلارى ايتالى اعامىز ايتقاندايىن, ار-ۇياتى مول, جۇرەگى دە, قولدارى دا تازا, اۋىلعا جانى اشيتىن, ايتۋلى ازاماتتار بولعاي دا.
اۋىلدى تۇقىرتپاڭىز, اۋىلدان تۇڭىلمەڭىز, اعايىن. جۇزدەگەن جىلدار بويى مىنايىلىگى مەن شىنايىلىعىنان تانباعان بارشا داستۇرلەرىڭىزدىڭ ۋىزى, مادەنيەتىڭىزدىڭ مايەگى, ادامگەرشىلىك مۇمكىندىكتەرىڭىزدىڭ اسىل ارقاۋى اۋىلدا. ءالى دە مىڭداعان جىلدار بويى سولاي بولا بەرەدى. سەبەبى, باسقا ەلدەردى قايدام, ءبىزدىڭ قازاق اۋىلى جۇزدەگەن عاسىرلار بويى جاساي بەرەتىندىگىنە كۇدىك-كۇمان كەلتىرمەڭىز. ايتپاقشى, ەۋروپا مەن ازياڭىزداعى كوپتەگەن وركەنيەتتى ەلدەرىڭىز وزدەرىنىڭ قۇرىپ كەتكەن “اۋىلدارىن” قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن, قالادان قايىرا قونىس اۋدارماق ماقساتتا ميللياردتاعان, ءتىپتى تريلليونداعان دوللارلار جۇمساپ جاتىر. ءسىز بەن ءبىزدى, بۇكىل ەلىڭىزدى جاھاندانۋدىڭ جاقسى جاقتارىنا ەندىرۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوساتىن دا, سول جاھاندانۋدىڭ جاعىمسىز جاقتارىنان قۇتقاراتىن دا — اۋىل. وسى قوي جىلىنىڭ باسىندا, قاڭتار ايىندا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, يزرايلدىڭ بۇرىنعى باسشىسى شيمون پەرەستىڭ نە دەگەنىن بىلەسىزدەر مە؟ ول:”قازاقستان — باسقا ەشبىر ەلگە ۇقسامايتىن ايرىقشا ەل. تابيعاتى, ادامدارى… قازاقستانعا اياق باسقاندا ەشبىر جەردە كورمەگەن عاجايىپتارعا تاپ بولاسىڭ… ءداستۇرلى ادەت-نورمالارعا بايلانعان ەلگە باسشىلىق جاساۋدىڭ وڭاي ەمەستىگىنە قاراماستان, قازاقستان جاڭا ەراعا كىرۋ جولىندا قولىنان كەلگەننىڭ بارلىعىن جاساۋدا”, — دەدى. شيمون پەرەس مىرزانىڭ ءبىزدىڭ ەلگە بولەكشە قىزىعىپ, اسا جوعارى باعا بەرگەنىنە ءتانتىسىز. بىراق, ويلانىڭقىراۋعا تۋرا كەلەدى. ءبىزدىڭ داستۇرىمىزگە, داستۇرشىلىگىمىزگە سۇقتانۋشىلاردىڭ, ءتۇرلى ءمان-ماعىنا ۇستەپ, ۇزدىگە تاڭداي قاعۋشىلاردىڭ ىشىندە نە بار دەيمىز دە. پەرەستەيىن پىكىر بىلدىرۋشىلەردىڭ پيعىلدارى ءتۇزۋ دەپ تۇسىنەيىكشى. جاقسى ماعىناسىنداعى ءداستۇرشىلدىگىمىزدىڭ دىڭىنە قۋلىق ساۋىپ, قۇرت تۇسىرگىلەرى كەلىپ جۇرمەسە, بوپتى ءدا, ايتەۋىر. ساقتانساڭ, ساقتايدى دەگەن عوي.
پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا ارناعان جاڭاشا جولداۋىن جاريا ەتكەلى ايعا جۋىقتادى. اۋىل اجەپتەۋىر-اق اجارلانا تۇسكەندەي. جولداۋدا ەڭ الدىمەن اۋىلدىڭ قامى ايتىلعان. اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ جونىندەگى نەگىزى مىندەتتى شەشۋ ۇكىمەتىمىزدىڭ الداعى كەزەڭدەگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ باستى مازمۇنىن قۇرايتىنى اتاپ كورسەتىلگەن.
“مەملەكەت 2004-2005 جىلدارى اۋىل ەكونوميكاسىنا 150 ميلليارد تەڭگەدەن اسا قاراجات جۇمساۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونىڭ ىشىندە 2004 جانە 2005 جىلدارى بۇل سوما جىل سايىن 10 ميلليارد تەڭگەگە ۇلعايتىلادى,” — دەيدى جاڭا جولداۋ.
“سونىمەن بىرگە, — دەيدى ەلباسىمىز, — 2003-2005 جىلدارى اۋىلداعى ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسى, اۋىلدى سۋمەن جابدىقتاۋ وبەكتىلەرى ءۇشىن ينۆەستيتسياعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن جىل سايىن 15 ميلليارد تەڭگەدەن بولىنەتىن بولدى. مەن مەملەكەتتىك اگرارلىق ازىق-ت ۇلىك باعدارلاماسىنان تىس بيىلعى جازدا اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن بەكىتسەم دەپ وتىرمىن.”
مىنە, اۋىلدىڭ الەۋمەتتىك دامۋىن جەدەلدەتۋدىڭ, اۋىل ەكونوميكاسىنا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ, سايىپ كەلگەندە, اۋىلدىڭ جانە اۋىل ادامدارىنىڭ قامى دەگەنىمىز وسى ەمەس پە؟ بايقايمىسىز, بۇرىنعى باعدارلامالار قانداي ەدى, بۇگىنگىلەرى قانداي؟ ءبارى ناقتىلى ماقساتقا, ناقتىلى قارجىعا نەگىزدەلگەن ەمەس پە؟
ال, اينالىپ كەتەيىن اۋىل جانە ونىڭ ادامدارى! الدارىڭىزدان جارىلقاعاي.
… اۋىل دەسە, اندىز ارقالاپ كەلە جاتقان اپام
