“الدىمەن ءوزىمىزدى تانىپ الايىق”
جەكسەنبى, 9 قىركۇيەك 2012 0:10
بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى وسىلاي وي تۇيەدى
– اڭگىمەگە كىرىسپەس بۇرىن, مەكەمتاس اعا, وسى سۇحباتتىڭ تاقىرىبى تۋرالى نە ايتاسىز؟ ءبىز ءوزىمىزدىڭ بولمىسىمىزدى تولىق تانىدىق پا؟ مەملەكەتتىك, ۇلتتىق يدەولوگيا دەگەندى قالاي تۇسىنەسىز؟
جەكسەنبى, 9 قىركۇيەك 2012 0:10
بەلگىلى ابايتانۋشى عالىم, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى وسىلاي وي تۇيەدى
– اڭگىمەگە كىرىسپەس بۇرىن, مەكەمتاس اعا, وسى سۇحباتتىڭ تاقىرىبى تۋرالى نە ايتاسىز؟ ءبىز ءوزىمىزدىڭ بولمىسىمىزدى تولىق تانىدىق پا؟ مەملەكەتتىك, ۇلتتىق يدەولوگيا دەگەندى قالاي تۇسىنەسىز؟
– قوعامداعى ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق جاعدايعا وراي مەملەكەت تاراپىنان جۇرگىزىلىپ وتىرعان ساياسي باسشىلىقتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارلىق تەتىكتەرىن تۇتاس العاندا ونىڭ ءوزى مەملەكەتتىك يدەولوگيانى تانىتسا كەرەك. ال ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ اتقارار قىزمەتى مەملەكەتتىك يدەولوگياعا باعىتتالا جۇرگىزىلگەنىمەن, ونىڭ قايتالانباس وزىندىك ەرەكشەلىگى بولماق. ۇلتتىق يدەولوگيا — ۇلتتىق يدەيادان تۋىندايتىن قۇبىلىس. ارينە, ۇلتتىق يدەياسى بولمايتىن ۇلت ومىردە جوق تا شىعار. ءبىزدىڭ ۇلتتىق يدەيامىزدىڭ تەمىرقازىعى – ۇلتتىڭ ويانۋى. ۇلتتىق سانانى وياتۋ – قايتالانباس وزىندىك ەرەكشەلىگى بار قۇبىلىس. ۇلتتىق ويانۋدىڭ, سەزىنۋدىڭ باستاماسى ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا وتارشىلدىق قىسىمعا ءتۇسۋدى الدىن الا سەزىنۋ مەن بوداندىق قامىتىنا جەگىلۋدەن كەيىن تۋىنداعان زار-زامان اقىندارى شىعارمالارىندا ءوز كورىنىسىن جان-جاقتى رەاليستىك تۇرعىدان تابا ءبىلدى. ال حح عاسىر باسىنداعى قازاق قوعامىنداعى ويانۋ ءداۋىرى – ۇلتتىق يدەيانىڭ تەمىرقازىعىنا اينالدى. ول ۇلت تاۋەلسىزدىگى جولىنداعى سان قىرلى كۇرەس قۇرالىن پايدالانعان ويانۋ داۋىرىندەگى ادەبيەتتەن ايقىن بايقالدى. وسىنىسى ءۇشىن دە كەڭەستىك توتاليتارلىق يدەولوگيا حح عاسىر باسىندا قارقىندى تۇردە ءورىس الىپ, دامۋ جولىنا تۇسكەن ۇلتتىق يدەيادان تۋىنداعان ۇلتتىق يدەولوگيانى تۇبىرىمەن جويىپ, جوق ەتۋگە بار كۇشىن سالدى. بۇل جولدا زورلىقپەن, زومبىلىقپەن دىتتەگەن ماقساتىنا جەتتى دە. تەك قانا قازاقستان تاۋەلسىز مەملەكەت بولعان سوڭ عانا ءبىر كەزدە ۇمىت بولۋعا اينالعان ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ بار سالاسى قايتا ورالىپ, دامۋ جولىنا ءتۇستى. ۇلتتىق يدەولوگيا عانا حالقىمىزدىڭ وي-ساناسىن ءوزى كوزدەگەن ۇلتتىق يدەيا نەگىزىندە قالىپتاستىرا الماق.
– ماكە, اباي الەمىنە قالاي باردىڭىز؟ ءسىزدى ابايدىڭ قانداي دانالىعى قىزىقتىردى؟ اقىندىعى ما, الدە فيلوسوفياسى ما؟ قىسقاسىن ايتقاندا, اباي نەسىمەن ۇلى؟
– مەنىڭ ابايتانۋ سالاسىنا تارتىلۋىم دا كەزدەيسوق بولدى. بۇل اسا كۇردەلى سالاعا مەن الدىن-الا دايارلىقسىز, ماقساتسىز, عىلىمي جەتەكشىم اكادەميك قاجىم جۇماليەۆتىڭ “كۇشتەۋىمەن” كەلگەن جاعدايىم بار. اسپيرانتۋراعا 1961 جىلى تۇسكەندە مەنىڭ جاسىم 31-دە بولاتىن.
عىلىمي جەتەكشىم پروفەسسور قاجىم جۇماليەۆپەن تاقىرىپ تاڭداۋعا كەلگەندە ارامىز شيەلەنىسە بەردى. مەن وڭاي قورعالاتىن تاقىرىپتى جاعالاۋمەن بولدىم. قاجەكەڭ “ابايدىڭ ادەبي مۇراسىنىڭ زەرتتەلۋ جايى” دەگەن تاقىرىپتى ۇسىنىپ وتىرىپ الدى. لاج جوق جەتەكشىمنىڭ ايتقانىنا ەرىكسىز كونىپ, قيىن تاقىرىپقا ۇرىندىم. ول كەزدە اسپيرانتۋراعا باسقا رەسپۋبليكادان كەلگەندەردىڭ ىلۋدە ءبىرى عانا قابىلداناتىن كەزەڭ ەدى.
ابايتانۋدىڭ نەگىزىن قالاعان زامانىمىزدىڭ كەمەڭگەر جازۋشىسى مۇحار اۋەزوۆ ومىردەن وتكەن سوڭ, قاجەكەڭ ابايتانۋ سالاسىنداعى عىلىمي ءداستۇردىڭ ءۇزىلىپ قالماۋىن ويلاۋدان بولسا كەرەك, اسپيرانتۋراعا مەنى, كەيىنگى جىلى دارىندى ادەبيەتشى سەيفوللا قۇسپانوۆتى قابىلدادى. سونىمەن ابايتانۋدىڭ جەتپىس جىلدىق تاريحىن جازۋعا سەسكەنە كىرىستىم. سەسكەنەتىن سەبەبىم دە بار. قىرقىنشى جىلدان ارعى كەزەڭدەگى دەرەك كوزدەرىنىڭ ءبارى دە لاتىنشا, ودان ارعىسى ارابشا جازۋ تاڭباسىمەن دۇنيەگە كەلگەن مۇرالار ەكەن. ولاردى مەڭگەرىپ وقىپ كەتۋ جاعى دا قيىنعا سوعىپ, قولبايلاۋ بولا بەردى. جالعىز سۇيەنەتىنىم, 1946 جىلى باسىلىم كورگەن ن.ءسابيتوۆتىڭ “اباي” دەپ اتالاتىن تاقىرىپتىق جۇيەنى ۇستانعان تۇڭعىش بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى عانا. ونىڭ ءوزى دە اباي تۋرالى باسىلىم كورگەن 970 دەرەك توبىن عانا قامتيدى ەكەن. ىزدەستىرە باستاعاننان-اق ۇلى اقىن تۋرالى وزگە دەرەكتەر ءورىپ شىعا باستادى. نە دە بولسا تۇگەل قامتۋ ءۇشىن اباي تۋرالى باسىلىم كورگەن دەرەكتەردى قايتا قاراپ جيناستىرا باستادىم. ونسىز العان تاقىرىبىما قادام باسۋ مۇمكىن ەمەس. سونىمەن قولعا ىلىنگەن ءۇش جارىم مىڭ دەرەك كوزىن جيناستىرىپ, وقىپ, تالداپ, جۇيەلەپ شىعۋعا بەل شەشە كىرىستىم. ناتيجەسى 1965 جىلى كولەمى 20 باسپا تاباقتاي “اباي قۇنانباەۆ” دەپ اتالاتىن تۇڭعىش جاريالانعان ۇلى اقىن مۇراسى تۋرالى تولىق پەرسونالدىق, بىراق حرونولوگيالىق جۇيەنى ۇستانعان بيبليوگرافيالىق كورسەتكىش باسىلىم بولدى.
وسىدان كەيىن ىشتەي كەلگەن قورىتىندىم — مەنىڭ اباي مۇراسىنا دايارلىعىمنىڭ جەتكىلىكسىز ەكەندىگىن سەزىندىم. سەزىندىم دە وزىمە-ءوزىم قامشى باستىم. ابايدى تولىق تانۋدا الدان شىعار كەدەرگىلەردى سەزىنگەندەي بولدىم. ولار: بىرىنشىدەن, اباي ءومىر سۇرگەن ءداۋىردىڭ قايتالانباس تاريحي, ساياسي-الەۋمەتتىك بولمىسىن زەرتتەۋ ۇستىندە تانىپ ءبىلۋ, سىرىن ۇعىنۋ مىندەتى العا قويىلدى. ەكىنشى, اباي تىلىندەگى سوزدىك قور تابيعاتى مەن سول تۇستا حالىق تۇتىنعان سوزدىك قوردى ابايدىڭ مەڭگەرۋ, جاڭعىرتۋ ارقىلى ادەبي ءتىلدىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋ جولىنداعى اقىندىق شەبەرلىگىن تانىپ ءبىلۋ دە قيىندىققا ءتۇستى. ۇشىنشىدەن, اسىرەسە, اباي دۇنيەتانىمىنىڭ اسا كۇردەلى بولمىسىن شاما كەلگەنشە تانىپ ءبىلۋ ءۇشىن, ۇزاق جىلدار بويى ىزدەنىس جولىنا ءتۇستىم. وسى جولدا تالماي ەڭبەكتەنىپ, ىشتەي تۇلەپ وسۋىمە ءارى وسى باعىتتا اداستىرماس تەمىرقازىعىم ۇلى مۇحاڭنىڭ تۋىندىلارىن قوسا تانىپ ءبىلۋ ارقىلى عانا قول جەتەرىنە كوزىم جەتە ءتۇستى. ىزدەنۋ ۇستىندە مەنى ابايدىڭ تەرەڭ ويعا تەلمىرگەن دانالىعى دا قىزىقتىردى. ەكى جاعى دا ءبىر ءبۇتىن قۇبىلىستىڭ قوس قاناتىنداي قاعىلاتىن ۇيلەسىمدى سەرپىنگە يىق تىرەدىم.
قىسقاسىن ايتقاندا, ابايدىڭ: “مەن ءبىر جۇمباق اداممىن ونى دا ويلا” دەپ كەلەر ۇرپاعىنا وي تاستاعاندا, بۇگىنگى ۇرپاعى ول جۇمباقتىڭ شەشىمىن قايدان ىزدەمەك؟
مەنىڭشە, ول جۇمباقتىڭ كىلتى — مۇحتار اۋەزوۆتىڭ: “ابايدىڭ ءدىنى – سىنشىل اقىلدى شارتتى ءدىنى” جانە “ابايدىڭ ءدىنى – ادامگەرشىلىكتىڭ ءدىنى” دەگەن تەزيسىندە جاتىر دەپ ۇعىندىم. بۇل جونىندەگى وي تانىمدارىمدى 1995 جىلى باسىلىم كورگەن “اباي جانە شىعىس” دەگەن ەڭبەگىمدە ورەم جەتكەنشە تاراتىپ ايتقانداي بولدىم. بىراق اتالمىش كىتاپتىڭ كەڭەستىك تار زاماندا 1980 جىلى ەركىن ايتار وي-پىكىردىڭ اياق-قولى ماتاۋلى كەزدە جازىلعانىن دا ەسكەرۋ كەرەك. بۇگىندە ابايتانۋ سالاسىنداعى ادەبيەت, تاريح, پەداگوگيكا, پسيحولوگيا, فيلوسوفيا ءتارىزدى قوعامدىق عىلىمدار سالاسىنداعى زەرتتەۋلەردىڭ ءبارى دە ەندى ابايدىڭ شىعىسىنا قاراي بەت قويىپ, ونىكتى وي-پىكىرلەر تولعاي باستاۋى دا جاي قۇبىلىس بولماسا كەرەك-ءتى. ويتكەنى رۋحاني بابامىز ق.ا. ءياساۋيدىڭ حال ءىلىمى (كەمەل ادام جايىنداعى –م.م.), ابايداعى تولىق ادام ءىلىمى مەن تۇران جەرىندە قانات قاعىپ ورىستەگەن ءجاۋان مارتتىلىك ىلىمدەرىنىڭ ىشتەي ساباقتاسىپ تۇتاستىق تانىتۋى ءالى دە الدا شەشىلەر جۇمباق سىرلاردىڭ, تومسارىپ سىر بۇككەن قاتپارلى قاباتتاردىڭ بۇكتەسىنى جازىلىپ, قويماسى اشىلار كەزەڭگە جەتكەن سياقتى. مىنە, سەن قويعان سۇراقتاعى ابايدىڭ اقىندىق قۇدىرەتى مەن دانالىق ويىنىڭ مەنى قىزىقتىرىپ جۇرگەن تۇستارى وسىلار بولىپ تۇر.
– ەلىمىزدە ابايتانۋ ورتالىعى بار ما؟
— ابايتانۋدىڭ عىلىمي ورتالىعى ۇلى اقىن اباي مەرەيتويىنىڭ 100 جىلدىق مەرەكەسى قارساڭىندا 1944 جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باسقارۋىمەن “اباي توبى” دەگەن اتپەن اشىلىپ, اتاقتى ابايتانۋشى عالىمدار اتسالىستى. بىراق قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ 1947 جىلعى يدەولوگيالىق قاۋلىسىنان كەيىن جابىلىپ تىندى.
1994 جىلى قر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا ابايتانۋ ءبولىمى قايتا اشىلىپ, وعان مەن جەتەكشىلىك ەتتىم. بۇل ءبولىم ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا اقىن مۇراسىن ءار قىرىنان الىپ زەرتتەپ, تانىپ بىلۋدە ايتارلىقتاي ەڭبەك ەتتى. ابايتانۋ سالاسىنان كورنەكتى سەگىز عالىمنىڭ قر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بولۋى – وسى سالانىڭ كەزەڭدى جەتىستىگى رەتىندە باعالانىپ تانىلۋى جۇرتشىلىقتىڭ ەسىندە. اتالمىش ءبولىم بۇگىندە دە ابايتانۋ سالاسىندا جان-جاقتى ىزدەنىستەر جۇرگىزىپ, جاس ابايتانۋشى عالىمداردى قاناتتاندىرىپ كەلەدى. 90-جىلدارى ق.ا.ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىندا “اباي توبى” اشىلىپ, ونىكتى ەڭبەك ەتە باستاعان ەدى. پەندەشىلىگى باسىم ۋنيۆەرسيتەت باسشىلارى “اباي توبىنىڭ” عالىمدارىن ىدىراتىپ تىندى.
م. اۋەزوۆ 1942 جىلدان باستاپ جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتا باستاعان ابايتانۋدىڭ ارنايى كۋرسى مەن ارنايى سەمينار ساباقتارى ءوز دارەجەسىندە جۇرگىزىلمەي كەلەدى. بىراق ابايتانۋدىڭ سونى ءبىر سالاسى “ابايتانۋ تاريحى” دەپ اتالاتىن جاڭا ارناۋلى كۋرس پەن ارناۋلى سەمينار ساباقتارى وزبەكستانداعى سىرداريا پەدينستيتۋتىندا باستالىپ, بۇگىندە ق.ياساۋي اتىنداعى حقتۋ مەن م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە جالعاستىرىلۋدا. وسى سالادان ستۋدەنتتەر ديپلوم جۇمىستارىن جازىپ, ماگيسترلەر مەن اسپيرانتتار ديسسەرتاتسيالارىن قورعاۋدا. ناتيجەسى عىلىمي مونوگرافيا تۇرىندە ۇزدىك-ۇزدىك جاريالانىپ كەلەدى.
– وتكەن جىلى سىزگە تۇركيادا ۇلكەن اتاق بەرىلدى. سوندا ءسوز سويلەگەنىڭىزدى بىلەمىز. جالپى تۇركى حالىقتارىنا ورتاق قانداي ماسەلەلەردى كوتەردىڭىز؟
– ءيا, بىلتىر انكارادا تۇركيانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى سۇلەيمەن دەميرەلدىڭ قولىنان “تۇرىك ەلىنە قىزمەت سىيى” دەپ اتالاتىن حالىقارالىق سىيلىققا يە بولدىم. اتاق العان كىسىلەر سول جەردە وزدەرىنىڭ كوكەيكەستى وي-پىكىرلەرىن ايتادى ەكەن. سىيلىق يەلەرى وزدەرىنشە وي ءبولىسىپ جاتتى. سويلەۋ كەزەگى ماعان كەلگەندە ەكى-ءۇش ءتۇرلى ارمان-تىلەكتى تىلگە تيەك ەتتىم. زالدا تۇركى حالىقتارىنىڭ بەتكە شىعار زيالى توبى وتىرعان. سونداعى ورتاعا سالىپ وي بولىسكەن پىكىرلەرىم مىنالار.
ءبىرىنشى. تۇركى ءتىلدى تۋىسقان حالىقتار ءححى عاسىر باسىندا-اق سانى جاعىنان الەم حالىقتارىنىڭ ىشىندە قىتاي مەن ۇندىدەن كەيىنگى ءۇشىنشى ورىنعا كوتەرىلمەك. مۇنداي زور كورسەتكىشكە جەتكەن سوڭ, الەمدىك اۋماقتاعى رۋحاني ءارى ساياسي-الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستاردان ءوزىنىڭ زاڭدى ورنىن ويىپ تۇرىپ الماعى كەرەك. ول ءۇشىن بارىنەن دە كەرەگى تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني بىرلىگى ەكەن.
تۇركى حالىقتارىنىڭ وتكەندەگى بابالارى ءوز جەرىندە تەڭدەسى جوق يمپەريالىق مەملەكەتتەر قۇرىپ, الەمدى ءدۇر سىلكىندىرىپ كەلدى. بىراق ولار ىشكى تاق تالاستارى مەن سىرتقى يمپەريالاردىڭ ساياسي ايلا-شارعىلارىنىڭ ناتيجەسىندە بيلىكتەن قول ءۇزىپ, اقىرى تارىداي شاشىلىپ, ءبىر عانا وسمان تۇرىكتەرىنەن باسقالارى بوداندىق قامىتىن موينىنا ءىلىپ شىعا كەلدى.
ياعني, تۇگەلگە جۋىق وتارلانىپ, عاسىرلار بويى سانالى تۇردە جۇرگىزىلگەن وتارشىلدىق ساياسات ولاردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتىپ, تۋىستىعىن, ءتۇبى ءبىر قانداستىعىن ۇمىتتىردى. بۇل ولاردى بىرتە-بىرتە حالىقتىق تاريحي جادىنان, ءتىلى مەن دىلىنەن, ءدىنىنەن, ۇلتتىق داستۇرىنەن, ەڭ باستىسى سوڭعى تىرەگى بولعان رۋحاني تۇتاستىعىنان تايدىردى. ءبىر جاعى ورىستاندىرىلىپ, ءبىر جاعى قىتايلاندىرىلىپ جاتتى, ياعني كۇشپەن اسسيميلياتسياعا ءتۇسىرىلدى.
وسى سەبەپتى 49 ۇلىستان تۇراتىن تۇركى حالىقتارىنىڭ 27-ءسىنىڭ ءتىلى ءولى تىلگە اينالدى. قالعان 22-سىنەن 13-ءىنىڭ ءتىلى قالت-قۇلت ەتىپ, ءسال بولسا تاريح ساحناسىنان سىرعىعالى تۇر. ويلاماعان جەردەن كەڭەس وداعى كۇيرەپ, زامان وزگەرىپ وتارلىق ەزگىدەگى تۇركى حالىقتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرىپ, مەملەكەتىن نىعايتىپ جاتقاندا تارىداي شاشىلىپ كەتكەن قانداستارىمىزدى رۋحاني جاعىنان تۇتاستىرىپ, بىرلىككە الىپ كەلۋدىڭ شەشۋشى كىلتى قايدا دەگەن سۇراق تۋا باستادى. ونداي قۇدىرەتتى كۇشتىڭ ۇلگىسىن قىتاي حالقىنىڭ جازۋ مادەنيەتىنەن كورىپ وتىرمىز. ويتكەنى, سۋن يات سەننىڭ ايتۋىنشا, ءجۇز تايپاعا بولىنەتىن ءارى ءبىرىنىڭ ءتىلىن ءبىرى مۇلدە تۇسىنبەيتىن قازىرگى 1 ملرد-تان استام قىتاي حالقىن رۋحاني جاعىنان تاس تۇيىندەي بىرىكتىرىپ, ۇرشىقشا ءۇيىرىپ وتىرعان كۇش — ولاردىڭ عاسىرلار بويى ءۇزىلىسسىز كەلە جاتقان جازۋ تاڭباسىندا جاتىر ەكەن. وسىلار سياقتى ونداعان تايپالارعا ءبولىنىپ, 49 ۇلىسقا اينالعان تۇركى حالىقتارى ءبىر جاقسىسى ءبىر بىرىمەن سويلەسسە ءبىرىن ءبىرى ۇعىنىپ, تۇسىنە بەرەدى. ولاردى دا رۋحاني جاعىنان بىرىكتىرىپ تۇتاستىققا الىپ كەلگەن شەشۋشى كىلت – ياعني ورتاق ەملەدەگى جازۋ تاڭباسى بولعان.
بايقالدان بالقانعا دەيىنگى ۇلى كەڭىستىكتى جايلاعان تۇركى حالىقتارىنىڭ مەملەكەتتىك دەڭگەيدە تارالىپ قىزمەت ەتكەن ءارى رۋحاني بىرلىگىن تۇتاستىرىپ كەلگەن ويما جازۋى Vش-ءىح عاسىرلارعا دەيىن ءومىر ءسۇرىپ كەلدى.
تۇركى حالىقتارى يسلام ءدىنىن قابىلداۋىنا بايلانىستى ويما جازۋ ورنىنا اراب جازۋ تاڭباسى ورنىقتى. اراب جازۋ تاڭباسىن تۇركى حالىقتارى بىركەلكى قالىپتاعى ءبىر ەملەدە قابىلداۋى سەبەپتى, ءبىرىن-ءبىرى وقىپ تۇسىنە الاتىندىقتان, ۇلتتىق رۋحاني تۇتاستىعىن ساقتاپ قالدى. ال, رەسەي يمپەرياسىنىڭ الىستى كوزدەگەن وتارشىلدىق ساياساتى وسى رۋحاني تۇتاستىقتى بۇزبايىنشا, ول ءۇشىن اراب جازۋ تاڭباسىنىڭ ورنىنا ورىس جازۋى تاڭباسىن ەندىرمەيىنشە, تۇركى حالىقتارىنىڭ تاريحي جادىن شايىپ, وتكەن تاريحى مەن ۇلتتىق داستۇرىنەن قول ۇزدىرمەيىنشە ولاردى رۋحاني قۇلدىققا تۇسىرە المايتىنىن ءبىلدى. ءبىلدى دە بار كۇشىن, ايلا ءتاسىلىن وسى جولعا جۇمساۋدان تارتىنبادى.
بۇل ءداستۇرلى وتارشىلدىق قۇيتىرقى ساياساتتى كەڭەس وكىمەتى باسقاشا جولدارمەن, ياعني, حالىقتار دوستىعى ۇرانىمەن بۇركەمەلەپ جالعاستىردى. وسى ماقسات تۇرعىسىنان اۋەلى اراب جازۋ تاڭباسىن 30-جىلدارى لاتىن جازۋ تاڭباسىنا كۇشپەن الماستىردى. 1940 جىلى قىزىل قىرعىننان كەيىن بىردەن داۋ-دامايسىز بۇكىل تۇركى حالىقتارىن ورىس جازۋ تاڭباسىنا وتكىزىپ جىبەردى. تەك قانا سلاۆياندارمەن دىندەس بولۋى سەبەپتى ارميان مەن گرۋزين جازۋلارىن وزگەرتپەدى.
بۇل وزگەرىستەردى جاساۋداعى باستى ماقسات – تۇركى حالىقتارىن بىرتىندەپ ورىستاندىرۋ باعىتىن ۇستانعان ساياسات بولاتىن-دى. وسى سياقتى قىتاي كوممۋنيستەرى دە ءوز قاراۋىنداعى ۇساق ۇلتتاردىڭ جازۋ تاڭباسىن وزگەرتۋدە جوعارىداعى باعىتتى ۇستاندى. بۇل ەكى يمپەريانىڭ ەكەۋى دە ءبىر ماقساتتى كوزدەدى. مىنە, وسى سەبەپتى ەندى اسسيميلياتسياعا ءتۇسىرۋدىڭ زورلىعى مەن زاردابىنان قۇتىلۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق جازۋ تاڭباسىن قابىلداۋدان باسقا جول بولماي تۇر.
الەمدەگى بۇگىنگى تۇركى حالىقتارى قازىر ءۇش ءتۇرلى جازۋ تاڭباسىنا تاڭىلىپ وتىر. ولاردىڭ ءبىرازى ورىس جازۋ تاڭباسىندا بولسا, كوبىرەگى لاتىنشا جازۋدا, ال, از بولىگى اراب جازۋ تاڭباسىن قولدانىپ كەلەدى. ءتىپتى, ءبىر حالىق دەپ سانالاتىن قازاقتىڭ ءوزى, ازىرشە, ورىس جازۋ تاڭباسىندا بولسا, شەت ەلدەردەگى قازاقتار لاتىن جازۋ تاڭباسىندا, ال, قىتاي قازاقتارى اراب جازۋى تاڭباسىندا. بۇكىل تۇركى حالىقتارى تۇگىلى قازاقتاردىڭ ءوزى ءبىر حالىق بولا وتىرىپ, وسى ءۇش ءتۇرلى جازۋ تاڭباسىن قولداناتىندىقتان, بىرىمەن ءبىرى ءوزارا بايلانىسقا تۇسە الماي, رۋحاني تۇتاستىق تابا الماي كەلەدى.
قازىرگى زاماندا تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق جازۋ تاڭباسى لاتىنشاعا اۋىسا باستاعانىمەن, ودان دارمەن بولماي وتىر. ويتكەنى, ءار حالىق لاتىنشا جازۋ تاڭباسىن وزىنشە قابىلداپ ءبىر ەملەنى ۇستانباۋى سەبەپتى, ءبىرىن-ءبىرى وقىپ تۇسىنە الاتىن ورتاق جازۋعا قولى جەتپەي جاتىر. ياعني, رۋحاني جاعىنان تۇركى حالىقتارى تاعى دا ءبىر بىرىنەن الىستاپ, قولدارى بىرلىككە جەتە المايدى دەگەن كۇدىكتى وي تۋادى.
تەگىندە بەلگىلى ءبىر ءتىلدىڭ ۇلتتىق دىبىستىق تابيعاتىنان تۋىندايتىن وزىنە ءتان جازۋ تاڭباسى بولماسا, بوگدە ءتىلدىڭ بولمىسىنان پايدا بولعان جازۋ تاڭباسى باسقا تىلگە ويداعىداي قىزمەت ەتە المايتىنىن تاريح تاجىريبەسى ايعاقتاپ وتىر. ويتكەنى, ءار حالىقتىڭ سويلەۋ تىلىندەگى ۇلتتىق دىبىستىق تابيعاتىنا ساي سول ءتىلدىڭ ارتيكۋلياتسيالىق بازاسى (سويلەۋ ستانوگى) قالىپتاسادى ەكەن. مىسالعا الار بولساق, ارميان, گرۋزين حالىقتارىنىڭ ارتيكۋلياتسيالىق بازاسى ءوزىنىڭ ۇلتتىق دىبىس ەرەكشەلىگىنە وراي قالىپتاسۋى سەبەپتى, ولار ورىس ءتىلىن قانشالىقتى جاقسى مەڭگەرسە دە, اكتسەنتسىز سويلەي المايتىنىن كۇندە كورىپ ءجۇرمىز. ال, ءوزىنىڭ ۇلتتىق نەگىزدەگى جازۋ تاڭباسىنان ايرىلعان قازاق, قىرعىز, تاتار, باشقۇرت, ت.ب. حالىقتاردىڭ سويلەۋ تىلىندەگى ارتيكۋلياتسيالىق بازاسى ورىس جازۋ تاڭباسى نەگىزىندە قالىپتاسقاندىقتان, ولار ورىسشا سويلەگەندە اكتسەنتسىز تازا سويلەيدى. مۇنىڭ سەبەبى دە ولاردىڭ سويلەۋ تىلىندەگى ارتيكۋلياتسيالىق بازاسى بوتەن ءتىلدىڭ دىبىستىق جۇيەسى نەگىزىندە قالىپتاسۋىندا جاتىر.
مۇنىڭ ۇستىنە ورىستىڭ 33 ارپىنەن باسقا ۇلتتىق نەگىزدەگى 9 ءارىپ تاڭباسىنىڭ ءبارى تۇركى حالىقتارىنىڭ جازۋ تاڭباسىندا بىركەلكى ورتاق ءارىپ تاڭباسىمەن بەرىلمەي, بىرىنە ءبىرى ۇقسامايتىن ارقيلى تاڭبالارمەن بەرىلۋى سەبەپتى, تۇركى حالىقتارى ءبىرىن ءبىرى وقىپ تۇسىنە الماي, رۋحاني تۇتاستىقتان ايىرىلىپ, بىرتىندەپ ءبىر-بىرىنەن الىستاۋعا الىپ كەلدى. بۇل ىسپەتتەس تىلدەگى وتە نازىك وزگەرىستەر وتارشىل ماقساتتاعى ۇكىمەتتىڭ ورىستاندىرۋ ساياساتىنان تۋىنداپ وتىرعان قۇبىلىس ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى ۇعىنىپ تۇسىنە بەرمەيدى. وسى بۇركەمەلى وتارشىلدىق ساياساتتى تۇسىنبەۋ نەمەسە سانالى تۇردە تۇسىنۋگە ءتۇرلى ايلا-شارعىلارمەن ىرىق بەرمەۋ حالىقتى رۋحاني تۇتاستىقتان ايىرىپ, قايعىلى قاسىرەتكە الىپ كەلدى. بۇگىنگى قازاق حالقىنىڭ رۋحاني الەمىندەگى داعدارىستاردىڭ نەگىزى دە وسى ساياساتتىڭ سالدارلى ناتيجەسىنەن تۋىنداپ وتىرعان قاسىرەتتى قۇبىلىس.
مىنە, وسى جاعدايلاردى ۇعىنا وتىرىپ قازىرگى تۇركى حالىقتارى الداعى بولاشاعى ءۇشىن, ءبىرىن ءبىرى ەركىن وقىپ تۇسىنە الاتىن بارىنە بىردەي ورتاق جازۋ تاڭباسى مەن ەملەسىن كەڭەسە وتىرىپ قابىلداۋ جولىنا بارماي تۇرا المايتىن كەزەڭ جەتتى. وزگەشە جولى دا جوق. ارينە, ول ورتاق جازۋ تاڭباسى تۇركى حالىقتارىنىڭ سويلەۋ ءتىلىنىڭ دىبىستىق تابيعاتىنان تۋىنداپ, عاسىرلار بويى قولدانۋ اياسىنداعى اتا جازۋى بولعان ويما جازۋ تاڭباسىنىڭ سۇرىپتالىپ الىنعان جاڭاشا ۇلگىسى بولماق. ارينە, تۇركى حالىقتارىنىڭ ماريگينالدىق سانا تۇتقىنىندا قالعان بۇگىنگى ۇرپاعى تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق جازۋ ۇلگىسىن جاتسىنىپ, قابىلداي الۋى دا ەكىتالاي. بىراق بۇگىنگى جاھاندانۋ زامانىندا ءوزىنىڭ ۇلتتىق ءتىلى مەن ءدىلىن, رۋحاني تۇتاستىعىن ساقتاۋعا ۇمتىلعان سانالى توبىنىڭ ۇلتتىق ساناسىنىڭ ويانۋى ولاردى وسى جولعا اكەلمەي تۇرا المايدى. ويتكەنى, رۋحاني تۇتاستىعىمىزدىڭ ۇيىتقىسى وسى اتا جازۋدىڭ جاڭارعان ءتۇرى – ويما جازۋعا تاعدىرىمىز بايلانىستى ەكەنىنە كوزدەرى جەتە تۇسەدى. باسقا جولدىڭ ءبارىن دە تۇركى حالىقتارىنىڭ عاسىرلار اۋقىمىندا جازۋ تاڭبالارىن سان رەت ىرىقسىز اۋىستىرۋعا بارۋداعى تاريحي تاجىريبەسى تەرىستەپ وتىر.
تۇركى حالىقتارىنىڭ زيالى توبى الدىندا ايتىلعان ەكىنشى ماسەلە – بولاشاقتا تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق مورالدىق كودەكسىنىڭ ىرگەتاسى – رۋحاني بابامىز ق.ا.ياسساۋي نەگىزىن قالاعان حال ءىلىمى جايىندا بولدى. ويتكەنى الەم حالىقتارى ىشىندە تۇركى حالىقتارى سانى جاعىنان ءۇشىنشى ورىنعا كوتەرىلۋى – ونىڭ الدىنا رۋحاني تۇتاستىعىن ورنىقتىرۋدىڭ ەلەۋلى ءبىر تىرەگى – ولاردىڭ مورالدىق كودەكسىنىڭ اداميلىق تۇرعىداعى ۇلگىلى جوباسىنىڭ بولۋى دا زاڭدىلىق. تۇركى حالىقتارىنىڭ بارىنە ورتاق مورالدىق كودەكستىڭ بيىك رۋحاني ادامشىلىق نەگىزدە جاسالۋىنىڭ ىرگەتاسى, ارينە. تۇران جەرىندە قالىپتاسقان حال ءىلىمىنىڭ رۋحاني باستاۋلارىنان ءنار الماق.
تۇركى الەمىنىڭ حالىقتىق نەگىزدەگى ۇستانىپ كەلە جاتقان مورالدىق مىنەز-قۇلقىنىڭ قالىپتاسۋىنا حال ءىلىمىنىڭ ىقپالى بولعاندىعى ايدان انىق.
تۇركى حالىقتارىنىڭ اتا-بابالارى ۇستانعان كوشپەلى وركەنيەت نەگىزىنەن تۋىنداعان حالىقتىق مىنەز-قۇلقىنىڭ نەگىزدەرى مەن حال ءىلىمىنىڭ ىرگەتاسى تۇركى حالىقتارىنىڭ بولاشاق ورتاق مورالدىق كودەكسىنىڭ بەرىك تۇعىرىنا اينالماق. مۇنداي جاعدايدا بالاساعۇننىڭ ءجاۋان مارتتىلىك ءىلىمىنىڭ نەگىزدەرى مەن تۇركى جۇرتىندا ق.ا.ياسساۋي نەگىزىن سالعان حال ءىلىمىنىڭ بولمىسىن زەرتتەپ, تانىپ ءبىلۋ ارقىلى تۇركى حالىقتارىنىڭ ورتاق بولاشاق مورالدىق كودەكسىنىڭ عىلىمي نەگىزدەرىن قالىپتاستىرىپ, ول ءىلىمدى اباي مەن شاكارىمدەگى تولىق ادام ىلىمىمەن جەتىلدىرە وتىرىپ, كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتە الماقپىز. ءارى تولىق ادام تۋرالى اباي قالىپتاستىرىپ, گۋمانيستىك يدەالعا اينالعان بۇل ءىلىم تۇركى حالىقتارىنىڭ بولاشاقتاعى ورتاق مورالدىق كودەكسىنىڭ نەگىزىنە اينالۋى ارقىلى ءبىزدى ەۋروپالىق زاتشىلدىق پيعىلدان تۋىندايتىن ءتان قۇمارى تۋدىرىپ وتىرعان الەمدىك كەسەپاتتان دا (ناشاقورلىق, جەزوكشەلىك, قاتىگەزدىك پەن سەكس, پارنوگرافيا ت.ب.) ساقتايدى. ماسەلەنىڭ توق ەتەر جەرى وسى اسىل حال ءىلىمىن جان-جاقتى زەرتتەپ, حالىقتىق ۇستانىمعا اينالدىرۋدا جاتىر.
ءۇشىنشى ماسەلە — تاعدىردىڭ جازۋىمەن تارىداي شاشىلىپ, ءبىر-بىرىنەن قول ءۇزىپ, تۋىسقاندىق, رۋحاني تۇتاستىعىن ۇمىتىپ, باسقا دىندەرگە شوقىنىپ كەتكەن تۇركى حالىقتارىنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىنىڭ ۇيتقىسىنا اينالار ەلەۋلى ءبىر تەتىگى — جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى بارلىق فاكۋلتەتتەردە “تۇركى حالىقتارى ادەبيەتى” كۋرسىن وقۋ باعدارلاماسىنا ارنايى تۇردە ەندىرۋدى قولعا الۋدا جاتىر.
قازىرگى جاستار ءوز ادەبيەتىنەن گورى باتىس پەن ورىس ادەبيەتى تاريحىمەن جەتە تانىس بولسا دا ءوز حالقىنىڭ, اسىرەسە, تۇركى حالىقتارىنىڭ ادەبيەت الەمىنەن مۇلدە حابارسىز.
شىندىعىنا كەلگەندە, اۋەلى ءوزىمىزدى ءوزىمىز جەتە تانىپ, تاريحي تۋىستىعىمىز بەن رۋحاني تۇتاستىقتا بولعان وتكەن تاريحىمىزدى عىلىمي تۇرعىدان ۇعىنىپ بارىپ مەڭگەرۋ مىندەتى تۇر. ويتكەنى, ادەبيەت – ءومىر ايناسى. تۋىسقان حالىقتاردىڭ ادەبيەتىن وقىپ ءبىلۋ ارقىلى سول حالىقتىڭ جان دۇنيەسى مەن رۋحاني بولمىسىن جەتە تانىپ بىلەتىندىكتەن, تۋىسقان تۇركى حالىقتارىنىڭ وتكەن تاريحي جولىن دا ءارى بىزبەن تۋىستىق قاتىناسى مەن ءتۇبىرى ءبىر ۇلتتىق داستۇرىنە دە قانىعا بەرەمىز. ءارى ۇمىت بولعان وتكەندەگى حالىقتىق تاريحي جادىمىزدى ءتىرىلتىپ, ءوزىمىزدى ءوزىمىز تانۋعا جاقىنداي تۇسەمىز.
قازىرگى جاھاندانۋ زامانىندا ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق, تۋىستىق قالپىمىزدى ساقتاپ قالۋ اۋاداي قاجەتتىلىككە اينالۋدا. ءبىز تۇگىلى ءدىنى مەن ۇلتتىق ءداستۇرى تەمىردەي بىرلىكتەگى يران حالقى جاھاندانۋ پروتسەسىنەن سەسكەنىپ, جاستارىنىڭ ساناسىنا وزىندىك ۇلتتىق تانىمىن تەرەڭدەتە ءسىڭدىرۋ ماقساتىندا بارلىق وقۋ ورىندارىنداعى فاكۋلتەتتەردە يران ادەبيەتى مەن تاريحىن جاپپاي وقىتۋدا. ولاي بولسا, ءبىزدىڭ دە رۋحاني تۋىستىق, تۇتاستىققا باستايتىن ىرگەمىزدى وسى باستان بەكىتە بەرگەنىمىز ءجون بولار.
– 2000 جىلدىق تاريحى بار تاراز قالاسىن ەلىمىزدە شىعىستانۋ ورتالىعى جاساۋ تۋرالى ويىڭىز بار ەكەنىن ەستىگەنبىز. بۇل تۋرالى نە ايتاسىز؟ جالپى شىعىستانۋ ورتالىعى قاجەت پە؟
– قازاقستاننىڭ ەڭ كونە قالاسى — تاراز. ونىڭ 2000 جىلدىق تاريحىندا تالاي قۇپيا سىر بۇككەن قاتپارلى قاباتتارى اشىلماي, جۇمباق كۇيىندە بولاشاق زەرتتەۋشىسىن كۇتۋدە. جالپى قازاق ەلىنىڭ تاريحي تاعدىرى اپارىپ سوعاتىن تاعدىرلى تاريحي ءۇش بۇرىشى بار. ءۇش بۇرىش دەپ وتىرعانىمىز شىعىسىنداعى قىتاي مەن تۇستىگىندەگى اراب-پارسى جانە باتىسىنداعى رەسەي مەن ەۋروپالىق ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسىمىزدىڭ تاريحي شەڭبەرىن مەڭزەگەنىمىز. وسى تاريح تاعدىرى پەشەنەمىزگە جازعان تاريحي ءۇش بۇرىش اراسىنداعى بولىپ وتكەن نەبىر عاجاپ وقيعالاردى تانىپ بىلمەيىنشە وتكەن تاريحىمىزدى تانىپ ءبىلۋدىڭ ءوزى دە قيىن.
ءبىزدىڭ تاريحىمىز قىتاي مەن اراب-پارسى الەمىمەن تۇتاسىپ جاتىر. ونى عىلىمي تۇرعىدان تەرەڭ تانىپ ءبىلۋ ءۇشىن قىتاي, اراب, پارسى تىلىندەگى تاريحي دەرەك-ماعلۇماتتار كوزىن جۇيەلى تۇردە بىرتىندەپ مەڭگەرۋ عانا تاريحي سانامىز بەن كوكىرەك كوزىمىزدى اشپاق. تاريح تالايى ماڭدايىمىزعا جازعان وتكەننىڭ وسى ءۇش بۇرىشى دا تاراز قالاسى تاعدىرىمەن تىكەلەي بايلانىستا جاتۋى سەبەپتى, كونە ءداۋىر مەن ورتا عاسىر تاريحى بۇل قالانى سىرت اينالىپ كەتە الماعان. سوندىقتان شىعىستانۋدىڭ ءبىر ورتالىعى نەمەسە عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى تاراز قالاسىندا اشىلۋى تاريحي جاعىنان الىپ قاراعاندا دا رۋحاني قاجەتتىلىككە اينالىپ وتىر.
اقىنداردىڭ اتاسى اتانعان رۋداكيدەن باستاپ پارسى اقىندارى مىڭ جىل بويى جارىسا جىرلاعان تاراز شاھارىنا تەڭەسەر الەمدە وزگە قالانىڭ بولماۋىندا كوپ سىر جاتىر. بۇل ورايدا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ: “تاراز – رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ التىن دىڭگەگى”, –دەپ باعالاۋى جاي نارسە بولماسا كەرەك-ءتى.
تاراز تاعدىرىنىڭ ناقتىلى تاريحي دەرەك كوزدەرى ىزدەگەن كىسىگە شىعىسى قىتايدا, تۇستىگى اراب, پارسى الەمىندە جاتسا, ونى تانىپ, زەرتتەپ, ءبىلۋدىڭ تاريحي مىندەتى دە ويلى ۇرپاق الدىنا كولدەنەڭ قويىلۋى دا رۋحاني قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ وتىر. وسى تاريحي ەرەكشەلىكتى سەزىنۋدەن بولسا كەرەك, قر ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ج.قۇلەكەەۆتىڭ م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور ۇ.بەكتۇرعانوۆقا جولداعان نۇسقاۋ حاتىندا “قازاق-يران رۋحاني بايلانىستارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن” اشۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتۋىندە الدىن ويلار كورەگەندىكتىڭ ءبىر بەلگىسى جاتىر دەپ قارادىق. بىزدەر, شىعىستانۋشى يسلام جەمەنەي اينالاسىنداعى شىعىستىڭ كوپتەگەن تىلدەرىندەگى دەرەك كوزدەرىنە ەركىن كىرە الاتىن پوليگلوت عالىمدار, مينيستر قويعان تالاپتى اتقارۋعا تولىق نەگىزى بار دەپ بىلەمىز. “قۇلاننىڭ قاسۋىنا مىلتىقتىڭ باسۋى…” دەگەندەي, بىزدەر, ءبىر توپ شىعىستانۋشى عالىمدار, م.ح.دۋلاتي تۋرالى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىن اشۋعا ارەكەتتەنىپ جۇرگەندە, ءمينيستردىڭ ءوزى وعان تىكەلەي نازار اۋدارۋى قۇپتارلىق نارسە.
بولاشاق بۇل عىلىم ورتالىعىنىڭ ءبىر نىساناسى م.ح.ءدۋلاتيدىڭ ادەبي-تاريحي مۇراسى مەن شايح تارازي قۇدايداتتىڭ پارسى-شاعاتاي تىلىندە ارالاس جازىلعان كونە قولجازباسى, تۇرىك تىلىندەگى تۇڭعىش ولەڭ تەورياسى تۋرالى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگى تۇركولوگيا سالاسىنداعى ايتۋلى جاڭالىق بولىپ تابىلادى. تاراز قالاسىنا تىكەلەي قاتىسى بار ادەبي-تاريحي قولجازبالار مەن كونە كىتاپتار دا اۋدارىلىپ, ناقتىلى زەرتتەۋ نىساناسىنا الىنباق. مىنە, وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ تارازدا شىعىستانۋ ورتالىعىن اشۋ اسا قاجەتتىلىكتەن تۋىنداپ وتىر.
— سىز حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار ۇلى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ مول مۇراسىن جيناستىرىپ, باتىر-جازۋشىنىڭ تۇلعاسى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى پىكىر ايتىپ جۇرگەنىڭىزدى دە بىلەمىز. باۋكەڭ ءبىزدىڭ جاڭا قوعامدا ءوز ورنىن الدى ما؟ ول كىسى قانداي قاسيەتىمەن حالقىنىڭ سۇيىكتى ۇلىنا اينالدى دەپ ويلايسىز؟
– مەن باۋىرجان مومىش ۇلىمەن 1959 جىلى ءساۋىر ايىندا تاشكەنت قالاسىندا تانىسقاننان باستاپ, ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىنە دەيىن بىرگە بولىپ, ىشتەي تابىسقان تۋىستىق قاتىسى بار ىنىلەرىنىڭ ءبىرىمىن. باۋكەڭ تۋرالى “حالىق سىيى”, “باۋىرجان باتىر”, “اينالعان اتى اڭىزعا مومىش ۇلى” دەپ اتالاتىن كىتاپتاردى جاريالادىم. باتىردىڭ 90 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان ەكى تومدىعىن قۇراستىرىپ, تۇسىنىكتەرىن جازدىم. ءومىرىنىڭ سوڭىندا ماعان سەنىپ تاپسىرعان ەكى تومدىق قولجازبا مۇراسىنىڭ ىشىنەن تاڭداپ “پسيحولوگيا ۆوينى” كىتابىن جانە ونىڭ قازاق تىلىندە “قانمەن جازىلعان كىتاپ” دەپ اۋدارىلعان نۇسقاسىن دا جاريالاپ ۇلگەردىك. باۋىرجانتانۋعا ارنالعان عىلىمي-زەرتتەۋ ماقالالارىمدى دا ۇزبەي جازىپ كەلەمىن. باۋكەڭنىڭ تىكەلەي تاپسىرۋى بويىنشا, ول كىسىنىڭ جەكە ارحيۆتەرىن جۇيەلەپ, ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ, ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعاتقا وتكىزدىم. قولدا قالعان اسا قۇندى قولجازبالارى مەن حاتتارى, ەستەلىكتەرى, سوعىس كەزىندەگى بلوكنوتتارى, ت.ب. دەرەك-ماعلۇماتتارى, فوتولارى مەن مايدان دالاسىندا ءوزى سىزعان اسكەري توپوگرافيالىق كارتالارى باقىتجان مومىش ۇلى مەن مەنىڭ جانە دميتري سنەگيننىڭ ارحيۆىندە ساقتالۋدا. ارينە, بۇلاردىڭ ءبارى دە ءبىر جۇيەگە ءتۇسىرىلىپ, ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ نىساناسىنا الىنىپ, بولاشاق ۇرپاق قولىنا تابىستالار رۋحاني ءمانى بيىك مۇرالار. وسى قاجەتتىلىكتى سەزىنە وتىرىپ, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءجۇز جىلدىق مەرەيتويىنا بۇرىنعىداي قاپى قالماي, الدىن-الا دايارلىقتار جۇرگىزە باستاۋ مىندەتى الدىمىزدا تۇر. وسى ماقسات تۇرعىسىنان “باۋىرجان مومىش ۇلى ءححى عاسىر كوگىندە“ دەپ اتالاتىن عىلىمي جوبانى وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆتىڭ نازارىنا ۇسىندىم. اكىم بۇل جوباعا جىلى قاباقپەن قاراپ, قۇپتاپ وتىر. وسى جوبانىڭ ناتيجەسى 30 تومدىق كىتاپ پەن “باۋىرجان مومىش ۇلى” دەپ اتالاتىن قايتالانباس بىرەگەي ەنتسيكلوپەديا قوسا دايارلانباق.
باۋكەڭنىڭ بالالىق شاعى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدىق زامانىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. ەرجەتىپ, ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن كەيىنگى ءومىر جولى كەڭەستىك يدەولوگيالىق قۇرساۋدا ءوتتى دە ءوزى ارمانداعان تاۋەلسىزدىك كۇنىن كورە الماي دۇنيەدەن وزدى.
باۋكەڭنىڭ 1941 جىلعى ماسكەۋ تۇبىندەگى قاندى مايدان شايقاستاعى اتى اڭىزعا اينالعان ەرلىك داڭقى الەمدى ارالاپ كەتتى. بۇرىنعى قازاق باتىرلارى مەن اتاقتى قولباسشىلارىنىڭ ەسىمى بۇكىل قازاق ەلىنە نەمەسە ارى كەتكەندە التى الاشتىڭ بالاسىنا عانا جايىلاتىن. ال, باۋكەڭنىڭ باتىرلىعى مەن قالام قايراتكەرلىگى بۇكىل وداق حالىقتارى مەن الەم جۇرتشىلىعىنا تەگىس تانىمال بولىپ, كوزى تىرىسىندە اتى اڭىزعا اينالىپ تا ۇلگەردى. شىعارمالارى دا شەتەل تىلدەرىنە اۋدارىلىپ, حالقىنىڭ داڭقىن الەمگە جايدى. بۇعان قوسا باۋكەڭ تەك قازاق ەلى ەمەس, بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ بۇگىنگى زامانداعى اسكەري ادەبيەتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى بىرەگەي قالامگەر رەتىندە دە ەرەكشەلەنەتىن دارا تۇلعاعا اينالدى. نوقتاعا باسى سىيماعان باۋكەڭ ادىلەتسىزدىكتى مايدان ءتورى مەن بەيبىت ومىردە دە ءبىر ادامداي كوردى. كوردى دە سول ادىلەتسىزدىكپەن ايقاسقا ءتۇستى. ءا, دەگەننەن-اق باۋكەڭ حالقىنىڭ ۇلتتىق نامىسىنىڭ تۋىنا اينالدى. ۇلى مايدان شايقاس تورىندە جۇرگەن كەزدە-اق حالقىنىڭ نامىس تۋىنا اينالىپ, نامىس ۇلى اتاندى. ادىلەتسىزدىككە توزبەيتىن قايسار بولمىسى, قوعامدىق پىكىردى قاق جاراتىن ويشىلدىعى, ەل نامىسىن قورعاعان ەرلىگى مەن ۇلتتىق ساناسىنىڭ قول جەتپەس بيىك دەڭگەيدە بولۋى – حالقىنىڭ الاقانىنا سالىپ ايالاعان ەركەسىنە اينالدىردى. باۋكەڭ ءوزى تۋرالى: “حالقىمنىڭ قاراپايىم ءبىر ۇلىمىن, جانىمدى ارىم ءۇشىن قۇربان ەتكەن”,– دەۋىندە ايتۋلى تۇلعانىڭ بار بولمىسى مەن كۇرەس جولىنداعى ۇلى مۇراتى مەن مۇندالاپ تۇر. حالقى باتىر ۇلىن وسى ەرەكشەلىگى ءۇشىن ارداقتادى. ۇلتتىق نامىس پەن ۇلتتىق سانانى وياتۋدىڭ كۇرەسكەر تۇلعاسىنا اينالعان سول باۋكەڭنىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تۋىن بيىككە كوتەرگەن ەلىمىزدىڭ وي-ساناسىنان ءوز ورنىن ويىپ تۇرىپ العانىن دوسى تۇگىل جاۋى دا مويىندايدى. بىراق ءبىز ارمانداعان دەڭگەيدە ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل بولدى دەي الماساق كەرەك-ءتى. ارينە, پرەزيدەنتىمىزدىڭ تىكەلەي اتسالىسۋىمەن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى دا بۇيىردى. “ۇشقان ۇيا” تۋىندىسى ءۇشىن اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىعىن دا الدى. حالقى ارداق تۇتقان باۋكەڭنىڭ اتى ءوزى تۋعان اۋدان ورتالىعى مەن كوپتەگەن قالا كوشەلەرىنە, مەكتەپتەر مەن ارناۋلى اسكەري وقۋ ورىندارىنا دا قويىلىپ جاتىر. باتىردىڭ 90 جىلدىعى دا رەسپۋبليكالىق كولەمدە كەڭ تۇرعىدان تويلانىپ ءوتتى. اسىرەسە, جامبىل وبلىسى باۋكەڭ تويىنان ايانىپ قالعان جوق. تاراز قالاسىنىڭ قاق ورتاسىنان ونىڭ بيىك تۇلعاسى بوي كوتەردى. وبلىستىق يپپودروم دا باۋكەڭ اتىندا. ءبارى دە جاراستىقتى, كوڭىلگە قونار ىستەر اتقارىلىپ كەلەدى. باۋكەڭ مۇراسى دا عىلىمي-زەرتتەۋ نىساناسىنا الىنىپ, اينالىمعا تۇسە باستادى. ادەبي شىعارمالارى دا توقتاپ قالماي باسىلىم كورىپ, ۇرپاق قولىنا تابىستالىپ كەلەدى.
دەگەنمەن, ماسەلەنىڭ توركىنى باۋىرجانداي ايبارلى تۇلعانىڭ ارتىندا قالعان ادەبي مۇراسى مەن كول-كوسىر ارحيۆتىك دەرەك ماعلۇماتتارى جاس تولقىن بۇگىنگى ۇرپاق ساناسىنا جۇيەلى ءارى تۇراقتى تۇردە تانىتۋدا جاتسا كەرەك-ءتى. ول ءۇشىن باۋكەڭ مۇراسىنىڭ بار سالاسى تۇتاس عىلىمي تۇرعىدان زەردەلەنىپ, جاس ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن وياتىپ, رۋحاني ءنار بەرەتىن قازىنا كوزىنە اينالماعى شارت.
اڭگىمەلەسكەن ماقۇلبەك رىسداۋلەت,
“ەگەمەن قازاقستان”.
29 قازان 2003 جىل.
