ءۇش رەت اتقاندا ولمەگەن اقىن
دۇيسەنبى, 27 تامىز 2012 16:40
تاعدىردىڭ ءتۇرىن قاراشى,
دۇشپاننىڭ ءوتتى جالاسى.
مەندەي-اق تۇرار قازاقتىڭ,
بولدىم-اۋ دەگەن بالاسى.
دۇيسەنبى, 27 تامىز 2012 16:40
تاعدىردىڭ ءتۇرىن قاراشى,
دۇشپاننىڭ ءوتتى جالاسى.
مەندەي-اق تۇرار قازاقتىڭ,
بولدىم-اۋ دەگەن بالاسى.
پىشان اقىن.
ءۇش رەت اتىلعاندا ولمەگەن اقىن تۋرالى سىر جەتىسۋ ولكەسىندە ۇرپاقتان ۇرپاققا تارالىپ, اڭىز بولىپ كەلەدى. شىنىندا دا ادام ءبىر وقتىق قانا ەمەس پە؟ ال ءبىر ەمەس, ءۇش مارتە كەۋدەسىن ۋ قورعاسىن تەسىپ وتكەندە قارا جەردە تابان تىرەپ تۇرىپ العان جاندا قانداي قۇدىرەت بار؟ ء“تىپتى سول مۇمكىن بە؟” – دەگەن سۇراققا كۋالەر: “شىرىلداعان شىندىق!” دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ءيا, ادام سەنگىسىز اقيقاتتىڭ دا بولاتىنى راس-اۋ. دۇنيە تولعان تىلسىم كۇش قوي…
بۇل وقيعا 1921 جىلى تالدىقورعان ايماعىندا بولعان. بولشەۆيكتەر قازاق جەرىندە كەڭەس وكىمەتىن ورناتا باستاعان كەزەڭ. ۇلتىمىزدىڭ “بايلار تابى” جانە “كەدەيلەر تابى” دەپ جىكتەلە باستاعان شاعى… قىزىل كوميسسارلاردىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ, قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان زاماندا شايقورعان دەگەن جەرگە تالدىقورعاننىڭ ءاربىر اۋىلىنان وكىلدەر جينالىپ, كوگالعا القاقوتان وتىرعىزىلادى. مەزگىل شىلدە ايى. ورتاعا ەكى ادام ايداپ اكەلىندى. ءبىرى – قوجاحمەت بايدىڭ قول-اياعى بوس. ەكىنشىسى – ءجالمەندە ۇلى پىشان اقىننىڭ قولى ارتىنا بايلانعان.
اتاقتى باي قوجاحمەت ءدىندار, مومىن جان ەكەن. ەل-جۇرتىنا باعىشتاپ اقتىق رەت ءتىل قاتىپتى: “ۋا, حالايىق, سوڭعى ساپارعا اتتانىپ بارامىن. پەندەمىز عوي. بىرەۋگە ءىسىم باتىپ, ءبىرەۋگە ءتىسىم باتقان شىعار. قيانات-قاتەلىكتەرىم ءۇشىن بارىڭىزدەن عافۋ ءوتىنەمىن. قارىزىم بولسا وتەيىن. ءما, مىنانى الىپ, قاجەتتەرىڭە جاراتىڭدار. قالعانىن مولداعا بەرىپ, قۇران وقىتىڭدار ماعان”, – دەپ ءبىر دوربا التىن-كۇمىس تەڭگە لاقتىرىپتى.
سوندا ءبىر كەدەي دوربانى قاعىپ الىپ: ء“ما, ساعان دۇعا”, دەپ ەكى ساۋساعىنىڭ اراسىنان باس بارماعىن شىعارىپتى. جينالعان جۇرت “قارانيەت” دەپ لاعنەت ايتقان ەكەن الگىگە.
قوجاحمەت باي ءبىر رەت اتىلعاندا قالپاقتاي ۇشىپ, جان ءتاسىلىم ەتىپتى. ال قولى ارتىنا بايلانعان بويى بيىك, زور دەنەلى پىشان اقىن ءىشى وتتاي جانىپ تۇرسا دا, وسالدىق تانىتپاي قاسقايىپ تۇرىپ قارسى الىپتى ءولىمدى… ەڭ تاڭقالارلىعى, بۇل دا ەمەس. باسقادا… ءبىر رەت اتىلعاندا قۇلاماپتى. ەكىنشى رەت اتىلعاندا دا قۇلاماپتى. ءۇشىنشى رەت اتىلعاندا دا جەل شايقاعان قايىقتاي تەڭسەلىپ تۇرىپ الىپتى. تەك ءتورتىنشى, بەسىنشى رەت اتىلعاندا عانا كەسكەن تەرەكتەي قۇلاپ ءتۇسىپتى. سوندا ونى اجالعا بەرمەي تايتالاسقان نە قۇدىرەت؟ نە جۇمباق؟ مۇنىڭ جاۋابى ءالى كۇنگە شەيىن تابىلماي كەلەدى.
وسى ءولىم جازاسى تۋرالى شىندىقتى جەتكىزگەن جەرلەسىمىز قانابەك بايسەيىتوۆ ەكەن. ول بوزبالا شاعىندا سول قاتاڭ جازالاۋ پروتسەسىنە قاتىسىپ, ءبارىن كوزىمەن كورىپتى. جازۋشى بەك توعىسباەۆ تا, جۋرناليست مۇعالىمباي جىلقايداروۆ تا جالمەندە ۇلى پىشان اقىن جايلى ەستەلىكتەرىندە اقيقاتتى قانابەك بايسەيىتوۆتەن ەستىگەندەرىن جازادى.
تاعى ءبىر ءتۇيىنى شەشىلمەگەن جۇمباق – پىشان اقىننىڭ ولتىرىلگەننەن كەيىن ەكى ساعاتتان سوڭ اقتالىپ شىققانى. شابارماننىڭ جوعارى جاقتىڭ “بوستاندىققا جىبەرىلسىن” دەگەن قاۋلىسىن كەشىكتىرىپ جەتكىزگەنى… بۇل نە؟ كەڭەس وكىمەتىنىڭ ءوزىن-ءوزى اقتاپ, بار بالەنى جەرگىلىكتى شاش ال دەسە, باس الاتىندارعا اۋدارعانى ما؟ الدە… گاپ باسقا ىشكى ەسەپتە مە؟
قالاي دەسەڭىز دە جۇرت قورقىنىش ارقالاپ قايتتى قاندى وقيعادان. ولار جاڭا وكىمەتتىڭ قان ۋىستاپ تۋعانىنا, ەشكىمگە اياۋشىلىق تانىتپايتىن قورقاۋ پيعىلىنا كۋا بولدى. ولاردىڭ جازىعى باي بولعانى ەدى. پىشان بولسا, ءارى اقىن, سازگەر, ساياتشى, ءارى بولىس.
اكەسى جالمەندە بي دە داڭقتى ادام بولعان. بولىس كەزىندە قۇنانبايمەن دامدەس بولعانى دا تاريحتان بەلگىلى. 1901 جىلى باۋىرى بيمەندە ەكەۋى مەككەگە قاجىلىق ساپارعا اتتانىپ, سول جولدا 55 جاسىندا اۋىرىپ قايتىس بولادى. جالمەندە بي پىشاندى 18 جاسىنان بيلىككە باۋلىعان. پىشان ءوز زامانىندا دا بىرنەشە مارتە بولىستىققا سايلانعان. كەڭەس تۇسىندا دا بولىس بولعان. سوندىقتان ونىڭ باعىن قىزعانۋشىلار دا, كورە الماۋشىلار دا كوپ بولعان دەسەك تە ونىڭ كىناسى ولىمگە لايىقتى ەمەس ەدى.
بارلىق اقىندار سياقتى پىشان اقىن دا ءوز بولاشاعىن, ءوزىنىڭ اتىلاتىنىن دا, اجال تايانعانىن دا بولجاي بىلگەن. دۇنيەدەن وتەر ساعاتىن دا ءدال اتاعان ولەڭىندە. ءوز ءومىرىن ولەڭىنە وزەك ەتكەن.
جالمەندەنىڭ بالاسى پىشان ەدىم,
زامانىندا مەن-داعى كىسى-اق ەدىم.
اباق, تاراق باس قوسىپ جيىلعاندا,
تۇيىندەرىن قياتىن پىشاق ەدىم.
باس قوسقاندا جيىلىپ اباق, تاراق,
نە دەسەڭ دە اۋزىما تۇردى قاراپ.
ەردىڭ قۇنى ەكى اۋىز سوزبەن ءبىتىپ,
داۋى ءبىتىپ الدىمنان كەتتى تاراپ.
سۇلۋ قۇشىپ شالقىدىم, ءمىندىم جورعا,
سۇڭقار, لاشىن, اق تۇيعىن الىپ قولعا.
الدى-ارتىمدى قورشالاپ قىرىق جىگىت,
قۇماي تازى سالاقتاپ ءجۇردى سوندا.
كوردىڭىز بە, ءوز زامانىندا قانداي ادام بولعان ول.
پىشان اقىندى ولەرىنەن ءۇش كۇن بۇرىن جان جولداسى جاقىپ ەكى ۇلىن كەپىلدىككە بەرىپ, ءۇش كۇنگە سۇراپ الىپ, جۇبايى قايشامەن, ۇل-قىزىمەن جۇزدەستىرىپ قوناق ەتەدى.
اعايىن-تۋعاندارى مەن جولداس-جورالارى سىرت اينالعاندا جاقىپ ونى اراشالاپ الماق بولىپ, ادۆوكات جالداپ, مال-مۇلكىن اياماي شاشادى. سوندا اقىن دوسىنا ايتقان ەكەن:
اقىرەتتىك سەن جاقىپ دوسىم ەدىڭ,
اق نيەتپەن كوڭىلدى قوسىپ ەدىڭ.
قالاتۇعىن ەمەسپىن مەن اتىلماي,
ۇستالعاندا-اق و باستا شوشىپ ەدىم.
مال-باسىڭدى تىكتىڭ دە كەپىلگە الدىڭ,
دوستىعىڭا و, جاقىپ جەتىپ الدىڭ.
جورا-جولداس, اعايىن بارشاسىنان,
ادامدىعىڭ و, جاقىپ ءوتىپ الدىڭ.
پىشان ءۇشىن جانىن جالداپ, جانتالاسىپ, بالالارىن كەپىلدىككە قياتىن جاقىپ كىم ەدى؟ ۇلتى تاتار, ەسىمى ياكۋپ اكە-شەشەسىنەن جاستايىنان-اق ايرىلعان تۇلدىر جەتىم. جالمەندە ءبيدىڭ شارۋاسىنا 9 جاسىنان باستاپ جالدانىپتى. ادالدىعىمەن ءبيدىڭ بەيىلىن الىپ, ءتول بالاسىنا اينالعان. اقىرى بي ءۇيىنىڭ بار شارۋاسىن ءوزى اتقارىپ, ىسكەرلىك تانىتقان سوڭ اعا سۇلتان جالمەندە ونى ءوز قولىمەن ۇيلەندىرىپ, بالاسىمەن ءتوس قاعىستىرىپ, اقىرەتتىك دوس جاسايدى. كەيىن ونى جاڭا كاسىپ – ساۋداعا باۋليدى. ءسويتىپ جاقىپ قاپال ۋەزىندەگى ەڭ ءىرى ساۋداگەرگە اينالادى.
جاقىپ دوسىنىڭ ۇيىندە پىشان اقىن ءۇش كۇن جاتادى. ەڭ سوڭعى ءتۇنى وتە قورقىنىشتى ءتۇس كورىپتى. شوشىپ ويانعان سوڭ كورگەن ءتۇسىن جۇبايى قايشاعا بىلاي باياندايدى:
باسىڭ كەتەر قايشاجان توسەگىڭنەن,
بۇگىن كوڭىلىم ءپاس بولدى كەشەگىدەن.
شىقپايتۇعىن تەرەڭگە ءتۇستىم قايشا,
كورە الماعان دۇشپاننىڭ وسەگىمەن.
كوتەر قايشا باسىڭدى,
كۇننىڭ كوزى اشىلدى
دارياداي كوڭىلىم
سۋ سەپكەندەي باسىلدى…
دەگەندە, قايشا جىلاپ قويا بەرمەي مە. سوندا پىشان اقىن:
ءوزىڭدى-ءوزىڭ قايشاجان جاسىتپاعىن,
جاسىپ تۇرعان كوڭىلىمدى ءپاس قىلماعىن.
قايشا ساعان ايتاتىن ءبىر ارمانىم
سۇڭقار ورنىن قارعاعا باستىرماعىن, – دەي كەلىپ:
احاۋ, قايشا جايساڭىم,
قايسى ءبىرىن ايتامىن.
ەرتەڭ ساعات توعىزدا,
دۇنيەدەن قايتامىن, –
دەپ سىرتتان ات ءدۇبىرىن ەستيدى دە, جانالعىشتاردىڭ كەلگەنىن ءبىلىپ, جۇبايىمەن دە, جان دوسى جاقىپپەن دە قيماي قوشتاسادى.
پىشان اقىندى تۇرمەدە بىرگە وتىرعان جىگىتتەر قاشۋدى ۇيىمداستىرىپ, قۇتقارماق تا بولعان ەكەن. مارقۇم مۇعالىمباي جىلقايداروۆ ءوز ەستەلىگىندە الماتى وبلىسى “پروگرەسس” كەڭشارىنىڭ تۇرعىنى, اقىن ءاسىمحان قوسباساروۆتىڭ ەستەلىگىن كەلتىرەدى. ول مۇنى تۇرمەدە پىشانمەن بىرگە وتىرعان جىلانكوز دەگەن جىگىتتەن ەستىپتى.
پىشان تۇرمەدەن قاشۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقان كورىنەدى. جامان اتقا قالعىسى كەلمەي, اقتالىپ شىقپاق بولعان شىعار. “اللا تاعالا ونى بۇيىرتپاسا, اجال قۇشارمىن. ءولىمنىڭ ەرتە, كەشى نە”, – دەپ قاسارىسىپ وتىرىپ الىپتى.
وتكەن ءومىردى كوڭىل تارازىسىنا سالساڭ, 1921 جىلعى شايقورعانداعى ءولىم جازاسىن جۇرتتىڭ كوزىنشە جۇزەگە اسىرۋ قازاقستانداعى ۇلكەن زوبالاڭنىڭ باستاۋى سياقتى. سول ساتتە ونى ەشكىم بىلمەدى, ارينە. ارادا ءبىراز جىل وتكەن سوڭ قازاق بايلارىنىڭ مال-مۇلكى ءتاركىلەندى. مومىن قازاقتار جاپپاي اشتىققا ۇشىرادى. شەتەلگە قونىس اۋدارعان بايلار امان قالىپ, ەلدە قالعاندارىمەن “تاپ جاۋى” رەتىندە قيان-كەسكى كۇرەس جۇرگىزىلدى. قۇلاق كەستى قۇلدىڭ تۇقىمى بولۋ, كەدەي ۇرپاعى بولۋ ماقتانىشقا اينالعان زامان باستالدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ۇرپاقتارى مەن جەرلەستەرى تۋعان جەرى بايشەگىردە, كوپبىرلىك اۋىلىندا جالمەندە بي مەن پىشان اقىنعا اس بەرىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتتى. جەرلەسى كوبەس اقىلباەۆ سىندى ۇلاعاتتى ازامات پىشان قازا بولعان شايقورعاندا ەسكەرتكىش ورناتتى. تالدىقورعان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقىتۋشىسى, ونەر زەرتتەۋشىسى, جەرلەسى ميات كوپەلباەۆ “بالاسى جالمەندەنىڭ پىشان ەدىم” اتتى كىتاپ شىعاردى. ول اقىن جايىندا كوپ دەرەكتەر جيناپ, ولەڭدەرىن قۇراستىرىپ, ەستەلىكتەر جازدىرىپ, اقىن باباسى الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىن وتەدى دەسەك تە ءبىر وكىنىش وزەكتى ورتەيدى.
قازاق وكپەگە قيسا دا ازاماتتارىن ولىمگە قيماۋشى ەدى عوي. اعايىندار اراسىنداعى كورە الماۋشىلىقتى, باقاستىقتى, كۇنشىلدىكتى بولشەۆيكتەر ءوز ساياساتتارىنا قالاي شەبەر پايدالانا بىلگەن دەسەڭىزشى…
شىنىندا دا “حالىق جاۋى” دەپ اتىلعان پىشان اقىندى اق ولىممەن ارۋلاپ كومە الماي, “ارىسىم” دەپ ەل-جۇرتى, تۋعان-تۋىسى, بالا-شاعاسى جوقتاي دا الماعان شىعار. ءوز اجالىنان قازا تاپسا, ءسانى مەن سالتاناتى جاراسقان كۇمبەز ورناتار ەدى عوي تۋىستارى. وعان بايلىعى مەن داۋلەتى جەتەر ەدى… ەندى جەر بەتىندە بەلگىسى دە جوق. جان تاپسىرعان جەرى – شايقورعان بەلگىلى. ال قۇران وقىتىپ, رۋحىنا تاعزىم ەتەر مولاسىن كەيىنگى ۇرپاقتارى بىلمەيدى… ونىڭ دا ءجونى بار. ۇزاق جىلدار بويى كەڭەس وكىمەتى پىشان اقىننىڭ اتىن اتاۋعا دا تىيىم سالىپ كەلدى. ول ول ما, بەلگىلى جازۋشى بالعابەك قىدىربەك ۇلى ءوز ەستەلىگىندە بىلاي دەپ جازدى: “پىشاننىڭ ءبىر ءانى “اق شاينەك, سارى ساماۋرىن”. بۇل ءان ءىرىلى-ۇساقتى انشىلەر اۋزىنان ەستىلىپ قالىپ جۇرەتىن. بىراق كەڭەس وكىمەتى كەزىندە پىشان اقىننىڭ اتىن اتاۋعا تىيىم سالىنعان. اتى سىبىرلاپ ايتىلاتىن. دۇنيەدە ونداي ادام بولماعانداي. اۆتورى ۇمىت قالعانداي. “پىشاننىڭ ءانىن ايتىڭىزشى”, – دەپ ءوتىنىش جاساعانى ءۇشىن شولاق قارعالى اۋىلىنىڭ ازاماتى, كولحوزدىڭ توراعاسى امىرە شىرىمباەۆ 1937 جىلى اتىلىپ كەتكەن”.
وسىنداي تىم قورقىنىشتى جاعدايدا كىم پىشان اقىنعا ات شاپتىرىپ اس بەرىپ, مولاسىنا بارىپ اشىقتان-اشىق قۇران وقىتا الار ەدى.
مۇنداي مۇمكىندىك تەك قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاندا عانا تۋعان جوق پا.
مەن ويلايمىن, پىشاننىڭ اكەسى اعا سۇلتان جالمەندە بي جارىقتىق يەن بايلىعىنىڭ بالاسىنا بالە بولىپ جابىساتىنىن بىلمەي ءوتتى-اۋ.
پىشان بابامىز تۇرمەدە جاتقاندا دوس-جارلارىنا, جولداس-جورالارىنا ولەڭمەن حات جازىپ, ءبىر مولدا ارقىلى جىبەرىپ جاتقان عوي. سۇندەتباي قاجىعا جازعان ءبىر حاتىندا:
قاجەكە شايان بوپ تۇر جيعان مالىم,
ءۇش جۇزگە مەنىڭ اتىم بولعان ءمالىم.
قاقساتتى قاراڭعى ۇيدە تالاي جاندى,
كىم بىلگەن قۇدىرەتتىڭ نە قىلارىن, – دەيدى.
ەندى “اققۋ ەدىم كولدەگى” اتتى ءانىنىڭ جولدارىنا زەيىن قويايىقشى:
اعايىن تىلەكتەسپىن امانىڭا,
مەن-داعى دۇرىلدەدىم زامانىمدا.
قاز تابان جۇيرىك ەدىم تاس باتپاعان,
قادالدى تەمىر تىكەن تابانىما.
اباقتى اتى جامان ساراي ەكەن,
الدىندا سىپىرۋشى مالاي ەكەن.
قۇس توسەك, مامىق جاستىق جاتقان پىشان
قۇدايدىڭ قۇدىرەتى قالاي ەكەن, – دەپ ءوزىن دە اياماي تابالايدى-اي.
ۇستىنەن ارىز ءتۇسىپ, جازىقسىز جالا جابىلىپ, تۇرمەگە قامالعاننان كەيىن دە ساۋاتتى پىشان جوعارى جاققا ءوزىنىڭ كىناسىز ەكەنىن ايتىپ, ارىزدار جولداعان. دوسى جاقىپ تا, ادۆوكات جالداپ, الماتىعا جىبەرگەن. ەكىنشى ايەلى بالقيا دا ادىلدىك ىزدەپ تاشكەنتكە ساپارعا اتتانىپتى. ارىز زاڭ ورىندارىندا قارالىپ, تەكسەرىلىپ, كىناسىزدىگى انىقتالىپ, قاۋلى قابىلدانعانشا ءۇش اي مەرزىم وتكەن عوي. گۋبەرنيانىڭ شەشىمى پىشان اتىلعاننان كەيىن ەكى ساعاتتان سوڭ جەتكىزىلگەن. شابارمان اكەلگەن قۇندى قۇجاتتا: “اتىلماسىن”, – دەگەن بۇيرىق بار ەكەن.
ەل ىشىندە سول شەشىمدى شولاق بەلسەندىلەر ادەيى كەشىكتىرگەن دەگەن پىكىر دە بار. مەنىڭ ويىم باسقاشا. جوعارىدان سىلتەمە بولماسا, اتاقتى قازاق ازاماتتارىن حالىقتىڭ كوز الدىندا اتىپ تاستاۋ سياقتى قاتال ۇكىمدى جەرگىلىكتى باسشىلار جۇزەگە اسىرا الار ما ەدى. كىسى قانىن مويىنعا جۇكتەۋ دە وڭاي ەمەس شىعار. ءداۋلەتتىلەردى “تاپ جاۋى” دەپ قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتىپ, باس يمەگەندەرىنىڭ كوزىن جويىپ, جەرگىلىكتى ۇلتتى قورقىتىپ, جاڭا قوعامدى مويىنداتۋ – كەڭەس وكىمەتىنىڭ ۇزاققا سوزىلعان ساياساتى عوي…
سول كەزدەگى قايسىبىر ادامداردىڭ ەسىمى قالىپ جاتىر ەل ەسىندە. ال 1921 جىلدان بەرى 80 جىل وتسە دە پىشان باباسىن ۇمىتپايدى ەل-جۇرتى. ونى ماڭگىلىك رۋحقا اينالدىرعان – اقىندىعى, اندەرى, تالانتى.
ولەڭىمەن ءومىرىن جىرلادى. ولەڭىمەن مۇڭ-شەرىن ايتتى. ولەڭىمەن ارمانىن اسقاقتاتتى. ولەڭىمەن, اندەرىمەن وكىنىشىن قالدىردى اماناتقا. سول وكىنىش ۇرپاقتارىنىڭ ءىشىن ورتەيدى ءالى. سول وكىنىش جەرلەستەرىنىڭ دە وزەگىن ۋداي اشىتادى. سول وكىنىش 80 جىلدان كەيىن مەنىڭ دە قولىما قالام الدىرىپ وتىر…
جەتىسۋ ولكەسىندە ءوزىنىڭ العاشقى قادامىن ەل ارداقتىسى – اقىندى اتۋدان باستاعان كەڭەس ءداۋىرىنىڭ عۇمىرى دا 70 جىلعا عانا سوزىلدى.
ال ءۇش رەت اتىلعاندا ولمەگەن پىشان اقىننىڭ “قايشا”, “قىز بالقيا”, “دۇنيە-اي”, “ۋگاي-اي”, “الا قارعا”, ء“الى-اق وتەر زامان-اي”, “قوعالى-اي” اندەرى اۋىل كەشتەرىندە ءالى شىرقالادى.
ماكەن وسەرباەۆا,
جۋرناليست.
ۇشتوبە قالاسى.
31 شىلدە 2002 جىل.
