ۇلتتىڭ ۇنىنە اينالعان باسىلىمنىڭ ءدال وسى سيپاتتاعى ءبىر وقىرمانى قاراعاندى وبلىسىنداعى شەت اۋدانىنىڭ ورتالىعى اقسۋ-ايۋلى كەنتىندە تۇرادى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ەڭ ەگدە وقىرمانى. بۇلاي دەپ كەسىپ ايتۋىمىزعا قادىرمەندى قاريانىڭ جۇزدەن اسقان جاسى عانا ەمەس, ەل گازەتىندە نە جاريالانعانىنا ءالى كۇنگە دەيىن قۇلاق ءتۇرىپ وتىراتىن ەجەلگى داعدىسى نەگىز بولا الادى. قۇداي قالاسا, اتا باسىلىمنىڭ اقساقال وقىرمانى شاۋكەي جۇقان ۇلى 15 قاڭتاردا 104 جاستىڭ بەلەسىن باعىندىرماق.
اقساقالدىڭ كىندىك قانى تامعان جەر – بۇرىنعى قارقارالى ۋەزىندەگى اقشاتاۋ بولىستىعىنىڭ 10-شى اۋىلى. قازىرگىشە ايتقاندا, شەت اۋدانىنىڭ قارابۇلاق اۋىلى. بولاشاق ۇستاز وسى جەردە 1915 جىلدىڭ قاقاعان قىسىندا دۇنيەگە كەلىپتى.
شەت ءوز الدىنا اۋدان بولىپ 1928 جىلى قۇرىلعاندا, ورتالىعى اۋەلدە قىزىلەسپە, سودان كەيىن قارابۇلاق دەيتىن جەرلەردە بولعان. ءوزىنىڭ العاش مەكتەپ تابالدىرىعىن اتتاپ, ءتىل سىندىرعان كەزىن شاۋكەي اقساقال بىلاي دەپ ەسىنە الادى: «ورتاكون دەگەن جەردە ەكى بولمەلى, قۋىقتاي عانا مەكتەپ ءۇيى بولدى. تاقتاي ەدەن دەگەن اتىمەن جوق, توبەسى تال-تەرەكپەن جابىلعان, سىرتى قارا لايمەن سىلانعان قورجىن ۇيدە بەس-التى پارتا, سوسىن قارا تاقتا عانا بولدى. ول كەزدە كىتاپ-داپتەر دەگەن قات ەدى. ءبىر كىتاپتى تالاسا-تارماسا ءبارىمىز جابىلىپ وقيتىنبىز. مۇعالىمىمىز سەيدىلدا سادۋاقاسوۆ دەگەن كىسى بولدى. وسى جەردە ەكى جىلداي لاتىن قارپىمەن ساۋات اشتىم...».
شەت اۋدانىنىڭ ورتالىعى 1930 جىلى اقسۋ-ايۋلىعا قونىس اۋدارعان سوڭ, بالا شاۋكەي قۇمجون اۋىلىنداعى بادان دەگەن كىسىنىڭ قورجىن ۇيىندە وقۋىن جالعاستىرادى. تۋمىسىنان زەرەك بالا وقۋعا كەلگەندە قامشى سالدىرماعان. ءوزى قۇرالپى بالالاردىڭ ىشىندە بىلىمگە دەگەن ىنتىزارلىعىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ۇستازدارىنىڭ ءۇمىت ەتكەن شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرى بولادى.
وقىسام-توقىسام دەگەن ءبىر عانا ماقساتتىڭ جولىنا تۇسكەن جالىندى جاس 1937 جىلى اقمولاداعى پەداگوگيكالىق ۋچيليششەگە ءتۇسىپ, ونى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. ۇلى وتان سوعىسى باستالعان كەزدە اۋدان ورتالىعىنداعى ىبىراي التىنسارين اتىنداعى ورتا مەكتەپكە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ مۇعالىمى بولىپ جۇمىسقا ورنالاسقان.
شاۋكەي جۇقان ۇلى سوعىس جىلدارى اۋداندىق وقۋ بولىمىندە ينسپەكتور بولىپ قىزمەت ەتتى. 1943 جىلدان باستاپ ءۇش جىلداي اۋداندىق سوعىس كوميسسارياتىنىڭ موبيليزاتسيالىق اسكەري باسقارماسىندا جاۋاپتى قىزمەتتە بولعاندىقتان, اسكەر قاتارىنان برون ارقىلى بوساتىلعان. ال 1948 جىلدان باستاپ بار سانالى عۇمىرىن باستاۋىش سىنىپتارعا ساباق بەرۋگە ارنادى. ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ ۇزاق جىلعى ەڭبەگى زايا كەتپەدى. الدىنان مىڭداعان شاكىرت تۇلەپ ۇشتى. ولاردىڭ اراسىندا قوعام قايراتكەرى قاسىمبەك مەديەۆ, اكادەميك عالىمدار بايان راقىشەۆ, جامبىل اقىلباەۆ, قارىمدى قالامگەر رىمقۇل سۇلەيمەنوۆ, عالىم سەرىك نەگيموۆ, جازۋشى كامەل جۇنىستەگى, پروفەسسور مۇحامەتقالي ءابدۋوۆ, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن دارىگەرى راحىمبەك رىسبەكوۆ, قىلقالام شەبەرى بەيبىت مۇستافين جانە باسقا دا ەسىمدەرى ەلگە ءماشھۇر ازاماتتار بار.
شاۋكەي جۇقان ۇلى ۇستازدىق ەتە ءجۇرىپ, قالامىن قولىنان تاستاماي, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق جانە اۋداندىق دەڭگەيدەگى باسىلىمدارمەن قارىم-قاتىناسىن ۇزبەگەن زيالى ادام. ول كىسىنىڭ ولكە تاريحىنا, ۇلت تاربيەسىنە قاتىستى ويلى ماقالالارى گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە ۇزبەي جاريالانىپ كەلدى. 2011 جىلى ء وزىنىڭ ءجۇرىپ وتكەن ءومىر جولىنا شولۋ جاساپ, «تابارىك» اتتى كىتاپ جازدى. بۇل تۋىندىسىندا قازىنالى قارت قازاق حالقىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن جان اياماي كۇرەسكەن ەرلەردىڭ ەرەن ىستەرىن كەيىنگى ۇرپاققا ونەگە ەتىپ, سونىمەن قاتار شەت اۋدانىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ەڭبەگى سىڭگەن ازاماتتار تۋرالى دا زور سۇيىسپەنشىلىكپەن قالام تەربەگەن.
گازەت دەگەننەن شىعادى, شاۋكەي ۇستاز «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنە وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنان باستاپ ۇزبەي جازىلىپ, كارىلىك جەڭىپ, كوزدەن قالعانشا ءبىر دە ءبىر سانىن قۇر جىبەرمەي وقىعان تۇراقتى وقىرمان. «مەن وقي باستاعاندا «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى «سوتسيالدى قازاقستان» دەگەن اتاۋمەن لاتىن الىپبيىندە شىعاتىن. ول كەزدەگى باس رەداكتوردىڭ ايتمۇحامەد مۋسين ەكەندىگى ەسىمدە قالىپتى», دەپ ەسكە الىپ وتىرادى اقساقالدىڭ ءوزى. قاريانىڭ بەرتىنگە دەيىن «ەگەمەننىڭ» تىگىندىسىن جيناپ, سوعان ءوزىنىڭ قىمبات قازىناسى ەسەبىندە قاراپ كەلگەنىن بالالارى دا راستايدى. ء«بىزدىڭ ەس بىلگەلى كورگەنىمىز – ءۇيدىڭ تۇپكى بولمەسىندە گازەت تىگىندىلەرى تۇتاس قابىرعانى الىپ, قالانىپ تۇراتىن. اكەي قولى قالت ەتكەندە, سارعايىپ كەتكەن الگى گازەتتەردى ەرىنبەي اقتارىپ, وقىپ وتىراتىن», دەيدى شاۋكەڭنىڭ ۇلى راحات. «اتامنىڭ جادى وتە مىقتى, – دەيدى وتىز جىلدان استام ۋاقىت قاريانىڭ قاس-قاباعىن باعىپ كەلە جاتقان كەلىنى الما. – ءالى كۇنگە دەيىن ەشتەڭەدەن جاڭىلىسپاي, ەستەلىك ايتىپ وتىراتىنىنا قايران قالامىز. ءتىپتى, شاكىرتتەرىنىڭ قاي جەردە, قانداي قىزمەتتە جۇرگەنىن دە ەسىنە ساقتاپ العان».
شاۋكەي جۇقان ۇلى كەزىندە وزىمەن ۇزەڭگى قاعىستىرىپ جۇمىس ىستەگەن ارىپتەستەرىن قۇرمەتپەن ەسكە الىپ وتىرادى. اسىرەسە, سوناۋ 30-شى جىلداردان بەرى قىزمەتتەس بولعان جۇماتاي قۇتجانوۆ, حاسەن ءسارىنجىپوۆ سىندى ارداقتى ازاماتتار تۋرالى ايتقاندا ەرەكشە تەبىرەنىستى كۇيگە تۇسەدى. حاسەن ءسارىنجىپوۆ دەمەكشى, بۇل كىسى شەت اۋدانىنىڭ وقۋ-اعارتۋ سالاسىنداعى العاشقى قارلىعاشتاردىڭ ءبىرى بولدى. 1936 جىلى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ناگرادتالعان. اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارىپ, ودان كەيىن مەكتەپ ديرەكتورى, اۋاتكوم توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ كوپ جىل قىزمەت ىستەدى. ارداگەر ۇستاز تومەنگى قايراقتى ورتا مەكتەبىندە زەينەتكەرلىككە شىققانشا ابىرويمەن ەڭبەك ەتكەن. بۇگىندە وسى مەكتەپ حاسەن ءسارىنجىپوۆتىڭ ەسىمىمەن اتالادى. بۇل كىسىنىڭ كەزىندە ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى بولعان اسلان ءسارىنجىپوۆتىڭ تۋعان اتاسى ەكەنىن دە ايتا كەتكەن ءجون.
شاۋكەي جۇقان ۇلى مەن زايىبى ەكەۋى سەگىز بالا ءوسىرىپ, ۇلىن – ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرعان. بۇگىندە اقساقالدىڭ بايبىشەسى, «التىن القا» يەگەرى نۇرعيزا انا ومىردەن وزعان. ەكەۋىنىڭ باۋىرىنان وربىگەن ۇل-قىزدان 23 نەمەرە, 27 شوبەرە جانە 1 نەمەنە كوردى. قازىر اقساقال كىشى ۇلى راحات پەن كەلىنى المانىڭ قولىندا تۇرادى. «جاسى كەلگەن ادام عوي, بۇل كۇندە اكەمىزدىڭ قۇلاعى اۋىر ەستيدى, كوز نۇرى دا تايا باستاعان», دەيدى بالالارى. دەسە دە, كوپتى كورگەن قاريا كۇندەلىكتى بولىپ جاتقان حابار-وشارعا كادىمگىدەي ەلەڭدەپ وتىرادى ەكەن. بالالارى دا قاريانىڭ كوڭىلىن جىقپاي, «ەگەمەن قازاقستان», «ورتالىق قازاقستان» سىندى گازەتتەردىڭ قىزىقتى دەگەن ماقالالارىن داۋىستاپ وقىپ بەرىپ تۇراتىن كورىنەدى.
«مەنىڭشە, – دەيدى شاۋكەي اقساقالدىڭ ۇزاق جىلدار ۇستازدىق ەتكەن گۇلميرا ەسىمدى قىزى, – اكەمىزدىڭ كوپ جاساعاندىعىنىڭ سىرى ونىڭ ەرەكشە مەيىرباندىعىندا بولسا كەرەك. ول كىسى اشۋ شاقىرىپ, ادام بالاسىنا داۋىس كوتەرگەن جان ەمەس. ۇنەمى كۇلىمسىرەپ, اينالاسىنا شۋاق شاشىپ جۇرەدى». ال شاۋكەڭنىڭ اتالاس ءىنىسى, ەتنوگراف-جازۋشى تورەحان مايباستىڭ مىنا پىكىرى دە كوپ جايتتان حابار بەرسە كەرەك. «اۋدانىمىزدىڭ, ءوڭىرىمىزدىڭ ابىز شالى وسى كىسى. اۋىزىنىڭ دۋاسى بار ادام. ومىرىندە وسى كىسىنىڭ دارمەنسىزدىك تانىتقانىن كورگەن ەمەسپىن. جاسى كەلىپ وتىرسا دا تاياق ۇستامايدى. ەشكىمگە سۇيەنگىسى جوق. ماسىلدىق پيعىلدان تازا ادا. سەنسە تەك وزىنە عانا سەنەدى. ەكى ايدىڭ اراسىن ۇشتاستىراتىن ءولىاراسى بولادى. شاۋكەي اقساقال دا سول سياقتى. ەكى ۇرپاقتى جالعاستىرىپ تۇرعان التىن كوپىر ىسپەتتى», دەپ جازعان ەكەن بۇرىنىراقتاعى ءبىر ماقالاسىندا بەلگىلى قالامگەر.
شاۋكەي جۇقان ۇلىنىڭ جارتى عاسىرلىق ۇستازدىق قىزمەتى مەملەكەت تاراپىنان لايىقتى باعاسىن العان. كسرو حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, قازاق كسر حالىق اعارتۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى, قازاق كسر-ءنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مەكتەپ مۇعالىمى, «شەت اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» سىندى اتاقتارى بار. «رەسپۋبليكاعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىمەن جانە «ەڭبەك ارداگەرى» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتى دا قارت ۇستاز ماقتان تۇتاتىن قۇرمەت بەلگىسىنىڭ ءبىرى.
ۇستاز شاۋكەي جۇقان ۇلىنىڭ 100 جاسقا تولعان مەرەيتويى 2015 جىلى اۋدان كولەمىندە كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. سول كەزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسلان ءسارىنجىپوۆ پەن ونىڭ ورىنباسارى ەسەنعازى يمانعاليەۆ اقسۋ-ايۋلىعا ارنايى كەلىپ, پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى قول قويعان قۇتتىقتاۋ حاتتى تاپسىرىپ, قارت ۇستازدىڭ يىعىنا وقالى شاپان جاپقان بولاتىن. بۇل – ءوزىنىڭ بار عۇمىرىن بالا وقىتۋعا, ۇلتقا ۇستىن بولارلىق ۇرپاق تاربيەلەۋگە ارناعان ارداقتى جانعا كورسەتىلگەن لايىقتى قۇرمەت ەدى.
كوزى تىرىسىندە «ۇستازداردىڭ ۇستازى» دەگەن قۇرمەتتى اتاققا يە بولعان شاۋكەي اقساقالدى ارقا جۇرتى قادىر تۇتادى. وبلىس باسشىلىعى, ءبىلىم سالاسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتار مۇعالىمدەردىڭ جىل سايىنعى مارتەبەلى مەرەكەسىندە شاۋكەي جۇقان ۇلى سىندى شاكىرتىنەن شاراپاتىنان اياماعان اياۋلى جاننىڭ الدىندا سىي-قۇرمەتتەن ايانبايدى. بىلتىر دا ۇستازداردىڭ ۇلىق مەرەكەسىندە قادىرمەندى مۇعالىمگە ء«بىلىم سالاسىن دامىتۋعا قوسقان ەرەكشە ۇلەسى ءۇشىن» اتالىمى بويىنشا وبلىس اكىمىنىڭ سىيلىعى – 1 ميلليون تەڭگە تابىس ەتىلدى. قازاقستاننىڭ قارت ۇستازى, «ەگەمەننىڭ» ەڭ ەگدە وقىرمانىنىڭ بۇل سىيلىقتى ءوز اياعىمەن بارىپ العانىن داتكە قۋات ەتە وتىرىپ, ءجۇز جاساعان جايساڭ جان ارامىزدا ءدىن امان جۇرە بەرسە ەكەن دەپ تىلەيسىڭ!
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى
