شولوحوۆتىڭ وكىل بالاسى
جەكسەنبى, 22 شىلدە 2012 0:23
1987 جىلدىڭ 31 ناۋرىزى ەدى. قكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى امانگەلدى احمەتالىموۆ اعامىز باستاعان ءبىر توپ ادام ورال وبلىسىنا اتتاندىق. ماقسات — وسى ايماقتاعى اۋداندىق گازەتتەردىڭ جاعدايى, پروبلەماسى تۋرالى بيۋروعا ماتەريال ازىرلەۋ. وبلىس ورتالىعىنا كەلىپ تۇسكەن سوڭ, جانىمىزعا ءبىر-ءبىر جولباسشىنى ەرتىپ الىپ, ءبولىنگەن اۋداندارعا تارتتىق تا كەتتىك. مەنىڭ سەرىگىم سول كەزدەگى وبلىستىق كىتاپقۇمارلار قوعامىنىڭ باستىعى قۋاتوۆ دەگەن جىگىت اعاسى ەدى. وتە كىشىپەيىل, بيازى بۇل كىسىمەن تەز ءتىل تابىسقانىم سونشا, كەتەر-كەتكەنشە ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا ايتىلماعان اڭگىمە, قوزعالماعان سىر قالمادى.
جەكسەنبى, 22 شىلدە 2012 0:23
1987 جىلدىڭ 31 ناۋرىزى ەدى. قكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى امانگەلدى احمەتالىموۆ اعامىز باستاعان ءبىر توپ ادام ورال وبلىسىنا اتتاندىق. ماقسات — وسى ايماقتاعى اۋداندىق گازەتتەردىڭ جاعدايى, پروبلەماسى تۋرالى بيۋروعا ماتەريال ازىرلەۋ. وبلىس ورتالىعىنا كەلىپ تۇسكەن سوڭ, جانىمىزعا ءبىر-ءبىر جولباسشىنى ەرتىپ الىپ, ءبولىنگەن اۋداندارعا تارتتىق تا كەتتىك. مەنىڭ سەرىگىم سول كەزدەگى وبلىستىق كىتاپقۇمارلار قوعامىنىڭ باستىعى قۋاتوۆ دەگەن جىگىت اعاسى ەدى. وتە كىشىپەيىل, بيازى بۇل كىسىمەن تەز ءتىل تابىسقانىم سونشا, كەتەر-كەتكەنشە ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا ايتىلماعان اڭگىمە, قوزعالماعان سىر قالمادى.
— سيرەك ماماندىق يەلەرى مەن تاعدىرى قىزىق جانداردى جازىپ ءجۇرسىڭ عوي, — دەدى جولباسشىم وردا اۋدانىنان قايتىپ كەلە جاتقانىمىزدا. — سوندىقتان قالاعا بارعان سوڭ مەن سەنى ءدال سونداي ادامنىڭ بىرىمەن جولىقتىرسام دەگەن ويىم بار.
— ول كىم؟
— اتاقتى جازۋشى ميحايل شولوحوۆپەن ارالاس-قۇرالاس بولعان قازاق وتباسى.
— رامازانوۆ ەمەس پە؟
— جو-جوق… مۇلدە باسقا ادام… بۇلار امانباەۆتار اۋلەتى.
— مەنىڭ: “رامازانوۆ ەمەس پە؟” — دەپ وتىرعانىم ميحايل الەكساندروۆيچتى وسى وبلىسقا دەمالۋعا كەلگەن سايىن قارسى الىپ, شىعارىپ سالاتىن جوعارىداعىداي فاميليالى قازاق شوفەرىن جەرگىلىكتى جازۋشى نيكولاي كورسۋنوۆ پەن قارت جۋرناليست حاميدوللا قىدىروۆ باسپاسوزدە تالاي رەت جازعان بولاتىن. جولباسشىمنىڭ سوزىنە ءسات سالىپ بايقاسام, بۇل كىسىنىڭ ايتىپ وتىرعانى مۇلدە باسقا ادام سياقتى. ەندەشە نەگە بارىپ كورمەسكە؟ نەگە اڭگىمەلەسپەسكە؟
… وبلىس ورتالىعىنداعى كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ بىرىندەگى پاتەر ەسىگىن جاسى 40-تارداعى ايەل ادام اشتى. جولباسشىم كەلگەن شارۋامىزدى قىسقاشا ايتىپ وتكەن سوڭ ءۇي يەسى ءبىزدى تورگە وزدىردى دا بەرگەن ساۋالدارىمىزعا جاۋاپ قايتارا باستادى. ول كىسىنىڭ سونداعى ايتقان اڭگىمەسىنەن ءبىز تومەندەگى جايدى ۇقتىق. ەندى سوعان نازار اۋدارايىق, قۇرمەتتى وقىرمان.
ء“بىز وتاعاسىم امانگەلدى امانباەۆ ەكەۋمىز شولوحوۆتار وتباسىن: ميحايل الەكساندروۆيچ پەن ماريا پەتروۆنانى العاش رەت 1970 جىلدىڭ كۇزىندە كوردىك. وعان دەيىن ولارمەن ەنەم عايشا جاقىن جانە جاقسى تانىس بولعان ەدى. شولوحوۆتار ونى كاتيا تاتەي دەپ اتايتىن. ەنەم كەڭشاردىڭ قوناق ۇيىندە الپىسىنشى جىلداردىڭ باسىنان باستاپ جۇمىس ىستەيتىن. جازۋشى دون بويىنان ورال وڭىرىنە اڭشىلىققا كەلگەن سايىن ىلعي وسىندا توقتايتىن ەدى. ول ءوز ۋاقىتىن جاڭاقالا اۋدانىنىڭ اۋماعىندا وتكىزىپ, تاڭەرتەڭنەن قۇس اتۋ مەن بالىق اۋلاۋعا كەتەتىن. ال, كەشقۇرىم اۋىلعا ورالعان سوڭ دا ادامدار اراسىندا ءجيى بولىپ, مەكتەپكە, كەڭسەگە بارىپ اڭگىمە-دۇكەن قۇراتىن. سونداي-اق جازۋشى “بىرلىك” كەڭشارىنىڭ ديرەكتورى ءمۇسىر يمانقۇل ۇلى ايتاسوۆپەن بىرگە شالعايداعى جايىلىمدارعا بەت الىپ, شوپاندارعا دا بارۋشى ەدى. وندا قالامگەر ولاردىڭ تۇرمىسىمەن, ومىرىمەن, جۇمىسىمەن تانىساتىن. ەرەكشە اتاپ ايتاتىن نارسە, شولوحوۆتار وتە قاراپايىم, جۇعىمدى ادامدار ەدى. ءبىز ولارمەن تەز ءتىل تابىستىق. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇل كىسىلەر ەركىن اڭگىمەلەسۋگە بولاتىن ادامدار ەكەنىنە تولىق كوز جەتكىزدىك.
1970 جىلى 25 قىركۇيەكتە مەن قيسىققامىستا تولعاتىپ, ۇل بوساندىم. ول كەزدە ميحايل الەكساندروۆيچ پەن ماريا پەتروۆنا ءبىزدىڭ كەڭشاردا بولاتىن. كەلەسى كۇنى پەرزەنتحاناعا تاماق اكەلگەن ەنەم: “مىنا ادەمى المالاردى ميحايل الەكساندروۆيچ پەن ماريا پەتروۆنا بەرىپ جىبەردى. ونىڭ ۇستىنە ولار سەنىڭ ۇلدى بولعانىڭا, جاۋىنگەر, وتانىمىزدىڭ قورعاۋشىسىن دۇنيەگە اكەلگەنىڭە وتە قۋانىشتى”, — دەدى. ارينە, مەن ولاردىڭ ماعان مۇنداي ءىلتيپات بىلدىرگەنىنە وتە قاتتى ريزا بولدىم. مەن ءتىپتى جوعارىداعى سالەمدەمەگە سەنەر-سەنبەسىمدى دە بىلمەدىم. ودان كەيىن پەرزەنتحانادان شىققان سوڭ وتاعاسىم ەكەۋمىز كەڭەسە كەلە, ۇلىمىزعا ات قويۋدى ميحايل الەكساندروۆيچپەن اقىلداسۋ كەرەك دەپ شەشتىك. ول كىسى ءبىزدى جىلى قابىلداپ, ايتقان اڭگىمەمىزدى تىڭداپ الدى دا, بىلاي دەدى: “ال سەندەر ۇلدىڭ ەسىمىن كىم قويماقشى ەدىڭىزدەر؟” ءبىز وعان: “ەگەر ءسىز رۇقسات ەتسەڭىز اتىن ميشا-ميحايل دەپ قويعىمىز كەلەدى”, — دەدىك. ميحايل الەكساندروۆيچ ك ۇلىمسىرەدى دە: “بۇل سىزدەرگە ىڭعايسىز بولماي ما؟ تۇسىنبەستىك تۋماسا ميشا دەپ-اق قويىڭىزدار. قارسىلىعىم جوق. الىس قازاقستاندا وكىل بالام تۇراتىندىعىنا مەن دە قۋانىپ جۇرەر ەدىم. كەيىن ونى مۇسا دەپ اتاۋلارىڭىزعا دا, ايتۋلارىڭىزعا دا بولادى. ال, ونىڭ ورىسشاسى ميحايل ەمەس پە؟” — دەپ قۋاقىلانا جىميدى.
ءسويتىپ, ميحايل الەكساندروۆيچتىڭ قۇرمەتىنە وراي ۇلىمىزدىڭ ەسىمىن ميحايل دەپ قويدىق. سول جولعى جۇزدەسۋدە جازۋشى ەرىم ەكەۋمىزگە ءوزىنىڭ قولتاڭباسىمەن “سلوۆو و رودينە” اتتى كىتاپشاسىن سىيعا تارتتى. ءبىر جىلدان سوڭ شولوحوۆتار قيسىققامىسقا قايتا كەلدى. بۇل كەزدە ۇلىمىز ءوسىپ قالعان ەدى. ءتاي-ءتاي باسىپ جۇرە باستاعان. ەنەمنىڭ تۇڭعىش نەمەرەسى بولعاندىقتان, ول كىسى ميشانى قولىنان تۇسىرمەيتىن. ال, ميحايل الەكساندروۆيچ بولسا, وسىنىڭ ءبارىن تەرەزەدەن بايقاپ وتىرادى ەكەن. ءبىر كۇنى كەڭشار ديرەكتورى ءمۇسىر ايتاسوۆقا: “سەن ولارعا ايت, اجەسى بالانى بەكەرگە قينايدى. ول جەردە ءجۇرىپ ۇيرەنۋى كەرەك”, — دەپتى. سول جولعى كەلگەنىندە شولوحوۆتار ەنەمە ورامال, كويلەك, ال ميشاعا مالاقاي مەن ويىنشىق كۇشىك اكەلىپ بەردى. مۇنىڭ ءبارى قازىر ۇيىمىزدە ساقتاۋلى. وسى ءىلتيپاتى ءۇشىن ءبىز ولاردى كەرەمەت قۇرمەت تۇتتىق. سول جىلعى كۇزدە ميحايل الەكساندروۆيچ پەن ماريا پەتروۆنا ميشامەن بىرگە سۋرەتكە دە ءتۇستى. فوتوعا سوندا ولاردى قازتاگ نەمەسە وبلىستىق گازەتتىڭ تىلشىلەرى گاۆريلەنكو ما, جوق الدە ۆارەەۆ پە, كىم تۇسىرگەنى ءدال قازىر ەسىمدە جوق. سۋرەتتى ەسكەرتكىش رەتىندە وزىمىزگە سۇراپ الۋعا دا باتپاپپىز.
1972 جىلى ءبىز قيسىققامىستان قالاعا قونىس اۋداردىق تا, اۋىلمەن بايلانىسىمىز ءۇزىلىپ قالدى. 1980 جىلدىڭ جازىندا وتاعاسىم امانگەلدى ەكەۋمىزدى وبكوم ارقىلى ءىزدەستىرىپ, يدەولوگيا جونىندەگى حاتشى مۇرات قالماتاەۆ شاقىرتىپ الدى. سويتسە, ميحايل الەكساندروۆيچ شولوحوۆتىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويىنا بايلانىستى دون بويىنداعى ۆەشەنسكايا ستانيتساسىندا ورال وبلىسىنىڭ وكىلدەرى بولىپتى. جازۋشى ولاردان ميشا تۋرالى سۇراپتى. قايتارىندا بۇل كىسىلەرگە ميحايل الەكساندروۆيچ: “مەنىڭ وكىل ۇلىمدى ىزدەپ تاۋىپ, اپارىپ بەرىڭدەر”, — دەپ سۋرەتتى كىتاپشا مەن زناچوك بەرىپ جىبەرىپتى. وبكومعا شاقىرىلعان وتاعاسىم ەكەۋمىزگە مۇرات قالماتاەۆ مىنە سول سالەمدەمەنى تاپسىردى. ۆەشەنسكايا ستانيتساسىنا بارعان سول وكىلدەر كەيىن بىزگە شولوحوۆپەن حابارلاسۋدى, ەڭ بولماعاندا حات جازىسىپ تۇرۋدى وتىنگەنى ەسىمىزدە. وكىنىشكە قاراي بىزدە ونداي مۇمكىندىك بولا قويمادى. ءوستىپ جۇرگەندە 1984 جىلى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, ايگىلى “تىنىق دون” ەپوپەياسى مەن “كوتەرىلگەن تىڭ” ديلوگياسى اۆتورىنىڭ قايتىس بولعانىن ەستىدىك”.
ءۇي يەسى وسى اڭگىمەنى ايتتى دا: “تاعى قانداي سۇراقتارىڭىز بار؟” — دەگەندەي بىزگە بارلاي قارادى. ويىمىزعا ميحايل الەكساندروۆيچ ات قويعان بالا ءتۇستى.
— قازىر سول ميشا بار ما؟ — دەدىك ءۇي ىشىندەگى تىنىش-
تىقتى بۇزىپ. — ول قايدا؟
— بار, — دەدى اپاي. — كورشى بولمەدە ساباققا دايىن-
دالىپ وتىر. شاقىرايىن.
وسى ءسوزدى ايتقان ول كىسى كوپ كەشىكپەي قارا تورى, تارامىس دەنەلى جەتكىنشەكتى ەرتىپ اكەلدى. تانىسىپ, اڭگىمەلەستىك. جاسى 16-داعى بالا ونىنشى كلاستا وقيدى ەكەن. ساباققا العىر ول بىزگە ءوزىنىڭ بولاشاقتا ينجەنەر بولماق ويىن ايتتى.
… قازىر ەسكە الىپ وتىرسام, سودان بەرى مىنە, تۋرا 13 جىل ۋاقىت ءوتىپتى. بۇل اتاقتى جازۋشى ات قويعان سول بالا قازىر 30-داعى ۇلكەن جىگىت دەگەن ءسوز. ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىن, ول تۋرالى ماقالانى مەنىڭ جوعارىداعى ءىسساپاردان ورالعان سوڭ بىردەن جازىپ تاستاۋىما ابدەن بولاتىن ەدى, قۇرمەتتى وقىرمان. بىراق .., ءيا, بىراق سول كەزدەگى جاعدايعا بايلانىستى بۇل تاقىرىپتان سانالى تۇردە تارتىنشاقتاعانىمدى جاسىرا المايمىن. نەگە دەسەڭىز, ول ۋاقىت جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى حالقىمىزدىڭ ورىسشا ات قويعان قانداستارىمىزعا, ارالاس نەكەگە وتىرعان وتباسىلارىمىزعا نارازىلىق سەزىمى ءورشي تۇسكەن كەز ەدى. ەلدىڭ جالعان ينتەرناتسيوناليزمنەن جالىققان وسىنداي كوزقاراسى تۇسىندا جوعارىداعىداي تاقىرىپتا ماقالا جازۋدىڭ ءوزىڭدى كوپشىلىك تاراپىنان نەگە اپارىپ سوقتىراتىنى تۇسىنىكتى ەمەس پە؟ سوندىقتان ۋاقىتتى توسۋ كەرەك بولدى.
ءجا, ءسوزىمىزدى مىنا ءبىر ومىرلىك فاكتىمەن تامامدايىق. جۇمابەكوۆ دەگەن قاراعاندىلىق قانداسىمىز ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا مارشال كونستانتين روكوسسوۆسكيدىڭ جۇرگىزۋشىسى بولىپتى. اتاقتى قولباسشى مەن قاتارداعى جاۋىنگەر ءبىر-ءبىرىن وتە جاقسى سىيلاپ, ەكەۋىنىڭ اراسىندا كەرەمەت تۇسىنۋشىلىك ورناپتى. جەڭىس كۇنى جەتكەندە قيماي قوشتاسىپتى. ەلىنە كەلگەن سوڭ, سول جۇمابەكوۆ ۇلدى بولادى. وعان كونستانتين دەپ قولباسشىنىڭ اتىن قويادى. سول جىگىت قازىر ەل سىيلايتىن ۇلكەن ازامات بولىپ, قاراعاندى وبلىستىق قارجى باسقارماسىندا قىزمەت ىستەيدى ەكەن.
ال, قيسىققامىستاعى قاراپايىم قانداسىمىزدىڭ وتباسىنا ىقىلاسى ءتۇسىپ, ولاردىڭ تۇڭعىشىنىڭ قۋانىشىنا ورتاقتاسىپ ات قويعان اتاقتى كازاك ورىس شولوحوۆتىڭ وكىل بالاسى ميحايل امانگەلدى ۇلى امانباەۆ دەگەن قازاق قازىر قايدا؟ ونى بىلەتىندەر بار ما ەكەن؟
P.S.جوعارىداعى ماقالا گازەتكە شىققاننان كەيىن رەداكتسياعا باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىمىز تەمىر قۇسايىننان مىناداي حابار كەلدى. ميحايل امانگەلدى ۇلى امانباەۆ ەرجەتىپ, ۇلكەن جىگىت بولىپتى. ورال قالاسىندا تۇرادى ەكەن. جۇمىسشى بولىپ, وبلىس ورتالىعىنداعى قۇرىلىس كومپانيالارىنىڭ بىرىندە ەڭبەك ەتەدى دەيدى.
جانبولات اۋپباەۆ,
“ەگەمەن قازاقستان”
2000 جىل.
