قازاقستاننىڭ استاناسى اقمولا بولادى
دۇيسەنبى, 9 شىلدە 2012 0:11
شىلدەنىڭ 6-سى كۇنى تاڭەرتەڭگىلىك ماجىلىستە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ەلىمىزدىڭ استاناسىن كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە ۇسىندى. دەپۋتاتتار الدىندا سويلەگەن سوزىندە مۇنىڭ نە ءۇشىن قاجەت ەكەندىگىن تۇجىرىمداي كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى استانا مۇمكىندىگىنشە مەملەكەتتىڭ ورتا شەنىندە, ونىڭ شەكاراسىنا تىم جاقىن بولماي, ەلدىڭ بارلىق باستى ايماقتارىنان بىردەي قاشىقتىقتا ورنالاسۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ايتتى.
دۇيسەنبى, 9 شىلدە 2012 0:11
شىلدەنىڭ 6-سى كۇنى تاڭەرتەڭگىلىك ماجىلىستە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ەلىمىزدىڭ استاناسىن كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە ۇسىندى. دەپۋتاتتار الدىندا سويلەگەن سوزىندە مۇنىڭ نە ءۇشىن قاجەت ەكەندىگىن تۇجىرىمداي كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى استانا مۇمكىندىگىنشە مەملەكەتتىڭ ورتا شەنىندە, ونىڭ شەكاراسىنا تىم جاقىن بولماي, ەلدىڭ بارلىق باستى ايماقتارىنان بىردەي قاشىقتىقتا ورنالاسۋعا ءتيىس ەكەندىگىن ايتتى.
حالقىنىڭ سانى ءبىر جارىم ميلليون شەككە جەتىپ قالعان الماتى تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ استاناسىنا قويىلاتىن تالاپتارعا ساي كەلمەيدى. ول اۋماقتىق تەپە-تەڭدىك پەن كەڭىستىكتە ورنالاسۋى جاعىنان دا كوپ ءۇمىت كۇتتىرەتىندەي ەمەس. مۇنداعى ۇيلەردىڭ بيىكتىگى مەن بوس الاڭدارداعى تىعىزدىق تا تىم جوعارى. ونى كەڭەيتۋگە دەگەن مۇقتاجدىق جاعادان الىپ تۇر, بىراق بۇعان قاجەتتى جەر جوق. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستاننىڭ باسقا قالالارىمەن سالىستىرعاندا الماتىدا جاڭا قۇرىلىس سالۋ تىم قىمباتقا تۇسەدى. ال ەگەمەن ەل رەتىندە ءبىز بۇرىن قاجەت بولماعان جاڭا اكىمشىلىك ۇيلەرىن سالۋعا ءماجبۇر بولامىز. ولاردىڭ اراسىندا پارلامەنتكە, سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنە, كورعانىس مينيسترلىگىنە, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنە, بانكتەرگە جانە باسقا, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىكتەرگە دە ارنالعان ۇيلەر كەشەنى بار. قازىرگى استاناداعى ەكولوگيالىق جاعداي جىل ساناپ شيەلەنىسىپ بارادى. اتموسفەرانىڭ لاستانۋى جاعىنان, اسىرەسە قىسقى كەزدە ول قازاقستان قالالارىنىڭ ىشىندە ءبىرىنشى ورىن الادى. قازىر ونىڭ كوشەلەرى مەن اۋاسى 150 مىڭعا جۋىق ءارتۇرلى كولىكتىڭ تۇتىنىنەن زارداپ شەگۋدە. استانا اۋەجايى ءىس جۇزىندە قالانىڭ ىشىندە ورنالاسقان جانە اۋە قاتىناسىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن تۇمانعا ءجيى تاپ بولادى. بۇل قالا شەگىنەن تىس جەردەن حالىقارالىق ماڭىزى بار جاڭا ءىرى اۋەجاي سالۋدىڭ قاجەتتىگىن تۋعىزادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ مىناداي ەلەۋلى ماسەلەگە دە توقتالدى. وڭتۇستىك وبلىستارمەن سالىستىرعاندا سولتۇستىك ايماقتاعى حالىقتىڭ تىعىزدىعى ەداۋىر تومەن. حالىقتىڭ كوشى-قونىن قازاقستاننىڭ باسقا ايماقتارىنا اۋىستىرۋ ەكو- نوميكالىق جانە الەۋمەتتىك تۇرعىدان تيىمدىرەك. جاڭا استانا بولاشاعى زور ءىرى ونەركاسىپ ورتالىقتارىنا جاقىن بولۋعا جانە مۇمكىندىگىنشە شەكتەلمەۋگە ءتيىس.
مەنىڭ تاپسىرمام بويىنشا, دەدى پرەزيدەنت, مەملەكەتتىڭ جاڭا استاناسىن ورنالاستىرۋعا وڭتايلى جەردى انىقتاۋ ماقساتىمەن رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل اۋماعى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلگەن. 32 -تۇر عىدان جۇرگىزىلگەن تالداۋ بارلىق نۇسقالاردىڭ ىشىنەن ەڭ دۇرىسى اقمولا قالاسى ەكەندىگىن كورسەتتى.
قالانىڭ جاعدايى, ونىڭ اۋماعى ساۋلەت تۇرعىسىنان كەز-كەلگەن جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اقمولا قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورتالىعىندا جانە ماڭىزدى شارۋاشىلىق ايماقتارىنا تاياۋ, ءىرى كولىك جولدارىنىڭ تورابىندا ورنالاسقان. وندا قازىر 300 مىڭ ادام تۇرادى جانە قازىرگى باس جوسپارعا سايكەس حالىقتىڭ سانىن 400 مىڭعا دەيىن كوتەرۋ كوزدەلىپ وتىر.
قالانىڭ ءومىرىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ نەگىزگى جۇيەلەرىنىڭ جاعدايى دا ەشقانداي ماسەلە تۋعىزبايدى. مۇندا جىلۋمەن جانە گازبەن قامتاماسىز ەتۋ جاقسى جولعا قويىلعان, سۋمەن جابدىقتاۋدىڭ بارلىق ماسەلەلەرىن ەرتىس — قاراعاندى — ەسىل كانالىنىڭ قىسقا عانا ۇزىگىن سالۋ شەشىپ بەرەدى. وسىنىڭ ءبارىن قوسا العاندا, اقمولادا كولىك ينفراقۇرىلىمى جاقسى دامىعان, ەكولوگيالىق جاعداي دا جاقسى جانە ول بولاشاقتا دا سول كۇيىندە ساقتالا الادى.
استانانى كوشىرۋ پروتسەسى ءبىر كۇندىك ءىس ەمەس جانە ول نەگىزىنەن شامامەن 2000-شى جىلعا قاراي اياقتالۋعا ءتيىس. قاجەتتى دايىندىق جۇمىستارىن جۇرگىزگەننەن كەيىن اقمولاعا ءبىرىنشى كەزەكتە ەڭ باستى مەملەكەتتىك ورگاندار, سونداي-اق بىرقاتار اسا ماڭىزدى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولار كوشەدى. ساۋلەتشىلەردىڭ شامالاۋى بويىنشا استانالىق اكىمشىلىك ورتالىعىن 300—400 گەكتار جەرگە قالانىڭ وڭتۇستىك شەتىنە جەكە تۇرعىزعان دۇرىس. ديپلوماتيالىق كورپۋس قالا شەگىنەن تىس جەرگە ورنالاساتىن بولادى.
جەكەلەگەن مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردى رەسپۋبليكانىڭ جاڭا استاناسىنا كورشى جاتقان قالالارعا كوشىرۋ دۇرىس ءتارىزدى, بىراق بۇل ۋاقىتشا شارا بولماق. الايدا, باسقارۋ قۇرىلىمدارىن باسقارىلاتىن وبەكتىلەردىڭ نەعۇرلىم ىرىلەرىنە بارىنشا جاقىنداتۋى كەرەك بولعان كەزدە بۇل تۇراقتى سيپات الۋى مۇمكىن. مىسالى, عىلىم اكادەمياسىن, شىعارماشىلىق وداقتاردى, كەيبىر مينيسترلىكتەردى الماتىدا قالدىرعان دۇرىس.
استانانى كوشىرۋگە بايلانىستى جاقسى جانە قولايسىز جايتتەرگە توقتالا كەلىپ, پرەزيدەنت بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە ءبىزدىڭ گەوساياسي ارەناداعى ءرولىمىزدى كۇشەيتۋگە قول جەتكىزۋگە ءتيىس ەكەندىگىن, قازاقستاننىڭ ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى ارالىق جاعدايىنان تۋىندايتىن ارتىقشىلىقتى تولىعىراق دامىتۋعا بىرەگەي مۇمكىنشىلىك بەرەتىنىن ايتتى. حالىقتىڭ جانە وندىرگىش كۇشتەردىڭ رەسپۋبليكا اۋماعى بويىنشا بىرجاقتى ورنالاسۋىن بىرتىندەپ جەڭىپ شىعۋ دا ناقتى جۇزەگە اسپاق.
استانانى كوشىرۋ سولتۇستىك
ايماقتاردا يننوۆاتسيالىق جانە عىلىمعا نەگىزدەلگەن ءوندىرىس ورىندارىن, پروگرەسشىل اۋىل شارۋاشىلىق ماشينالارىن جاساۋدى جانە اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ۇقساتۋ يندۋسترياسىنىڭ كەڭ جۇيەسىن جەدەل دامىتۋعا جاعداي جاسايتىن بولادى. كەزى كەلگەندە, اقمولا ارقىلى ءبىز تەك جاڭا قوعامدىق-ساياسي عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ماڭىزى جاعىنان الماتىدان كەيىنگى قازاقستاننىڭ ەكىنشى عىلىمي, مادەني جانە ىسكەر ورتالىعىنا قول جەتكىزەتىن بولامىز.
استانانى كەشىرۋگە جۇمسالاتىن شىعىنداردىڭ ىشىندە باسى ءبۇتىن جۇمسالاتىنى — تازا كوشىرۋگە كەتەتىن قارجى. قالعاندارى — كۇردەلى قارجى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى. ولاردىڭ ەسەبىنەن تۇرعىزىلعان م ۇلىكتەردىڭ ءبارى مەملەكەتتىڭ ۇلتتىق بايلىعىن كوبەيتەدى. مامانداردىڭ باعالاۋى بويىنشا اقمولادا ءبىر شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي جانە قىزمەت ۇيلەرىن سالۋ الماتىمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر ارزانعا تۇسەدى, بۇل شىعىندى قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
رەسپۋبليكا الماتى ارقىلى بۇرىنعىسىنشا مەملەكەتتەگى قوعامدىق-ساياسي ءومىر دە ەلەۋلى تۇردە اسەر ەتەتىن وزىندەگى ىسكەر, قارجىلىق, عىلىمي جانە مادەني ورتالىقتى ساقتاپ قالا بەرەتىن بولادى.
ەلدىڭ اۋقىمدى مۇددەلەرى تۋرالى ويلاساق, الدەبىر تۇرمىستىق تۇرعىدان قولايلىلىقتى ەمەس, استانانى كوشىرۋ — ءپىسىپ-جەتىلگەن جانە وبەكتيۆتى قاجەتتىلىك, ماڭىزى زور ساياسي جانە ەكونوميكالىق قادام, دەپ اتاپ كورسەتتى قورىتىندىسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ جانە دەپۋتاتتاردان وزىنە قولداۋ كەرسەتىپ, وسى ماسەلە بويىنشا رەسمي باعدارلارىن انىقتاپ الۋدى ءوتىندى.
سودان كەيىن پارلامەنتشىلەردىڭ سۇراقتارىنا جاۋاپ بەرە كەلىپ, پرەزيدەنت اقمولادا جاڭا وبەكتىلەر سالۋ رەسپۋبليكا بيۋدجەتى ءۇشىن قوسىمشا سالماق بولمايتىندىعىن ايتتى. ويتكەنى, وبەكتيۆتىك سەبەپتەر بويىنشا, بىزگە بۇلاردى الماتىدا تۇرعىزۋعا تۋرا كەلگەن بولار ەدى. مۇنىڭ ءوزى قارجىنى نەعۇرلىم كوبىرەك جۇمساۋدى كەرەك ەتەر ەدى. كەيبىر مينيسترلىكتەردىڭ ورنالاسار جەرى تۋرالى ايتار بولساق, ماسەلەن, اۋىلشارۋاشىلىق مينيسترلىگىن كوكشەتاۋدا, ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىن پاۆلوداردا ورنالاستىرعان دۇرىس بولار ەدى.
استانانى كوشىرۋ تۋرالى قاۋلى جوباسىن ۇزاق تالقىلاۋ بارىسىندا قىزۋ ايتىس ءجۇردى. ماسەلەن, سەرىكحان جاقىپوۆ بۇل ماسەلەنىڭ قويىلۋىن دۇرىس دەپ ەسەپتەدى. الايدا, ونىڭ پىكىرىنشە, قۇجات جوباسىنىڭ قۇقىقتىق سالماعى جوق. ونى بەكىتۋدىڭ ەش قاجەتى جوق, نازارعا, الىپ قويسا بولعانى.
حالىق ءبىزدى تۇسىنە مە؟ بوريس مارينۋشكين وسىنداي سۇراق قويدى. ەكونوميكالىق داعدارىس
جاعدايىندا استانانى كوشىرۋ تۋرالى ماسەلە قاراۋ قولايسىز دا سياقتى. ونى جاعداي جاقسارعانعا دەيىن قويا تۇرسا قايتەر ەدى. ونىڭ ۇستىنە, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە دايارلاۋ كەرەك. جەكەلەگەن دەپۋتاتتار جاقىپوۆ پەن مارينۋشكيندى قولداپ سويلەدى.
الەكساندر كوزلوۆ قاراستىرىلىپ جاتقان ماسەلەنىڭ ەكى قىرىنا — ستراتەگيالىق جانە تاكتيكالىق جاقتارىنا توقتالدى. مۇنىڭ ستراتەگيالىق جاعى جۇرتتىڭ بارىنە تۇسىنىكتى جانە ونى قولدايدى دا. ال استانانى كوشىرۋ قالاي جانە قانشا ۋاقىت ىشىندە جۇرگىزىلەتىندىگى تۋرالى تاكتيكالىق جاعى قارسىلىق تۋعىزادى. ول استانانى كوشىرۋ مەرزىمى كەرسەتىلمەيتىن بولۋىن جاقتاپ داۋىس بەرۋدى ۇسىندى.
دەگەنمەن, پىكىرسايىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى ارىپتەستەرىن پرەزيدەنتكە قولداۋ كورسەتۋگە شاقىردى. بۇل نازارباەۆتىڭ پىكىرى ەمەس, دەدى ولار, بۇل — نەگىزىنەن استانانى كوشىرۋدى جاقتايتىن حالىقتىڭ يدەياسى. بۇل ماسەلە ءپىسىپ- جەتىلگەلى ونداعان جىل ەتتى.
قورىتىندىسىندا پارلامەنتشىلەر باسىم داۋىسپەن پرەزيدەنتتى قولداپ, رەسپۋبليكا استاناسىن كوشىرۋ تۋرالى قاۋلىنى بەكىتتى. سودان كەيىن ولار كۇن ءتارتىبىنىڭ كەزەكتى ماسەلەلەرىن قاراۋعا كىرىستى.
كەزەكتى پلەنارلىق ءماجىلىستى اشا كەلىپ, جوعارعى كەڭەس توراعاسى ءابىش كەكىلباەۆ دەپۋتاتتار اتىنان نۇرسۇلتان نازارباەۆتى تۋعان كۇنىمەن قۇتتىقتاپ, وعان جوعارى لاۋازىمدى جۇمىسىندا تابىستان تابىسقا جەتىپ, دەنساۋلىعى مىقتى بولىپ, ىرىسقا كەنەلە بەرۋىنە تىلەك ءبىلدىردى.
يۆان زاحارچەنكو,
قازتاگ-تىڭ پارلامەنت ءتىلشىسى.
9 شىلدە 1994 جىل
