پرەزيدەنت ءوز جولداۋى ارقىلى ەلىمىزدە 2030 جىلعا دەيىنگى اۋماقتىق-كەڭىستىكتىك دامۋىنىڭ بولجامدى سحەماسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. بۇل ەلىمىزدەگى ۋربانيزاتسيانىڭ جاڭا كارتاسىنا اينالاتىنى انىق. بىراق بۇل باعىتتا بىرنەشە بوگەتتەر بار. بۇل ەلىمىزدەگى ءىرى قالالاردىڭ ينفراقۇرىلىمى كاسىپورىندار مەن تۇرعىندار سانىنىڭ جەدەل ءوسىپ كەلە جاتقان قارقىنىنا ىلەسە الماۋىنا, حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە ساي كەلمەۋىنە, بولاشاعى جوق اۋىلدار سانىنىڭ كوبەيۋىنە قاتىستى. وسى ورايدا زاڭدى سۇراق تۋىندايدى: ۋربانيزاتسيا قازىرگى جاعدايدا نەسىمەن ماڭىزدى؟ بۇل پروتسەستىڭ حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدا قانشالىقتى ماڭىزى بار؟
الەمدەگى ۋربانيزاتسيانىڭ نەگىزگى ترەندتەرى
الەم بويىنشا حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگى قالاعا كوشىپ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سانى ازايۋدا. بۇۇ بولجامىنا سايكەس, 30 جىلدان كەيىن الەم حالقىنىڭ 6,2 ملرد-تان استامى قالادا شوعىرلانىپ, جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ جالپى ۇلەسىنىڭ 66 پايىزىن قۇرايتىن بولادى.
ۋربانيزاتسيانىڭ مەملەكەت ءۇشىن ءرولىن تۇسىنۋدەگى ەڭ ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ العاشقىسى – ونىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمدى ەداۋىر ىنتالاندىرۋىندا. اتاقتى الەۋمەتتانۋشى, جاھاندانۋ ءۇردىسىن زەرتتەۋشى عالىم ساسكيا ساسسەننىڭ ايتۋىنشا, ۋربانيزاتسيا مەن ءىجو-ءنىڭ اراسىندا تىكەلەي بايلانىس بار. ەكىنشىدەن, كەز كەلگەن مەملەكەتتەگى قالا حالقىنىڭ سانى 5%-عا ارتقان سايىن جان باسىنا شاققانداعى ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتىڭ ءوسىمى 10%-عا ءوسىپ وتىرادى. سونىمەن قاتار بولاشاقتا الەم ەكونوميكالارى ەمەس, ءىرى قالالار اراسىنداعى باسەكەلەستىك ارتا تۇسەدى دەپ جوسپارلانۋدا.
ءۇشىنشى فاكتوردى ايتاتىن بولساق, دامىعان ەلدەردە حالىقتىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى قالالاردا تۇرادى: ۇلىبريتانياداعى ۋرباندالۋ كورسەتكىشى 83%, اقش-تا – 82%, فرانتسيادا – 79%, گەرمانيادا 75%-دى قۇراپ وتىر. اتاقتى «كليماتتىڭ جاڭا ەكونوميكاسى» اتتى باياندامانىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, توكيو قالاسىنىڭ ءىجو-ءسى يسپانيانىڭ ءىجو-سىنەن اسادى, سول سياقتى لوندوننىڭ ءىجو-ءسىنىڭ كولەمى شۆەتسيانىڭ ءىجو-سىنەن ارتىق. بۇۇ وكىلدەرىنىڭ ايتۋىنشا, 2030 جىلعا قاراي بار بولعانى 600 قالاعا الەمنىڭ ءىجو ءوسىمىنىڭ 60%-ى تيەسىلى بولادى.
ناقتى ءىس-قيمىل
جالپى, ەلىمىزدە ۋربانيزاتسياعا قاتىستى باستامالار بۇرىن دا كوتەرىلگەن. ماسەلەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارىنىڭ ىشىندە بەلگىلەنگەن جەتى رەفورمانىڭ بىرىندە «قۋاتتى ايماقتار مەن ۋربانيزاتسيا» اتتى ارنايى جوسپار بار. وسى رەفورمادا كورسەتىلگەندەي, ەلدەگى ۋربانيزاتسيانىڭ قارقىنى مەن قالالاردى دامىتۋ ەلدىڭ تۇتاستاي دامۋى مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ماڭىزدى فاكتورلارى بولىپ تابىلادى. «قۋاتتى ايماقتار مەن ۋربانيزاتسيا» – بۇل ءار ايماقتىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدا وزدىگىنەن دامۋىن ىنتالاندىرۋ جانە تۇرعىلىقتى جەرىنە قاراماستان ءومىر ساپاسىنىڭ تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ العىشارتى. بۇل سالاداعى رەفورمالار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ايىرماشىلىقتاردى جانە ايماقتار اراسىنداعى ديسبالانستى ازايتۋ ماقساتىندا تەك ءىرى قالالاردى قامتىپ قانا قويماي, مونوقالا مارتەبەسىن يەلەنگەن ەلدى مەكەندەرگە دە قاتىستى بولادى.
ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋ قاجەت
جوعارىدا اتالعان شارالارعا قاراماستان, ەلدەگى ۋربانيزاتسيا ناۋقانى ءتيىستى ناتيجەلەردى بەرە الماي كەلەدى. قازاقستانداعى ۋرباندالۋ دەڭگەيى ءالى تومەن دەڭگەيدە قالۋدا: 2014 جىلى الەمدىك ۋربانيزاتسيا كورسەتكىشى بويىنشا قازاقستان 228 ەلدىڭ ىشىندە 140-ورىنعا جايعاستى.
قازاقستاننىڭ كونتەكسىنە كەلەتىن بولساق, استانا مەن الماتى قالالارى ەلىمىزدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 30 پايىزدان استامىن قامتاماسىز ەتىپ, دونور, ياعني بيۋدجەتكە اقشا قۇياتىن قالالار بولىپ وتىر. بۇل تىزىمگە بيىل رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالا مارتەبەسىن العان شىمكەنت تە قوسىلۋى ابدەن ىقتيمال.
وزگە ەلدەردەگىدەي, بىزدە دە اۋىل مەن قالا حالقىنىڭ اراسىنداعى ءومىر ساپاسى جانە تابىس دەڭگەيىندەگى ايىرماشىلىقتار ايقىن بايقالادى. بۇل ايىرماشىلىقتىڭ ءالى دە ۇلعايۋ ىقتيمالدىعى بار: اۋىلداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ تومەن بولۋى, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتىك دامىماۋى, اۋىلداعى وندىرۋشىلەر ءۇشىن وبلىس ورتالىقتارىنداعى نەگىزگى تۇتىنۋ نارىعىنان الىس ورنالاسۋى جانە كليماتتىق جاعدايلار سەبەپ بولۋدا.
قازىرگى كەزدە قازاقستان حالقىنىڭ 57 پايىزى قالادا شوعىرلانعان. ەلىمىزدە ءىجو-ءنىڭ 95 پايىزىن قالالار وندىرەتىن بولسا, نەبارى 5%-ى اۋىلعا تيەسىلى. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن اۋقىمدى ۋربانيزاتسيانىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتەتىن تاعى ءبىر كورسەتكىش. ميلليون تۇرعىنى بار جانە حالقى ودان دا اسىپ كەتەتىن ءۇش قالا قارقىندى «رەسيپيەنتكە», ياعني قابىلداۋشىعا اينالۋدا: سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا الماتى قالاسىندا حالىق سانى 1 900 000-عا جۋىقتاسا, استانادا 1 047 000, شىمكەنتتە 1 005 000 تۇرعىن تۇرادى.
ەلدەگى سوڭعى 10 جىل ىشىندەگى ۋربانيزاتسيانى تالدايتىن بولساق, قالا مەن اۋىل حالقىنىڭ ۇلەسى جالپىلاما جانە وڭىرلىك دەڭگەيدە وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. 2009 جىلعا قاراعاندا قالا حالقىنىڭ سانى 4,4 پايىزعا ارتتى. وڭىرلەردىڭ كورسەتكىشىمەن الاتىن بولساق, ۋربانيزاتسيا ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن وبلىسىندا ورىن الدى, تەك از بولىگىندە قالا حالقىنىڭ ازايۋى بايقالادى.
ەلىمىزدىڭ كەي ايماقتارى ۋرباندالۋى بويىنشا رەسپۋبليكالىق ورتا كورسەتكىشتەن تومەن ناتيجەلەردى كورسەتۋدە. 2018 جىلدىڭ 1 شىلدەسىندەگى دەرەككە سۇيەنسەك, ەڭ از ۋرباندالعان ءوڭىر – جاقىندا قۇرىلعان تۇركىستان وبلىسى (قالا حالقىنىڭ سانى 19,5%-دى قۇرايدى). سونداي-اق ۋرباندالۋ كورسەتكىشى تومەن وڭىرلەرگە الماتى (قالا حالقىنىڭ ۇلەسى 22,7%), جامبىل (39,7%) جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىن (40,5%) جاتقىزۋعا بولادى.
ۋربانيزاتسيا قازاقستان ءۇشىن ءسوزسىز ادامي كاپيتال مەن ءال-اۋقاتتىڭ دامۋىن قامتاماسىز ەتۋشى قۇرالداردىڭ ءبىرى. ۋرباندالعان ورتادا قالاعا ءتان وزىندىك ەرەكشە مادەنيەت قالىپتاسادى, حالىقتىڭ الەۋەتىن دامىتۋعا بارلىق جاعداي جاسالادى جانە جاڭا تەحنولوگيالارعا, جاڭا كاسiپ تۇرلەرىنە بەيىمدەلۋ تەز جۇرەدى. سوندىقتان دامىعان ەلدەردەگىدەي وراسان زور وندىرىستىك قۋات, اقپاراتتىق, يننوۆاتسيالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەت شوعىرلانعان مەگاپوليستەر مەملەكەتتىك بايلىقتىڭ نەگىزگى ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋى قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى.
بىرىنشىدەن, قالالار قۇرىلىسى مەن ەلدى مەكەندەردى دامىتۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋ قاجەت. حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن جانە ءومىر ءسۇرۋ جايلىلىعىن بارلىعىنان جوعارى قويۋ كەرەك. ول ءۇشىن بارشا قالا تۇرعىندارىنا تيەسىلى قالالىق تىركەۋگە تۇرۋدى جەڭىلدەتۋ, الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, قالالار قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرىپ, عىلىمدى دامىتۋعا بارشا قالالىق رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋ ماڭىزدى. ءىرى ەلدى مەكەندەردەگى قۇرىلىسقا ارنالعان جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنا پايدالانىلاتىن جەرلەردى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ قاجەتتىلىگى دە بار.
باستىسى, پرەزيدەنت جۇكتەگەن مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋداعى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى جالعان ۋربانيزاتسياعا, ياعني تەك قالالىق تەرريتوريالاردى ۇلكەن كولەمدە كەڭەيتىپ, ونى بوس قالدىرۋعا جول بەرمەگەن ءجون. ۇكىمەت تاراپىنان اگلومەراتسيالار قۇرۋ ىسىندە تولىق باقىلاۋدىڭ بولۋى قاجەت.
يساتاي مينۋاروۆ,
الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
