ارقالىقتا العا باسۋ بار
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ العاشقى وتپەلى كەزەڭ قيىندىقتارىنان شاعىن قالالار دا شەت قالمادى. اسىرەسە, ءوندىرىسى از شاھارلار قيىنشىلىقتى باستان كوبىرەك وتكىزدى. سولاردىڭ قاتارىندا بۇرىنعى تورعاي وبلىسىنىڭ ورتالىعى ارقالىق قالاسى دا بار ەدى. ءشۇكىر, بۇگىنگى ەل ەتەك-جەڭىن جيىپ, كەيبىر وزگە مەملەكەتتەرگە ۇلگى بولارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتكەن كەزدە مەملەكەت تاراپىنان بۇلارعا كومەك قولى سوزىلىپ, شاعىن قالالاردى دامىتۋ ماقساتى العا قويىلىپ وتىر. «الاش جولى» قوعامدىق قورىنىڭ ارقالىققا ۇيىمداستىرعان پرەسس-تۋرى قالانىڭ بۇگىنگى جاعدايىن كورسەتۋدى كوزدەگەن بولاتىن.
ارقالىقتا العا باسۋ بار
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلداردىڭ العاشقى وتپەلى كەزەڭ قيىندىقتارىنان شاعىن قالالار دا شەت قالمادى. اسىرەسە, ءوندىرىسى از شاھارلار قيىنشىلىقتى باستان كوبىرەك وتكىزدى. سولاردىڭ قاتارىندا بۇرىنعى تورعاي وبلىسىنىڭ ورتالىعى ارقالىق قالاسى دا بار ەدى. ءشۇكىر, بۇگىنگى ەل ەتەك-جەڭىن جيىپ, كەيبىر وزگە مەملەكەتتەرگە ۇلگى بولارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتكەن كەزدە مەملەكەت تاراپىنان بۇلارعا كومەك قولى سوزىلىپ, شاعىن قالالاردى دامىتۋ ماقساتى العا قويىلىپ وتىر. «الاش جولى» قوعامدىق قورىنىڭ ارقالىققا ۇيىمداستىرعان پرەسس-تۋرى قالانىڭ بۇگىنگى جاعدايىن كورسەتۋدى كوزدەگەن بولاتىن.
ارقالىق قالاسىنىڭ تاريحى 1956 جىلدان باستالادى دەسەك, حالقىنىڭ سانى بۇگىندە ماڭايىنداعى اۋىلدارمەن قوسقاندا 40 مىڭنان استام دەپ ايتىلادى. وبلىس ورتالىعى بولىپ دۇرىلدەپ تۇرعان كەزىندە 70 مىڭداي حالىق شات-شادىمان كۇي كەشىپتى. وبلىس تاراعان سوڭ 1997 جىلدان كەيىن قالانىڭ تۇرعىندارى جان-جاققا كوشىپ كەتىپ, قانشاما كوپ قاباتتى ۇيلەر قاڭىراپ بوس قالعانى بەلگىلى. ايتسە دە, جەرىن سۇيگەن جۇرتشىلىق قالانى تاستاپ كەتۋگە قيماي, ونىڭ قايتا تۇلەۋىنە تىلەۋلەس كوڭىلمەن قالا بەرەدى. وسىنداي اقەدىل پەيىلدىڭ ارقاسىندا ارقالىق بۇگىندە كۇن ساناپ اجارلانىپ كەلەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وعان ءبىز قالاعا جاساعان وسى ساپارىمىزدا كوز جەتكىزگەندەي بولدىق.
ارقالىقتىڭ داۋىرلەگەن كەزى مەن قازىرگى كەزىن مۇلدە سالىستىرۋعا كەلمەس, دەسە دە وبلىس جابىلعان العاشقى جىلدارمەن سالىستىرعاندا ىلگەرىلەۋ ەداۋىر باسىم. قانشا دەگەنمەن وبلىس ورتالىعى ۇلگىسىندە سالىنعان قالانىڭ قۇلپىرىپ كەتۋىنە دەمەۋ جاسالىنسا, ءوزى دە كەلبەتىن بەرە قويماعان شاھاردىڭ اسەمدەنىپ كەتەرى كادىك. ارقالىققا باسشى بولىپ كەلگەنىنە جەتى ايدان جاڭا اسقان جاس اكىم بەرىك ابدىعالي ۇلىنىڭ كەلە سالا قالانى اباتتاندىرۋعا كىرىسىپ كەتكەنى دە سوندىقتان بولار. مامىر ايىندا كەلگەن ول جاز بويى اباتتاندىرۋ جۇمىستارىنىڭ قارقىندى جۇرگەندىگىن ايتا كەلە, بۇل رەتتە قالا حالقىنىڭ پەيىلىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى. باستاپقىدا كوپ ادامدار قالانىڭ كوركىنە كورىك قوسۋ ءۇشىن قويىلعان جاساندى مۇسىندەر مەن تالعا ىلىنگەن شامداردى بەكەر قويدىڭىز, ولاردى كوپ بولسا بىرنەشە كۇندە بۇزىقتار سىندىرىپ كەتەدى دەپ ەسكەرتۋ جاساپتى. الايدا, تاۋەكەل دەپ ىسكە كىرىسكەن اكىمنىڭ ءوزى ونىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن سول قالپىندا مۇرتى بۇزىلماي تۇرعانىن قالانىڭ بۇزىقتارىنىڭ دا ءوز مەكەندەرىنە جاناشىرلىقپەن قاراۋى دەپ تۇسىنگەنىن ايتادى.
قالاعا كوپ ءونىمدى اۋىل شارۋاشىلىعى بەرەدى. بۇرىنعى ارقالىق اۋدانىنا قاراعان اۋىلدار بۇگىندە تولىقتاي قالاعا قارايدى. مال شارۋاشىلىعى مەن ەگىن شارۋاشىلىعى جاقسى دەڭگەيدە دامىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا بولادى. سونىمەن بىرگە, قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن قۇس فابريكاسى دا قارقىندى جۇمىس جاساپ تۇر. جىلىنا 103 ميلليون دانا جۇمىرتقا شىعاراتىن فابريكانىڭ الداعى جوسپارى ونى 300 ميلليونعا دەيىن جەتكىزۋ بولىپ وتىر. بوكسيت وندىرەتىن كاسىپورىندا بۇگىندە مىڭعا تارتا ادام جۇمىس اتقارادى. الايدا, ونىڭ ءونىمى 2021 جىلى بىتەدى دەپ جوسپارلانعان. سوندىقتان دا جۇمىس ورنى قالادا كوبىرەك بولۋى ءۇشىن جۇمىستار قازىردەن جۇرگىزىلمەك. ول دەگەنىمىز, شارۋاشىلىقتى دامىتۋدان باستاپ, وزگە دە سالالاردىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋدى ارتتىرۋ دەگەن ءسوز. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ارقالىقتا ەلەۋلى ونەركاسىپ بولماسا دا حالقىنىڭ تۇرمىسىن ورتادان جوعارى دەڭگەيگە جەتكىزۋ قاجەت. وسى تۇرعىدا جۇمىستار ءجۇرگىزە بەرۋ مەنىڭ باستى ماقساتىم دەپ بىلەمىن, دەيدى ب.ابدىعالي ۇلى. سونداي-اق, ول 160-تان استام بۇزىلۋعا ءتيىس عيماراتتار مەن ۇيلەر بار ەكەنىن دە نازاردان تىس قالدىرمادى. ءبىر جاقسىسى, ولاردىڭ ورنى الداعى ۋاقىتتا تۇرعىندارعا كوتتەدج سالۋ ءۇشىن جەر تەلىمى بولىپ تەگىن ءبولىنىپ بەرىلمەكشى.
ارقالىق دەگەندە ءبىلىم ىزدەگەن جاننىڭ ويىنا بىردەن ى.التىنسارين اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋت تۇسەدى. كۇندىزگى جانە سىرتقى ءبولىمدى قوسا ەسەپتەگەندە ەكى مىڭعا جۋىق ستۋدەنتتى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ, ومىرگە جولداما بەرىپ وتىرعان كيەلى شاڭىراقتىڭ بۇگىنگى تىنىس-ءتىرشىلىگىمەن ينستيتۋت رەكتورى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەيىتبەك قۋانىشباەۆ تانىستىرىپ شىقتى. ءبىرىنشى باعىتىمىز – جۋىردا عانا قايتا كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ, ستۋدەنتتەر الاڭسىز ءبىلىم الۋى ءۇشىن بارلىق جاعدايىمەن پايدالانۋعا بەرىلگەن 248 ورىندىق جاتاقحانا بولدى. كەيبىر اناۋ-مىناۋ قوناق ۇيلەردەن كەم تۇسپەيتىن جاتاقحانا ءىشى كىرسە شىققىسىز مۇنتازداي تازا.
سونىمەن بىرگە, ى.التىنسارين مۇراجايىنداعى جادىگەرلەر دە كوزدىڭ جاۋىن الىپ, تاريحتان سىر شەرتىپ تۇر. بەينەلەۋ ونەرى ماماندىعى ستۋدەنتتەرىنىڭ شىعارماشىلىق جۇمىستارىنان قۇرالعان كوركەم سۋرەتتەر مۇراجايى دا ەشكىمدى بەيجاي قالدىرمايدى. ال قالا مەن سول ءوڭىر جايىنداعى ماعلۇماتتاردان سىر شەرتەتىن دالا ولكەسى تاريحى وبلىستىق مۇراجايى قىزمەتى دە كوپشىلىك ريزاشىلىعىن تۋعىزۋدا.
ارقالىق جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ شىعارماشىلىعىندا دا قىزۋ جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى» اتتى قويىلىمىنداعى اباي بەينەسىن كورەرمەندەر ەرەكشە ءبىر ىقىلاسپەن تاماشالادى. تەاتر ديرەكتورى و.مۇقاتوۆا قويىلىمعا جان-تانىمەن بەرىلە كىرىسكەن اكتەرلەردىڭ ەڭبەگى قاي كەزدە دە كورەرمەندەردىڭ جىلى لەبىزىنە بولەنۋدە دەيدى.
قالاداعى «جاس ۇلان» بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ورتالىعى عيماراتىنىڭ كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتىپ ادام تانىماستاي وزگەرىپ, بۇگىندە تالانتتى بالعىنداردىڭ ونەرلەرىن ۇشتاپ, تۇساۋىن كەسۋدە اتقارىپ جاتقان جۇمىستارىندا ەسەپ جوق. باسسەيىننەن باستاپ, بىرقاتار سپورت تۇرلەرىنەن جاتتىعۋ زالدارى شىنىندا دا كوڭىل قۋانتارلىقتاي ەكەن. وسىنىڭ ناتيجەسى بولار, جاستار اراسىندا گىر كوتەرۋدەن وتكەن الەمدىك بىرىنشىلىكتە اتالعان مەكەمەدە جاتتىعىپ جۇرگەن يۋري كونستانتينوۆتىڭ كۇمىس جۇلدەنى يەلەنگەنى. التى جارىم مىڭعا جۋىق ادام كەلىپ, وزدەرىنىڭ تالاپتارىن شىڭدايتىن ورتالىقتى 35 جىلدان استام تاجىريبەسى بار تالانتتى مامان ەلەنا تسۆەنتۋح باسقارادى ەكەن. بالانىڭ قابىلەتىن اشا تۇسۋدە بارىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلمەسە, كەيىن كوبىنە كەش بولىپ قالادى دەگەندى العا تارتادى. سوندىقتان دا اتا-انالار بالالارىنىڭ بولاشاعىنا سالعىرتتىق تانىتپاسا ەكەن دەيدى.
ءيا, شاھاردىڭ بارلىق جاعىنان دا ەڭسەسىن كوتەرىپ, جاڭا سەرپىنمەن كۇن سايىن كوركەيىپ جاتۋى قاي-قايسىمىزدى دا كۋانتارى ءسوزسىز. ارقالىق جايىنداعى ءبىزدىڭ وي دا وسىعان سايادى.
ءابدىراحمان قىدىربەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
ارقالىق.
