قازاقتىڭ قايراتكەر قىزى
ارداقتى ءنازيپا دەگەن حانىم,
گازەت, جۋرنال جۇزىندە جۇرتقا ءمالىم.
وقىسا سونداي ايەل شىعار ەد دەپ,
وقىعاندار باعالار ءسوزدىڭ ءدامىن.
نەشە كۇن قىدىرساڭ دا تابا الماسسىڭ,
ارداقتى ءنازيپا دەگەن حانىم,
گازەت, جۋرنال جۇزىندە جۇرتقا ءمالىم.
وقىسا سونداي ايەل شىعار ەد دەپ,
وقىعاندار باعالار ءسوزدىڭ ءدامىن.
نەشە كۇن قىدىرساڭ دا تابا الماسسىڭ,
سەمەيدىڭ ودان وتەر ادال جانىن.
اق كوڭىل, مىنەزى وڭدى, ءجۇزى جارقىن,
ىنتاسى جەتكىزبەككە ايەل حالقىن.
قازاقتىڭ اتاقتى اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ جىرعا قوسقان ءنازيپا كىم؟ قازاق تاريحىنداعى قايشىلىقتار مەن وزگەرىستەرگە تولى داۋىردە ءومىر سۇرگەن ءنازيپا سەگىزبايقىزى قۇلجانوۆا. حح عاسىر باسىنداعى قازاق مادەنيەتىنىڭ تاريحىندا ەرەكشە ءىز قالدىرعان تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ول – اعارتۋشى, ۇستاز, الەۋمەت قايراتكەرى, جۋرناليست, جازۋشى, اۋدارماشى.
ءنازيپا سەگىزبايقىزى قۇلجانوۆا 1887 جىلى 27 شىلدەدە قوستاناي وبلىسىنىڭ جانكەلدين اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول اۋەلدە تورعاي قالاسىنداعى پريحودسكايا شكولادا وقىپ, 1902 جىلى قوستانايداعى پروگيمنازيانى تامامداعان. 1903-1904 جىلدارى تورعايداعى ايەلدەر ۋچيليششەسىندە مۇعالىمدىك قىزمەت اتقارعان.
ەرلى-زايىپتى ءنازيپا مەن نۇرعالي قۇلجانوۆتار ۇستازدىق قىزمەتتەرىن 1905 جىلى سەمەي قالاسىندا باستاعان سياقتى. بۇل كەزدە سەمەي قازاقستانداعى ءىرى مادەني-اعارتۋ ورتالىعى دارەجەسىندەگى قالا بولاتىن. 1902 جىلى قالادا ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ بولىمشەسى اشىلىپ, ونىڭ «جازبالارى» جۇيەلى تۇردە جارىق كورە باستادى. 1903 جىلى ءىرى وقۋ ورنى – سەمەي وقىتۋشىلار سەمينارياسىنىڭ اشىلۋى, 1912 جىلى «جاردەم سەرىكتىگى» باسپاحاناسى ۇيىمداستىرىلىپ, وندا 8 كىتاپتىڭ جارىق كورۋى – قازاقستاننىڭ وزگە ولكەلەرىندە بايقالماعان قۇبىلىس.
قۇلجانوۆتار سەمەي وقىتۋشىلار سەمينارياسىندا ۇستازدىق قىزمەتپەن اينالىسقان. سەمەي سەمينارياسى ىرگەلى وقۋ ورنى بولعان, وندا قازاقتىڭ ۇلى جازۋشىسى مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆ پەن ۇلى عالىم قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆتىڭ وقۋى, سونداي-اق ەنتسيكلوپەديست-عالىم الكەي حاقان ۇلى مارعۇلاننىڭ ءبىلىم الۋى زور ماقتانىشپەن ايتىلادى.
ءنازيپا سەگىزبايقىزى كۇندەلىكتى مۇعالىمدىك قىزمەتپەن عانا شەكتەلمەي قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناقتاۋ, مۋزىكالىق فولكلورىنا كوڭىل ءبولۋ, قالا ومىرىندەگى ماڭىزدى مادەني-اعارتۋشىلىق شارالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا ۇيىتقى بولۋ جاعىنا باسا نازار اۋدارادى. ءنازيپا سەگىزبايقىزى مەن نۇرعالي قۇلجان ۇلىنىڭ 1913 جىلدىڭ 25 قىركۇيەگىندە جالپى جينالىستىڭ شەشىمىمەن ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ سەمەي بولىمشەسىنە قىزمەتكەر-مۇشە (چلەن-سوترۋدنيك – گ.ك.) بولىپ سايلانۋى – سوزىمىزگە تولىق دالەل. يمپەراتورلىق ورىس گەوگرافيا قوعامىنىڭ باتىس ءسىبىر ءبولىمىنىڭ سەمەي بولىمشەسىنىڭ ەسەبىنە قاراعاندا, 1914 جىلدىڭ 1 قاڭتارىندا بارلىعى 137 مۇشە بولعان, ونىڭ 4-ءۋى قۇرمەتتى مۇشە, 113-ءى تولىق مۇشە, 20-سى قىزمەتكەر-مۇشە. سولاردىڭ اراسىندا سانداعان ۇلت وكىلدەرىنەن بىردە-ءبىر ايەل بولماعان, ال جالعىز قازاق قىزىنىڭ, ءنازيپا سەگىزبايقىزىنىڭ تىزىمدە تۇرۋى ادامعا ەرەكشە اسەر ەتەدى. بۇل سەمەي زيالىلارىنىڭ اۋزىنا ىلىگىپ, قايراتكەرلىك بيىككە كوتەرىلە باستاعان اياۋلى جاننىڭ الەۋمەتتەن العان العاشقى باعاسى ەدى دەسەك اسا قاتەلەسە قويماسىمىز انىق.
وسى ارادا 1915 جىلدىڭ 13 اقپانىندا ن.س.قۇلجانوۆا ۇيىمداستىرىپ وتكىزگەن ءبىر كەش تۋرالى اڭگىمەلەي كەتۋدى ءجون كورىپ وتىرمىز. دەرەككوزىندە كەشتەن تۇسكەن قارجى پەتروگرادتاعى مۇسىلمان سوعىس اۋرۋحاناسى (لازارەت) مەن تۇرمىسى ناشار قازاق شاكىرتتەرىنىڭ مۇقتاجىن وتەۋگە تەڭ ءبولىنىپ جۇمسالاتىنى حابارلانعان.
العاشقى كەشتەن العان اسەرلەرى, ونىڭ بۇقارا حالىق اراسىندا زور رەزونانس تۋعىزۋى ەكىنشى جيىنعا كوپشىلىكتىڭ ىنتاسىنىڭ ارتا تۇسۋىنە ىقپالىن تيگىزگەن. قۇمىرسقاداي بىجىناعان حالىق ءنوپىرىنىڭ ساۋىق وتپەكشى پريكازچيكتەر كلۋبىنىڭ اۋلاسىنا سىيماي كەتۋى سوزىمىزگە دالەل. «ويىنعا جالعىز جاستار عانا ەمەس, اقساقالدار, قاجىلار ەكى-ءۇش قاتىندارىن, قىز, كەلىندەرىن توپ كوتەرە الا كەلدى. نوعايلاردىڭ باس ادامدارى جاماعاتتارىمەن پارلاپ كەلدى. ويىننىڭ افيشاسى كەشىرەك تارالعاندىقتان ورىستار از بولدى. بىرنەشە ۋچيتەل, ۇكىمەت كىسىلەرى, «سيبيرسكايا جيزن», «سەميپالاتينسكي تەلەگراف», «بارناۋلسكايا گازەتالاردىڭ» حابارشىلارى بولدى», – دەپ جازىپتى مۇستاقىم مالدىباەۆ.
بۇل جيىن تۋرالى باسپاسوزدە جان-جاقتى اڭگىمەلەندى. «ايقاپ» جۋرنالى, «قازاق», «سەميپالاتينسكي تەلەگراف», «سيبيرسكايا جيزن» گازەتتەرى جارىسا حابارلاپ, پىكىر تۋعىزىپ جاتتى. اۋەلى ءسوز باستاعان «سەميپالاتينسكي تەلەگراف» گازەتى زيالى قازاقتاردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ادەبي-مۋزىكالىق كەشتىڭ وتەتىندىگىن, ءتۇرلى ساحنالىق كورىنىستەردىڭ ازىرلەنىپ جاتقاندىعىن, ودان تۇسكەن قارجىنىڭ سوعىس مۇقتاجدىقتارى مەن شاكىرتتەرگە كومەككە بەرىلەتىندىگىن حابارلاسا, ءتورت-بەس نومىرىنەن كەيىن «سوعىستان زارداپ شەككەن سولداتتار مەن ولاردىڭ وتباسىنا جان-جاقتى كومەك كورسەتۋ قوعامىنىڭ سەمەي بولىمشەسىندە وتكەن ماجىلىسىنەن» حابار جاريالادى. كەشتە مايداننان ورالعان سولداتتارعا تەز ارادا جۇمىس تاۋىپ بەرۋ, ءتۇرلى جاردەماقىلار مەن پەنسيالار تاعايىنداپ, ماماندىقتارى مەن كاسىپتەرىنە وراي قولونەرىمەن شۇعىلدانۋعا ىقپال جاساۋ شارالارى قاراستىرىلعان. ادۆوكات رايىمجان مارسەكوۆتىڭ قازاق پوەزياسى تۋرالى بايانداماسى كەيىن «قازاق» گازەتىنىڭ ەكى سانىندا جاريالاندى, 2001 جىلى شىققان «قازاق قايدا بارا جاتىر؟» كىتابىنا ەنگىزىلدى.
قازاق ونەرى حاقىندا ءسوز سويلەپ, اسىرەسە, «ءبىرجان-سارا» ايتىسىنىڭ تاريحىن قوزعاعان نۇرعالي قۇلجانوۆ ويلارى دا كوپتىڭ كوكەيىنەن شىققان. قۇلجانوۆ مىرزا ايتىس توڭىرەگىندەگى ءتۇيىندى تولعامدارىن كورەرمەنگە لايىقتى ءتۇسىندىرىپ, ءبىرجان سال-سەميناريا شاكىرتى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن سارا قىز – تۇرار قوزىباعاروۆا (سەمەيدەگى بانك قىزمەتكەرى احمەتجان قوزىباعاروۆتىڭ جۇبايى) حانىمدى تانىستىرىپ ءوتتى. كەشكە جاڭا ورىنداۋشىلار, اسىرەسە, تالاپتى جاستار كوپتەپ تارتىلعان. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ پەن قانىش ساتباەۆ سەمەي وقىتۋشىلار سەمينارياسىنىڭ شاكىرتتەرى, تايىر جومارتباەۆ پەن مۇستاقىم مالدىباەۆ, مەدرەسە ءتامامداعان, وقىعان ازاماتتار, ۇستاز, اقىن, جۋرناليستەر, ابايدىڭ جانىندا جۇرەتىن, زامانىنداعى بەلگىلى سكريپكاشى مۇقا ءادىلحان ۇلى ويىننىڭ اسەرلى شىعۋىنا, جۇرتشىلىق جۇرەگىنە ۇيالاۋىنا تەر توككەن ونەرپاز جاندار.
ويىننىڭ سوڭىن الا باسىنا قالقان ۇستانعان, ۇستىنە وق وتپەيتىن تەمىر ساۋىت كيىنگەن, قارۋ-جاراقتارىن اسىنعان ەرتە زاماندارداعى باتىر كورىنگەندە تاڭدانىستا شەك بولماعان. «ونان سوڭ ورال, تورعاي, جەتىسۋ, سەمەي وبلىستارىنىڭ جاس كەلىنشەكتەرى ءوز كيىمدەرىمەن كورسەتىلدى. ەڭ اقىرىندا قىز-كەلىنشەك, بوزبالا اينالا وتىرىپ ولەڭ ايتىسىپ, ادەبيەت كەشى وسىمەن ساعات 12 جارىمدا تارقادى» – دەپ جازدى مىرجاقىپ دۋلاتوۆ.
1917 جىلعى اقپان جانە قازان ايلارىنداعى ءتوڭكەرىستەردىڭ قازاق قوعامىن وراپ وتكەن جوق. قاتارداعى كوپتىڭ ءبىرى ەمەس زيالى قاۋىم ساناتىنداعى قۇلجانوۆتار وتباسى بۇل ۇلى دۇربەلەڭ وزگەرىستەردەن تىس قالعان جوق. ءنازيپا سەگىزبايقىزى وقىتۋشىلىق قىزمەتىن اتقارسا, نۇرعالي قۇلجانوۆ ءوز سەنىم-نانىمىمەن كۇرەسكە ارالاسىپ, اقىرىندا قايعىلى قازاعا ۇشىرادى.
1920 جىلى سەمەيدەن اقمولاعا اۋىسقان. ن.قۇلجانوۆا ۋەزدىك پارتيا كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارادى. ال 1922 جىلى قازاق اسسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى جانە «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى ساكەن سەيفۋلليننىڭ ارنايى شاقىرتۋىمەن گازەتكە قىزمەتكە ورنالاسىپ, رەداكتسيا القاسى مۇشەلىگىنە سايلانادى. ساكەن سەيفۋللين 1923 جىلى جازعان «سامۇرىق» ولەڭىن «قازاقستان اۋە كەمەسىنە جاردەم جيناۋشى ءبىرىنشى قازاق ايەلدەرى كوميتەتىنىڭ باستىعى نازيپاعا تارتام» دەگەن ەسكەرتپەمەن جاريالاپتى.
ءنازيپا قۇلجانوۆا 1923-1925 جىلدارى «قىزىل قازاقستان» (قازىرگى «اقيقات») جۋرنالىندا, 1925-1929 جىلدارى «ايەل تەڭدىگى» («قازاقستان ايەلدەرى») جۋرنالىندا جاۋاپتى حاتشى قىزمەتتەرىن اتقارعان. ءسويتىپ, قازاق ءباسپاسوزى قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىرنەشە بۋىنىن تاربيەلەۋگە ۇلەس قوسقان. الايدا, 1929 جىلى دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى مادەني, اعارتۋشىلىق جۇمىستارمەن جۇيەلى شۇعىلدانا الماعان.
بالا كەزىندە سەمەي قالاسىندا قۇلجانوۆتاردىڭ ۇيىندە تۇرىپ وقىعان, قازىر ارامىزدا جوق, قازاقتىڭ ۇلكەن جازۋشىسى ساپارعالي بەگالين «زامانا بەلەستەرى» دەپ اتالاتىن ەستەلىك كىتابىندا ولار تۋرالى ەرەكشە ىلتيپاتپەن جازعان: «سونان كەيىن اكەم دە ول كىسىلەردىڭ اتى-ءجونىن سۇرادى.
– مەنىڭ اتىم – ءنازيپا, فاميليام – قۇلجانوۆا. ال جولداسىمنىڭ اتى – نۇرعالي قۇلجانوۆ. ول كىسى شكولدا ساباق بەرەدى. بۇل شكولدى وقىتۋشىلار دايىندايتىن ۋچيتەلسكايا سەميناريا دەيدى. مەن ءوزىم دەنساۋلىعىم از, قىزمەت ىستەمەيمىن. جانە كىشكەنە بالامىز بار دەپ ارعى ۇيدە ءنازيپانىڭ شەشەسى كوتەرىپ جۇرگەن كىشكەنە بالاسىن كورسەتتى. سونىمەن اكەمنىڭ تانىسۋى اياقتالدى». وسى ەڭبەكتە جازىلعانىنداي, بۇل ۇيدە تۇرعان جىلدار – ساۋات اشۋ, ورىس تىلىنە ۇيرەنۋ, قالا مادەنيەتىن مەڭگەرۋ جاعىنان س.بەگالين ءۇشىن ارنايى مەكتەپتەن دە ماڭىزدى بولعان.
ەرلى-زايىپتى قۇلجانوۆتاردان ۇرپاق قالدى ما دەگەنگە كەلسەك, ەرتەرەكتە كەلتىرىلگەن ومىرباياندىق دەرەكتەردە 1915 جىلى تۋعان ۇل بالالارى بار ەكەندىگى كورسەتىلگەن. ونى جازۋشى س.بەگاليننىڭ «زامانا بەلەستەرى» مەمۋارلىق رومانىنداعى فاكتىلەر دە راستايدى. ولار كوپتەن كۇتكەن تۇڭعىش پەرزەنتتەرى اۋلەتتىڭ دۇنيەگە كەلۋىن زور قۋانىشپەن قارسى العان. ەرتىس جاعاسىنا, ارالعا اپارىپ سەرۋەندەتىپ, قىلىقتارىن قىزىقتاۋعا تويماعان. وكىنىشكە قاراي, قۋانىشتارى ۇزاققا سوزىلماعان.
ن.قۇلجانوۆا ارتىنا مول مۇرا قالدىردى. گازەت-جۋرنالدارداعى كوپتەگەن وچەرك, ماقالالارى ءبىر توبە دەسەك, «مەكتەپتەن بۇرىنعى تاربيە» (ورىنبور, 1923), «انا مەن بالا تاربيەسى» (قىزىلوردا, 1927) كىتاپتارى جارىق كوردى. سونداي-اق, ول كوپتەگەن اۆتورلاردىڭ ەڭبەكتەرىن قازاقشاعا اۋداردى. ولاردىڭ قاتارىندا ب.لاۆرەنەۆتىڭ «قىرىق ءبىرىنشى» (1928), ا.كۋپريننىڭ «لاپىلداپ جانعان كرەيسەرى» (1927), ا.سكيتالەتستىڭ «دالا سوتى» (1923), ۆ.كورولەنكونىڭ «كۇن تۇتىلعانداعىسى» (1923) بار.
سونىمەن, ءسوزىمىزدى تۇيىندەسەك ءنازيپا سەگىزبايقىزى قۇلجانوۆا كوپ قىرلى تالانت دەۋگە ابدەن لايىق. ول – ۇستاز, اعارتۋشى, قايراتكەر, جۋرناليست, جازۋشى, اۋدارماشى. ول – قازاق مادەنيەتى تاريحىنان ءوز ورنىن ويىپ الۋعا ءتيىس ءىرى تۇلعا.
گۇلجان كارىبجانوۆا,
شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى,
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى.
