1 جەلتوقسان – ەلدىكتىڭ ەرەن بەلەسى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى – قازاقستاننىڭ 2011 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى زاڭىمەن بەلگىلەنگەن مەملەكەتتىك مەرەكە. مەرەكەنى وتكىزۋ داتاسى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءبىرىنشى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋىن وتكىزۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندەگى پرەزيدەنتتىك بيلىك ينستيتۋتىنىڭ الاتىن ورنى ايرىقشا. كونستيتۋتسيادا پرەزيدەنتكە كەڭ وكىلەتتىكتەر بەرىلگەن جانە ونىڭ مارتەبەسى ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا رەتىندە بەلگىلەنگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى كۇنى – قازاقستاننىڭ 2011 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى زاڭىمەن بەلگىلەنگەن مەملەكەتتىك مەرەكە. مەرەكەنى وتكىزۋ داتاسى ەل پرەزيدەنتىنىڭ ءبىرىنشى بۇكىلحالىقتىق سايلاۋىن وتكىزۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. مەملەكەتتىك بيلىك جۇيەسىندەگى پرەزيدەنتتىك بيلىك ينستيتۋتىنىڭ الاتىن ورنى ايرىقشا. كونستيتۋتسيادا پرەزيدەنتكە كەڭ وكىلەتتىكتەر بەرىلگەن جانە ونىڭ مارتەبەسى ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا رەتىندە بەلگىلەنگەن.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى – پرەزيدەنتتىك باسقارۋ نىسانىنداعى ءبىرتۇتاس, زايىرلى مەملەكەت. «رەسپۋبليكا» ءسوزى لاتىننىڭ respublicum دەگەن ءسوز تىركەسىنەن شىعادى جانە «جالپىعا ورتاق ءىس» دەگەندى بىلدىرەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە جوعارى بيلىكتى حالىق بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە سايلايتىن سايلانبالى ورگاندار جۇزەگە اسىرادى.
ەلىمىزدە پرەزيدەنتتىك بيلىك ينستيتۋتى 1990 جىلى قۇرىلعان. 1990 جىلعى 24 ساۋىردە العاشقى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتتى. ول كەزدە قازاق كسر-ءىنىڭ پرەزيدەنتىن جوعارعى كەڭەس 6 جىل مەرزىمگە سايلاعان ەدى.
پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى وتكىزۋ ءجونىندەگى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ وكىلەتتىگى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ 1989 جىلعى 22 قىركۇيەكتەگى قاۋلىسىمەن 25 ادامنان قۇرىلعان قازاق كسر-ءى حالىق دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جانە كەرى شاقىرىپ الۋ بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا جۇكتەلگەن بولاتىن.
قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتى لاۋازىمىنا كانديداتتار ۇسىنۋعا قوعامدىق ۇيىمدار (ولاردىڭ رەسپۋبليكالىق ورگاندارى), سونداي-اق قازاق كسر-ءى حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ كەمىندە 90 ادامنان تۇراتىن توپتارى قۇقىلى بولدى.
سايلاۋدا ابسوليۋتتىك كوپشىلىكتىڭ ماجوريتارلىق جۇيەسى قولدانىلدى. قازاق كسر-ءى حالىق دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ جارتىسىنان كوبىنىڭ داۋىسىن العان كانديدات سايلانعان بولىپ ەسەپتەلدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىنا جوعارعى كەڭەستىڭ 317 دەپۋتاتى (88,1 %) داۋىس بەردى جانە ول قازاق كسر-ءنىڭ پرەزيدەنتى بولىپ سايلاندى. پرەزيدەنتتىڭ باستاماشىلىعىمەن 1990 جىلعى 25 قازاندا جوعارعى كەڭەس قازاق كسر-ءىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى.
دەكلاراتسيا قازاقستان حالقىن ەگەمەندىكتىڭ بiردەن-بiر يەسi جانە مەملەكەتتiك ۇكiمەت بيلiگiنiڭ نەگiزi بولىپ تابىلادى, مەملەكەتتىك بيلiكتى تiكەلەي دە, وكىلەتتi ورگاندار ارقىلى دا جۇزەگە اسىرادى دەپ جاريالادى. پرەزيدەنت رەسپۋبليكانىڭ باسشىسى بولىپ تابىلادى جانە وندا ەڭ جوعارى اكiمشiلiك-اتقارۋشى بيلiككە يە.
1990 جىلعى 20 قاراشادا قابىلدانعان «قازاق كسر-ىندەگى مەملەكەتتىك بيلىك پەن باسقارۋ قۇرىلىمىن جەتىلدىرۋ جانە قازاق كسر-ءى كونستيتۋتسياسىنا (نەگىزگى زاڭ) وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ پرەزيدەنت جوعارى اتقارۋشى جانە وكىمگەرلىك بيلىكتىڭ باسشىسى بولىپ تابىلادى دەپ بەلگىلەدى.
1991 جىلعى 29 تامىزدا پرەزيدەنت سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى اسا ماڭىزدى مەملەكەتتىك اكتىگە قول قويدى. پرەزيدەنتتىڭ جارلىقتارىمەن 1991 جىلعى 21 تامىزدا ەلدىڭ قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, 25 قازاندا مەملەكەتتىك قورعانىس قوميتەتى قۇرىلدى. ن.ا.نازارباەۆ قابىلداعان شارالار قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىنىڭ نەگىزىن قالىپتاستىردى.
كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى ىدىراعان كۇردەلى كەزەڭدە ن.ءا.نازارباەۆ بۇكىلحالىقتىق سايلاۋ ءوتكىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. جوعارعى كەڭەستىڭ 1991 جىلعى 16 قازانداعى كەزەكتەن تىس (التىنشى) سەسسياسىندا «قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتىن سايلاۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, وسى كۇنى جوعارعى كەڭەس قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتىن سايلاۋدى 1991 جىلعى 1 جەلتوقسانعا تاعايىندادى.
1991 جىلعى 18 قاراشادا الماتىداعى سپورت سارايىندا سويلەگەن سوزىندە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بۇكىل حالىقتىڭ سەنىمى مانداتىنا يە پرەزيدەنتتىڭ ەل ىشىندە دە, الەمدىك ارەنادا دا ساياسي سالماعىنىڭ ولشەۋسىز ارتىق بولاتىنىن ايتتى. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسى – قازاقستان ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ جانە ەلدىڭ زاڭدارىنىڭ ساقتالۋىنىڭ كەپىلى. ونىڭ قۇزىرەتىنە رەسپۋبليكانىڭ ەگەمەندىگى, قاۋىپسىزدىگى مەن تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن قورعاۋ جونىندەگى شارالار قابىلداۋ, الەمدە قازاقستان اتىنان وكىلدىك ەتۋ كىرەدى. پرەزيدەنت سول كەزدەسۋدە اتاپ وتكەندەي, تىكەلەي سايلاۋ وتكىزۋ بىرقاتار ناقتىلى ارەكەتتەردى شۇعىل ىسكە اسىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىرعان شيەلەنىستى ەكونوميكالىق جاعدايدان تۋىنداعان قاجەتتىلىك بولاتىن. بۇل الداعى نارىققا قاراي جاسالاتىن كۇردەلى قادامدار ەدى. ەكونوميكالىق قيىندىقتاردىڭ قۇرساۋىنان تەزىرەك شىعۋ ءۇشىن اۋىر, الايدا وتە قاجەتتى شارالارعا تەك بۇكىلحالىقتىق سەنىم مانداتىنا سۇيەنە وتىرىپ قانا بارۋعا بولاتىن.
قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتىن سايلاۋدى ۇيىمداستىرۋ مەن وتكىزۋدى ورتالىق, 21 وكرۋگتىك جانە 10479 ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى قامتاماسىز ەتتى.
قازاق كسر-ءى حالىق دەپۋتاتتارىن سايلاۋ جانە كەرى شاقىرىپ الۋ بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى وتكىزۋ جونىندەگى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ وكىلەتتىگى جۇكتەلدى.
قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتىن سايلاۋ, ەگەر وعان سايلاۋشىلاردىڭ كەمىندە 50%-ى قاتىسسا, زاڭدى بولىپ تابىلاتىن-دى. وسى جانە ودان كەيىن وتكەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋلاردا ابسوليۋتتىك كوپشىلىكتىڭ ماجوريتارلىق جۇيەسى قولدانىلدى. داۋىس بەرۋگە قاتىسقان سايلاۋشىلاردىڭ جارتىسىنان كوبىنىڭ داۋىسىن العان كانديدات سايلانعان بولىپ ەسەپتەلدى.
پرەزيدەنتتىككە كانديداتتار ۇسىنۋ قۇقىعى بەلگىلەنگەن تارتىپپەن تىركەلگەن ساياسي پارتيالارعا, كاسىپتىك وداقتارعا جانە وزگە دە قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە (ولاردىڭ اتىنان پارتيالار مەن قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ رەسپۋبليكالىق ورگاندارىنا), ەڭبەك ۇجىمدارىنا, وقۋ ورىندارى ۇجىمدارىنا, تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا سايلاۋشىلاردىڭ جانە اسكەري بولىمشەلەر بويىنشا اسكەري قىزمەتكەرلەردىڭ جينالىستارىنا تيەسىلى بولدى. بۇل رەتتە ولاردىڭ ارقايسىسى قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتتىگىنە تەك ءبىر كانديدات ۇسىنۋعا قۇقىلى بولاتىن. ۇسىنىلعان كانديدات قازاق كسر-ءىنىڭ بەلسەندى سايلاۋ قۇقىعىنا يە كەمىندە 100 مىڭ ازاماتتىڭ قولداۋىن الۋى ءتيىس ەدى.
قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتتاردى قازاق كسر-ءى جوعارعى كەڭەسى سەسسياسىندا اتاۋلى داۋىس بەرۋ ارقىلى نەمەسە قازاق كسر-ءى حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ وسىنداي سانىنىڭ قولىن جيناۋ ارقىلى قازاق كسر-ءى حالىق دەپۋتاتتارى جالپى سانىنىڭ كەمىندە ۇشتەن ءبىرى ۇسىنا الاتىن. بۇل رەتتە دەپۋتات تەك ءبىر عانا كانديداتقا قولداۋ كورسەتۋگە قۇقىلى بولاتىن.
پرەزيدەنتتىككە كانديداتتىڭ كەلىسىمىمەن, ول بىرنەشە پارتيامەن, كاسىبي وداقتارمەن جانە وزگە دە قوعامدىق بىرلەستىكتەرمەن, ەڭبەك ۇجىمدارىمەن, وقۋ ورىندارى ۇجىمدارىمەن, تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا سايلاۋشىلاردىڭ جانە اسكەري بولىمشەلەر بويىنشا اسكەر قىزمەتكەرلەردىڭ جينالىستارىمەن, سونداي-اق قازاق كسر-ءى حالىق دەپۋتاتتارىمەن ۇسىنىلۋى مۇمكىن بولدى. قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتتىگىنە كانديداتتاردىڭ سانى شەكتەلمەدى.
1991 جىلعى 16 قازاندا جوعارعى كەڭەس ن.ءا.نازارباەۆتى قازاق كسر-ءى پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات رەتىندە ۇسىنۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى. ن.ا.نازارباەۆتىڭ كانديداتۋراسىن قازاقستاندىق ماگنيتكانىڭ مەتاللۋرگتەرى ۇسىندى. ورتسايلاۋكومنىڭ مالىمدەمەسى بويىنشا, ن.ءا.نازارباەۆقا سايلاۋشىلاردىڭ 98,78 %-ى ءوز داۋىسىن بەردى.
1991 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن تاعدىرشەشتى وقيعا بولدى جانە بۇكىل الەمدىك قوعامداستىقتىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. قازاقستان تاريحىنىڭ جاڭا ءبىر جارقىن بەتى اشىلدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ەل ازاماتتارىنىڭ تۇڭعىش رەت جالپىعا بىردەي, تەڭ جانە توتە سايلاۋ قۇقىعى نەگىزىندە جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلاندى. سايلاۋ شىن مانىندە بۇكىلحالىقتىق بولدى. ونىڭ ايعاعى – سايلاۋشىلاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋداعى جوعارى بەلسەندىلىگى.
وتكەن جولعا كوز سالا وتىرىپ, ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆ 2011 جىلعى 8 ساۋىردەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنە رەسمي كىرىسۋىنىڭ سالتاناتتى راسىمىندە سويلەگەن ءسوزىندە بىلاي دەدى: «مەن بۇگىن 1991 جىلعى جەلتوقسانداعى العاشقى بۇكىلحالىقتىق پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىن حالىققا قالاي انت بەرگەنىمدى جانە ەڭ جوعارى پرەزيدەنتتىك بيلىك رەگاليالارىن قابىلداعانىمدى ەسىمە الىپ وتىرمىن. ول كەزدە ءبىزدىڭ الدىمىزدا مۇلدە باسقا ءمىندەتتەر تۇرعان ەدى. ءبىز ىدىراپ كەتكەن سۋپەردەرجاۆانىڭ قيراعان ءۇيىندىسى ۇستىندە قالعان ەل ەدىك. ءبىزدى, ەڭ الدىمەن, حالىقتى قالاي تويعىزامىز دەگەن سۇراق تولعاندىراتىن. ءوندىرىستىڭ قۇلدىراۋى مەن ينفلياتسيانى قالاي توقتاتامىز؟ ادامدارعا جالاقى مەن زەينەتاقىلارىن ۋاقتىلى تولەۋگە اقشانى قايدان تابامىز؟ قاۋىپ-قاتەرى مول كۇردەلى الەمدە ءوز جەرىمىزدى قالاي ساقتاپ قالامىز؟ ءبىزدىڭ نە ءوز ۆاليۋتامىز, نە ستراتەگيالىق قورىمىز, نە جالاڭاشتانىپ قالعان شەكارامىزدى قورعايتىن اسكەرىمىز جوق ەدى. بۇگىنگى كۇنى مۇنىڭ ءبارى وسىدان جيىرما جىل عانا بۇرىن بولدى دەگەندى كوز الدىڭا ەلەستەتۋدىڭ ءوزى قيىن».
1991 جىلعى جەلتوقسان ايى ساياسي وقيعالارعا تولى كەزەڭ بولدى. 8 جەلتوقساندا بەلوۆەج ورمانى دەگەن جەردەگى كەزدەسۋىندە بەلورۋسسيا, رەسەي مەن ۋكراينا پرەزيدەنتتەرى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى, بۇل كسرو اتتى مەملەكەتتىڭ تاريح ساحناسىنان كەتۋىنىڭ باستاۋى بولعان قۇجات ەدى.
قازاق كسر-ءى جوعارعى كەڭەسىنىڭ ءبۇكىلحالىقتىق سايلاۋدان كەيىن ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قىزمەتكە رەسمي كىرىسۋىنە بايلانىستى انت بەرۋىنە ارنالعان سالتاناتتى وتىرىسى 1991 جىلعى 10 جەلتوقساندا ءوتتى.
1991 جىلعى 10 جەلتوقساندا قازاق كسر-ءى قازاقستان رەسپۋبليكاسى بولىپ قايتا اتالدى جانە جوعارعى كەڭەس قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ قىزمەتكە كىرىسۋى تۋرالى قاۋلى قابىلدادى.
اعىلشىن ءجۋرناليسى جانە ساياسي فيلوسوفى ۋ.گودۆيننىڭ پايىمداۋىنشا, دۇنيەدەگى يگىلىكتەردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلىسى – تاۋەلسىزدىك. ونسىز باسقا يگىلىكتەردى پايداعا جاراتۋ مۇمكىن ەمەس. حالىقتىڭ سان عاسىرلار بويعى ارمان-ءتىلەگىن ىسكە اسىرا وتىرىپ, جەكە تۇلعانىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ باسىمدىعىن مويىنداي وتىرىپ, 1991 جىلعى 16 جەلتوقساندا جوعارعى كەڭەس قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىن جاريالادى.
تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستاندا بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋىن وتكىزۋ تۋرالى باستاماشىلىق كوتەردى. جانە تاۋەلسىز ەلدەردىڭ 11 باسشىسىنىڭ بۇل كەزدەسۋى الماتىدا ءوتتى. 1991 جىلعى 21 جەلتوقساندا تمد-نىڭ ماقساتتارى مەن ۇستانىمدارى تۋرالى الماتى دەكلاراتسياسىنا قول قويىلدى.
1991 جىلعى 25 جەلتوقساندا م.س. گورباچەۆ ءوزىنىڭ كسرو پرەزيدەنتى لاۋازىمىنداعى قىزمەتىن پرينتسيپتىك بايىپتار بويىنشا توقتاتاتىنىن جاريالادى, ال 1991 جىلعى 25 جەلتوقساندا كسرو جوعارعى كەڭەسى كسرو-نىڭ ىدىراۋى تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلدادى.
1998 جىلعى 28 قاڭتاردا ون ەكىنشى شاقىرىلىمداعى جوعارعى كەڭەستىڭ توعىزىنشى سەسسياسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى قابىلدانىپ, وندا بيلىكتىڭ پرەزيدەنتتىك نىسانىنا ءوتۋ كەزەڭىندە قالىپتاسقان قوعامدىق قاتىناستار كورىنىس تاپتى.
ءبىزدىڭ ەلىمىز دەربەس ءارى تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدى. پرەزيدەنت قازاقستان مەن بۇكىل حالىقتىڭ كەلەشەگى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ زور اۋىرتپالىعىن ءوز موينىنا الدى. تاپ وسى ساتتە ەلدەگى ساياسي پروتسەستەردىڭ جۇيەلى ءارى قارقىندى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى بولاتىن.
سوندىقتان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن 2000 جىلعى 1 جەلتوقسانعا دەيىن ۇزارتۋ جونىندە رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ تۋرالى يدەيا ۇسىنۋى كەزدەيسوقتىق ەمەس ەدى.
رەفەرەندۋم 1995 جىلعى 29 ساۋىردە ءوتتى جانە ونىڭ ناتيجەلەرى نەگىزىنەن بولجاعانداي بولىپ شىقتى. ورتسايلاۋكوم بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا 1995 جىلعى 4 مامىردا جاريالاعان حابارلاماسىندا ەلدىڭ داۋىس بەرۋگە قاتىسقان ازاماتتارىنىڭ 95,46%-ى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن 2000 جىلعى 1 جەلتوقسانعا دەيىن ۇزارتۋدى قولداپ داۋىس بەرگەنىن جاريالادى.
1995 جىلعى 30 تامىزداعى رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. 28 قىركۇيەكتە پرەزيدەنت سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ كۇشى بار جارلىققا, ال 1999 جىلعى 6 مامىردا سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا قول قويدى.
وسىدان 15 جىل بۇرىن, 1997 جىلى پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ حالىققا قوعامىمىزدىڭ بولاشاعى مەن قازاقستاننىڭ تاريحي ميسسياسى تۋرالى كوزقاراسىن, مەملەكەتتىڭ دامۋىنىڭ جەتى ۇزاقمەرزىمدى باسىمدىقتارىن ايقىندايتىن جىل سايىنعى جولداۋىن جاريالادى. بۇل العا قويىلعان اسقاق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋگە دەگەن وپتيميستىك كوزقاراستىڭ, ءۇمىت پەن سەنىمدىلىكتىڭ ۇلگىسى, قازاقستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسى بولاتىن.
ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگيالىق جوسپارى, 2020 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ستراتەگياسى, 2010 جىلدان 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇقىقتىق ساياساتى تۇجىرىمداماسى جانە ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق, ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇددەلەرىن قورعاۋعا, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا مەن قازاقستاندىقتاردىڭ لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان باسقا دا كوپتەگەن تاريحي قۇجاتتار ازىرلەندى.
پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كەلىسىمىمەن 1998 جىلعى 8 قازاندا پارلامەنت ونىڭ وكىلەتتىگى مەرزىمىن پارلامەنت ءماجىلىسى تاعايىندايتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى سايلانعان پرەزيدەنتتىك قىزمەتىنە كىرىسكەنگە دەيىن قىسقارتۋ تۋرالى شەشىم مەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدى 1999 جىلعى 10 قاڭتارعا جاريالاۋ تۋرالى قاۋلى قابىلدادى.
ەگەر 1991 جىلعى سايلاۋ بالاماسىز سايلاۋ بولسا, 1999 جىلعى سايلاۋدا 8 ۇمىتكەر ۇسىنىلدى.
1999 جىلعى سايلاۋ قازاقستاندىق قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ پروتسەسىنە قۋاتتى پارمەن بەرىپ, ەلدىڭ بولاشاعىنا دەگەن ءۇمىت پەن سەنىم ۇيالاتقان پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆقا حالىقتىڭ ءبىراۋىزدان بىلدىرگەن سەنىمىن تاعى دا ءبىر راستادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ الەۋمەتتىك باعىتتالعان نارىقتىق ەكونوميكاسى بار اشىق دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ, ساياسي, زاڭشىعارۋشىلىق, سوت-قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق سالالاردى دايەكتى تۇردە رەفورمالاۋ, ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ ۇدايى ءوسىپ وتىرۋى مىندەتتەرى جۇزەگە اسىرىلا باستادى.
سايلاۋ پروتسەسىنىڭ بارلىق ساياسي جانە حالىقارالىق-قۇقىقتىق نورمالارىن ساقتاي وتىرىپ, ەركىن, دەموكراتيالىق سايلاۋ وتكىزۋ – سايلاۋدى ازىرلەۋ مەن وتكىزۋ جونىندەگى بارلىق ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىس باعىناتىن نەگىزگى كريتەريلەر, مىنە, وسى. سايلاۋدى وتكىزۋ ۇدەرىسى مەن ءتارتىبى بەكىتىلگەن زاڭنامالىق نورمالارمەن رەتتەلەدى. وسىلايشا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەڭەسى ءوزىنىڭ 2005 جىلعى 19 تامىزداعى «قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 41-بابى 1-ءشى جانە 3-ءشى تارماقتارى مەن 94-بابى 1-تارماعىن رەسمي ءتۇسىندىرۋ تۋرالى» قاۋلىسىمەن پرەزيدەنتتىك كەزەكتى سايلاۋ 2005 جىلعى جەلتوقساننىڭ ءبىرىنشى جەكسەنبىسى كۇنى وتكىزىلۋى ءتيىس دەپ بەلگىلەدى. 7 قىركۇيەك كۇنى پارلامەنت ءماجىلىسى پرەزيدەنتتىك كەزەكتى سايلاۋدى 2005 جىلعى 4 جەلتوقساندا وتكىزۋ تۋرالى جاريالادى.
بۇل سايلاۋ ناۋقانىندا مەملەكەت باسشىسى لاۋازىمىنان ۇمىتكەرلەر سانى 18 ادامعا جەتتى. ولاردىڭ بەسەۋى كانديدات رەتىندە تىركەلدى. 2005 جىلعى 6 جەلتوقساندا ورتسايلاۋكوم سايلاۋدىڭ قورىتىندىلارىن جاريالادى, ولارعا سايكەس نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ جەڭىسى ءسوزسىز ەدى: داۋىس بەرۋگە قاتىسقان سايلاۋشىلاردىڭ 91,15%-ى ونىڭ كانديداتۋراسىنا داۋىس بەرگەن.
2005 جىلعى سايلاۋ حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ۇلكەن قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزدى. ورتسايلاۋكوم شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ 1634 بايقاۋشىسىن اككرەديتتەدى. پرەزيدەنت سايلاۋىن الەمنىڭ 27 ەلىنەن كەلگەن 407 شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى جاريا ەتتى.
داۋىس بەرۋ كۇنى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە پرەزيدەنتتىككە كانديداتتاردىڭ 11 مىڭنان استام سەنىم بىلدىرىلگەن ادامدارى, قازاقستاننىڭ ساياسي پارتيالارىنان 16,5 مىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەرىنەن 5,6 مىڭ بايقاۋشى جانە 500 باق وكىلدەرى بولدى.
2007 جىلعى 21 مامىردا كونستيتۋتسياعا كەيبىر وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ولاردىڭ ىشىندە پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىك مەرزىمىن جەتى جىلدان بەس جىلعا دەيىن قىسقارتۋ, ءبىر ادام قاتارىنان ەكى رەتتەن ارتىق رەسپۋبليكا پرەزيدەنتى بولىپ سايلانا المايتىنى تۋرالى شەكتەۋدىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنە قولدانىلمايتىنى تۋرالى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بار.
دامۋدىڭ وزىندىك جولىن جالعاستىرا وتىرىپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ باسقارۋىمەن قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تولىققۇقىلى جانە جاۋاپكەرشىلىكتى مۇشەسىنە اينالدى.
وسكەمەندە باستاماشى توپتىڭ سايلاۋدىڭ ورنىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ وكىلەتتىگىن 2020 جىلعى 6 جەلتوقسانعا دەيىن ۇزارتۋ ءۇشىن بۇكىلحالىقتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋدى ۇسىنعانى تاڭعالارلىق باستاما ەمەس. بۇل باستاماعا 5 ميلليون قازاقستاندىق قول قويىپ, قولداۋ كورسەتتى. قازاقستان حالقىنا ۇندەۋىندە ن.ا.نازارباەۆ «ءبىزدى جىك-جىككە بولەتىن «نە رەفەرەندۋم, نە سايلاۋ» دەگەن تاڭداۋدىڭ ورنىنا ءبىزدى بىرىكتىرەتىن, حالىقتىڭ ەركى مەن دەموكراتيالىق ۇستانىمدارعا ادالدىقتى ەسكەرەتىن فورمۋلا ۇسىنامىن. ءوز وكىلەتتىگىمنىڭ مەرزىمى ەكى جىلداي ۋاقىتقا قىسقاراتىنىنا قاراماي, كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىس ەنگىزەمىن», دەدى.
وسىلايشا, ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق وكىلەتتىكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ەلباسى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ءوتكىزۋگە باستاماشىلىق جاسادى, ال پارلامەنت 2011 جىلعى 2 قاڭتاردا كونستيتۋتسياعا «كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ شەشىمىمەن تاعايىندالادى جانە كونستيتۋتسيا بويىنشا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن جانە مەرزىمدەردە وتكىزىلەدى» دەپ بەلگىلەيتىن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. 3 اقپان كۇنى پارلامەنت كەيبىر كونستيتۋتسيالىق زاڭدارعا وسى ماسەلە بويىنشا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزدى.
رەسپۋبليكا پرەزيدەنتىنىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن تاعايىنداۋ تۋرالى» جارلىعى 2011 جىلعى 4 اقپان كۇنى جاريالاندى. سايلاۋ 2011 جىلعى 3 ساۋىرگە تاعايىندالدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنەن ۇمىتكەرلەر سانى 22 ادام بولدى. ورتسايلاۋكوم پرەزيدەنتتىككە كانديدات رەتىندە 4 ۇمىتكەردى تىركەدى. سايلاۋدىڭ قورىتىندىلارىنا سايكەس, داۋىس بەرۋگە قاتىسقان سايلاۋشىلاردىڭ 95,55%-ى ن.ءا.نازارباەۆقا داۋىس بەرگەن.
2011 جىلدىڭ 8 ساۋىرىندە بولعان ۇلىقتاۋ راسىمىندە ەلباسى پرەزيدەنتتىك كەزەكتەن تىس سايلاۋعا مىناداي باعا بەردى: «وتكەن سايلاۋ ۇيىمداستىرىلۋى مەن دەموكراتيالىعى جاعىنان قازىرگى قازاقستان تاريحىنداعى عانا ەمەس, ساراپشىلاردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇكىل ورتالىق ازياداعى ەڭ جاقسى سايلاۋ بولدى. تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋ باعدارىنا داۋىس بەرە وتىرىپ, ءاربىر قازاقستاندىق ءوزىنىڭ, وتباسىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن, ەلى, وتانى ءۇشىن داۋىس بەردى!».
جالپىعا بىردەي سايلاۋ ينستيتۋتى قازىرگى زامانعى ساياسي جۇيەنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. ءاربىر پرەزيدەنتتىك سايلاۋ ناۋقانىنىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى مەن وزگەشەلىكتەرى بولاتىنىن تاجىريبە كورسەتىپ وتىر. 1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا, 1999 جىلعى 10 قاڭتاردا, 2005 جىلعى 4 جەلتوقساندا جانە 2011 جىلعى 3 ساۋىردە وتكەن بارلىق پرەزيدەنتتىك سايلاۋلارعا ورتاق نىشان – ەگەمەن قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاۋشى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆقا ءبىراۋىزدان قولداۋ كورسەتۋ بولدى. ونىڭ باسشىلىعىمەن ءجۇرىپ وتكەن جول, سول جولدا قول جەتكىزىلگەن ناتيجەلەر قازاقستاننىڭ الەمدىك قوعامداستىقتا ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جاسالعان قازاقستاندىق مودەل ەلىمىزدىڭ دەربەس دامۋ جولىن ىسكە اسىرىپ وتىر.
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعى مەن ۇدەمەلى دامۋىنداعى, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىمنىڭ ورنىعۋىنداعى, ادام مەن ازاماتتىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءرولى وراسان. قازاقستاننىڭ بۇكىلحالىقتىق كوشباسشىسىنىڭ جىگەرى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاۋ ىسىنە حالىقارالىق دەڭگەيدە ايتارلىقتاي پارمەن بەرىپ وتىر. ول وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىككە زور ۇلەس قوسىپ كەلەدى جانە بۇكىل الەم ءۇشىن بەدەلدى تۇلعا بولىپ تابىلادى.
قۋاندىق تۇرعانقۇلوۆ,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ
توراعاسى.
