ايەل الەمى
بالۋان شولاق ۇرپاعىنىڭ ۇيىتقىسى
بۇگىنگى اڭگىمە بالۋان شولاقتىڭ كىشى كەلىنى عازيزا ماتكەنقىزى جايلى. ول كوكشەنىڭ كوركەم قويناۋىنداعى بۋرابايدىڭ كىندىكقاراعاي اۋىلىندا تۋىپ-ءوستى. اكەسى ماتكەن وقىعان-توقىعانى مول, ءارى مولدا, ءارى كەڭ جاۋىرىن بالۋان بولعانىن جازۋشى ەستاي مىرزاحمەتوۆتىڭ كىتاپتارىنان بىلەمىز. اناسى ۇمسىناي 17 بالا تاربيەلەپ وسىرگەن عازيز جان ەدى. عازيزا اپامىزدىڭ ءبىز كورگەن ىنىلەرى قۇربان – كولحوزدا ەسەپشى, عاني – وتىز جىلداي مەكتەپ ديرەكتورى, قادەر – جەزقازعاننىڭ قارساقپاي زاۋىتىندا ديرەكتور قىزمەتىن اتقاردى. سىڭلىلەرى ءناسيپا ايتۋلى ۇستاز, قازينا ۇرىمقايداعى كىرپىش زاۋىتىنىڭ بريگاديرى رەتىندە ەل ەسىندە. بۇل دا دۇنيە تۇتقاسىنان ءتالىم تارقاتار ويعا جەتەلەيدى.
بالۋان شولاق ۇرپاعىنىڭ ۇيىتقىسى
بۇگىنگى اڭگىمە بالۋان شولاقتىڭ كىشى كەلىنى عازيزا ماتكەنقىزى جايلى. ول كوكشەنىڭ كوركەم قويناۋىنداعى بۋرابايدىڭ كىندىكقاراعاي اۋىلىندا تۋىپ-ءوستى. اكەسى ماتكەن وقىعان-توقىعانى مول, ءارى مولدا, ءارى كەڭ جاۋىرىن بالۋان بولعانىن جازۋشى ەستاي مىرزاحمەتوۆتىڭ كىتاپتارىنان بىلەمىز. اناسى ۇمسىناي 17 بالا تاربيەلەپ وسىرگەن عازيز جان ەدى. عازيزا اپامىزدىڭ ءبىز كورگەن ىنىلەرى قۇربان – كولحوزدا ەسەپشى, عاني – وتىز جىلداي مەكتەپ ديرەكتورى, قادەر – جەزقازعاننىڭ قارساقپاي زاۋىتىندا ديرەكتور قىزمەتىن اتقاردى. سىڭلىلەرى ءناسيپا ايتۋلى ۇستاز, قازينا ۇرىمقايداعى كىرپىش زاۋىتىنىڭ بريگاديرى رەتىندە ەل ەسىندە. بۇل دا دۇنيە تۇتقاسىنان ءتالىم تارقاتار ويعا جەتەلەيدى.
بۇل كۇندەرى 91 جاستاعى عازيزا اپامىزدى 1986 جىلى بۇلاندى اۋدانىنداعى «وترادنىي» مەملەكەتتىك ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى اۋماعىنداعى تاستىوزەك اۋىلىندا كورگەنتۇعىنمىن. « ۇلى دالا» قوزعالىسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, بەلگىلى كاسىپكەر مارات نابيەۆتىڭ باستاماسىمەن بالۋان شولاق قورىمىنا ەسكەرتكىش تاس قويىلعان. سوندا عازيز انا تاۋبە ءسوزىن ايتىپ, تەبىرەنە ءسويلەگەن. ودان كەيىن جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى باستاپ كەلىپ, بابا بەيىتىنە 16 مەترلىك مەموريالدىق ەسكەرتكىش ورناتىلعاندا عازيزا اپايىمىزدىڭ زىر جۇگىرە قىزمەت ەتكەنىن كورگەنىم بار ەدى.
مىنە, ەندى عازيزا اپامىزدىڭ ۇلدان ۇلكەنى, بۇلاندى اۋدانىنىڭ ورتالىعى ماكين قالاسىنىڭ اكىمى شايدوللا شولاقوۆتىڭ باستاۋىمەن تاستىوزەككە كەلە جاتىرمىز. جانىمدا «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى شىڭعىس تاشەنوۆ بار. اينالانىڭ كوركەم كورىنىسى ءبىزدى ەرىكسىز باۋراپ, بالۋان بابا زامانىنا جەتەلەپ بارا جاتقانداي سەزىندىك. الايدا بۇرالاڭ ءبىر تۇستا كولىگىمىز سەلك ەتە قالدى. شايدوللا جىميىپ وتىر ەكەن.
– ۇقساستىقتى قاراڭىزشى, – دەيدى شاكەڭ سوناۋ ءبىر وتكەن كۇندەردىڭ سىلەمىنەن سويلەپ تۇرعانداي كەيىپتە. – سالت اتتى اكەم قۇدايبەرگەن «كىزىل كاردوننىڭ» ءدال وسى بۇرماسىنا كەلە بەرگەندە ماي باتپاققا باتقان ماشينەنى كورەدى. ءبىرسىپىرا ادام جول تالعامايتىن «ۋازدىڭ» اۋرەسىمەن قىزىل تەرگە ءتۇسىپتى. سونى اكەم جارىقتىق يىعىمەن يتەرىپ شىعارىپتى. ءسابيت مۇقانوۆ, احمەت جۇبانوۆ, جايىق بەكتۇروۆ, ەستاي مىرزاحمەتوۆ ەڭبەكتەرىندە بالۋان اتامىزعا قاتىستى ءدال وسىنداي كورىنىس بار. ول قوس ات جەگىلگەن ۇيمە ءشوپتى اربانى جالعىز قولىمەن تارتىپ شىعارعان. ورىستىڭ ريزا مۇجىعى جۇگەنىن قولىنا ۇستاپ, جاياۋ كەتە بارعاندا ءباستىڭ باسىرەسىن بۇزىپ, ارباسىن قوس اتىمەن قايتىپ بەرگەن ەكەن.
شىندىعىندا, قۇدايبەرگەندى «اكەسىنىڭ اۋزىنان ءتۇسىپ قالعانداي» دەگەن ءسوزدى ءجيى ەستيتىنبىز. بالۋاندىعىن بىلاي قويعاندا ءانشى, كۇيشى, اعاش شەبەرى بولعان كورىنەدى. ونىڭ ءوز قولىمەن جاساعان قارا دومبىراسى قازىر دە ساقتاۋلى. قارشادايىنان كولحوز, سوۆحوزدىڭ قارا جۇمىسىنا ارالاسىپ, ماكين قالاسىنداعى لەنين اتىنداعى زاۋىتتان زەينەتكەرلىككە شىققان. عازيزامەن ءاي-ءشايسىز 36 جىل وتاسىپ, 73 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. اۋزىنان اللاسى, قولىنان قۇرانى تۇسكەن ەمەس.
ءتورت كوشەلى تاستىوزەكتىڭ ەڭسەلى ءۇيى بوي كورسەتكەننەن-اق شايدوللا مازاسىزدانا باستادى. «قاپ, جاڭا حابارلاسىپ الۋىم كەرەك ەدى» دەيدى. ايتقانداي, عازيزا اپامىز ۇيدە جوق بولىپ شىقتى. كەشە عانا استاناداعى قىزى اسىل وزىمەن بىرگە الىپ كەتىپتى. شايدوللا قىزىق, اناسىن قارىنداسى ۇرلاپ الىپ كەتكەندەي كۇيىپ-ءپىسىپ ءجۇر. مەن ەش وكىنگەن جوقپىن. ءدام بۇيىرسا, كەزدەسە جاتارمىز. ون ەكى قۇرساق كوتەرگەن كەيۋانانىڭ توقساننان اسقان شاعىندا ۇرپاعىن ارالاپ ءجۇرۋى, ال جىگىت اعاسىنىڭ اناسىن ىزدەپ قيعىلىق سالۋى كەز-كەلگەننىڭ باسىنا جازباعان باقىت.
ۇلكەن ۇيدەن ءدام تاتىپ, بالۋان بابامىزدىڭ كەسەنەسىنە ءتاۋ ەتتىك. قايتار جولدا شايدوللاعا الىستان وراعىتىپ ساۋال قويدىم. «كىندىققاراعاي تۋماسى, جۋرناليست دوسىم ءماۋلي ءالىموۆتى بىلەسىڭ. مارقۇم مىناداي ولەڭ ايتۋشى ەدى: «شولاقوۆا شونتيدى, پارتاعا كەپ قونجيدى…». بۇل كىم؟
– بۇل مەنىڭ اپكەم ءايبات قوي. ەكەۋى سىنىپتاس, دەپ جانارى جارقىراي اڭگىمە باستادى. – «قونجيدى» دەگەن سوزدە ءمان بار. ۇلكەن اپامىز مانات ەكەۋىنىڭ اراسىندا بالا تۇراقتاماي, شەتىنەي بەرگەندىكتەن كىندىگىن قىستاۋقاراعاي اۋىلىنىڭ قياڭقىلاۋ ءبىر ۇل بالاسىنا بالتامەن كەستىرگەن ەكەن. اتامىزعا تارتقان الىپ قىز بولدى. مازاقتاپ, نامىسىنا تيگەن بالالاردى ۇرىپ جىعىپ, سىنىپ بولمەسىنىڭ ورتاسىنا ءۇيىپ قويادى ەكەن. كوكشەتاۋعا تاياۋ كەنەسارى اۋىلىندا تۇرادى, كىرە كەتسەڭىزدەر بولادى.
مەجەلى جەرگە جەتكەن سوڭ جۇمىسى كوپ اكىم ماكينكادا قالىپ, كەنەسارىعا دا كەلىپ جەتتىك. جول جيەگىندەگى كوتتەدج ۇيدە تۇرادى ەكەن. الدىندا ەكى قىزىل بۇزاۋ ارقانداۋلى تۇر. وسى ءسات ورنىمدا قالشيىپ تۇرىپ قالدىم. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, الگى بۇزاۋدىڭ بىرەۋىنىڭ ماڭدايىندا «7» ءارپى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنىپ تۇر. ونى ۇيالى تەلەفونىما ءتۇسىرىپ الدىم.
ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز, ءايبات اپا 2006 جىلعى 31 جەلتوقساندا, قۇربان ايتتىڭ ءبىرىنشى كۇنىندە بۇيىرىندە «اللا» دەگەن جازۋى بار قوزى تۋعانىن ايتىپ, ۇلى, اۋىل يمامى مۇرات قابىلباەۆتىڭ قوزىنى ۇستاپ تۇرعان سۋرەتىن كورسەتتى. ءدىندار انا قاجىلىققا بارىپ كەلگەن. حالىق ەمىمەن اينالىسادى. ەندى بىلدىك, شايدوللا دا, ونىڭ كەلىنشەگى ءدامەلى دە قاجىلىق پارىزىن وتەپ قايتىپتى. مۇنىڭ بارلىعىن بالۋان شولاق بابالارىنىڭ ارۋاعى جەلەپ-جەبەگەنى دەپ بىلەدى.
– شەشەمىز شىلدە ايىنىڭ سوڭىندا ءبىزدىڭ ۇيگە كەلەدى. ءتىپا-ءتىپا ءالى شيراق, –دەيدى ءايبات اپا. – اكەمىز قايتىس بولعاندا مانات, مەن, قايروللا, شايدوللا ەس ءبىلىپ قالعانىمىزبەن, اسىل, حاميدوللا, ەسەنبايلار ءالى كىشكەنتاي ەدى. ۇكىمەتتىڭ بەرگەن 4 رۋبل جاردەماقىسىمەن ءبارىمىزدى جەتكىزدى. قوي باقتى, سيىر قايىردى, بالشىق يلەپ ءۇي سالدى, قارا جۇمىستىڭ بارىنەن قايىسپادى. قولى شەبەر. ءتۇبىت ءشالى توقىپ, تەكەمەت, الاشا باساتىن. مويىمايتىن قاجىرلىلىعىنىڭ ارقاسىندا شايدوللا الماتى فيزكۋلتۋرا ينستيتۋتىن, اسىل قاراعاندىداعى كووپەراتيۆتىك ينستيتۋتتى, ەسەنباي تسەلينوگراد ماشينا جاساۋ تەحنيكۋمىنىڭ كۇندىزگى ءبولىمىن ءبىتىردى. بارشامىز ەل قاتارلى جۇمىس ءىستەپ, انامىزدى قۋانتقاندايمىز. ول كىسىنىڭ 20 نەمەرەسى, وتىزعا جۋىق شوبەرەسى بار. ماراپاتتان دا كەندە ەمەس. سونىڭ ىشىندە شۋ قالاسىنا ارنايى شاقىرتىلىپ, بالۋان بابامىزدىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋىنا قاتىسقانىن, ارنايى مەدال العانىن ماقتان ەتەدى. بابا ۇرپاعىنىڭ ۇيتقىسى بولىپ جۇرگەن انامىزدى ارقاشان ارداق تۇتامىز.
باقبەرگەن امالبەك,
«ەگەمەن قازاقستان».
اقمولا وبلىسى,
بۇلاندى اۋدانى.
قارلاگ قۇرباندارىن تۇگەندەۋ بۇگىندە جۋرناليست ەكاتەرينا كۋزنەتسوۆانىڭ
باستى ماقساتى بولىپ وتىر
قاراعاندىلىق ەكاتەرينا كۋزنەتسوۆا كەزىندە كەڭەس وداعى حالىقتارىنىڭ شەتسىز-شەكسىز دالالىق تۇرمەسىنە اينالعان اتىشۋلى قارلاگ تۋرالى 30 جىل بويى ءتىرنەكتەپ جيناقتاي كەلىپ, تالاي ماقالا جازعان ەدى. ول ەڭبەكتەرى وقىرمان قاۋىم نازارىنا ىلىكپەي قالمادى. سولاردى قۇراستىرىپ, بىلتىر جارىققا شىعارعان «قارلاگ وگپۋ-نكۆد: ستولىپيننەن گۋلاگقا دەيىن» تۋىندىسى ءتىپتى, شەتەلدىك تاريحشىلار تاراپىنان دا قىزىعۋشىلىق تۋدىردى. جالپى العاندا بۇل ونىڭ شىعارماشىلىق جولىنداعى العاشقى ءسۇبەلى ەڭبەگى ەمەس. ولاي دەيتىنىمىز, «قاندى 37. قۋعىن-ءسۇرگىندەگى قازاقستان», «تەمىر تورداعى قارلاگ» اتتى جانە اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندەردىڭ ءتىزىمى جاريالانعان جيناقتارى توزاق وتىنىڭ بۇرىن-سوڭدى ءمالىمسىز سىرلارىن بۇگە-شىگەسىز العاش العا جايعان بولاتىن.
ەكاتەرينا بوريسوۆنانىڭ اتالعان تاقىرىپتى قالامعا قازىق قىلۋى جايدان-جاي ەمەس-ءتى. قىتايدىڭ داليان قالاسىندا دۇنيەگە كەلگەن ول وسىنداعى ورتادان كەڭەستەر ەلىندەگى ساياسي زورلىق-زومبىلىقتاردى ەستىپ ءوستى. اعىلشىن, قىتاي تىلدەرىنە جەتىك اكەسى اشىلىپ سىر شاشپاسا دا ومىرىنە, بالالارىنىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋشىلىق كوڭىل-كۇيى جاعدايلارىنىڭ بۇلدىرلىعىن اڭعارتاتىن. ۇنەمى ۇرەي ۇستىندە تىرلىك كەشكەن كولوكولوۆتار وتباسى ستالين ءولگەننەن كەيىن عانا حرۋششەۆتىڭ جىلىمىق كەزىن پايدالانىپ, تاريحي وتانعا ورالۋعا بەت الىپتى. سونىڭ ءوزىندە ەلدىڭ ءىرى قالالارىنىڭ بىرىنە قونىستانۋعا رۇقسات ەتىلمەي, تىڭ يگەرۋگە تىلەك ءبىلدىرۋشىلەر رەتىندە قازاقستاندا قالدىرىلادى. اقمولانىڭ ىرگەسىندەگى كيەۆكا سەلوسىنا تاپ بولعان بۇلار ەس جيناعان سوڭ قاراعاندىعا تابان تىرەيدى.
تاعدىردىڭ جازۋىن قاراڭىزشى, جاس قىزدىڭ مۇندا قارلاگتىڭ قىل كوپىرىنەن وتكەن, بىراق ەلدەرىنە قايتۋعا جولى كەسىلگەن جاندارمەن ارالاس-قۇرالاس بولاتىندىعى قاپەرىندە جوق-تىن. ولار قالادا كوپ ەكەن. ءوزى ءبىلىم جالعاستىرعان مەكتەپتە اعىلشىن ءتىلىنەن, فيزيكا پانىنەن ساباق بەرۋشى ۇستازدارىنىڭ قاراعاندىنىڭ اينالاسىنداعى ءتىكەنەك سىمدى قورشاۋلاردا 10 جىلدان استام جازىقسىز زارداپ شەككەندەرىن كەيىننەن ءبىلدى.
جاستايىنان ارمانداعان ماماندىعىنا قولى جەتىپ, وبلىستىق «يندۋستريالنايا كاراگاندا» گازەتىنە جۇمىسقا ورنالاسقاندا زوبالاڭ جىلدار زۇلماتىن كورىپ, تاقسىرەتىن تارتقاندار ءالى از بولمايتىن. رەداكتسياعا ءجيى سوعاتىن اعا ارىپتەسى جايىق بەكتۇروۆتىڭ ستاليندىك ز ۇلىمدىقتىڭ كۋاگەرى ەكەنىن زايىبى ارقىلى ءبىلىپ, سىر تارتۋعا تالاي تالاپتانعان. ادام توزگىسىز ازاپتى باستان كەشىرگەن وسى ءبىر اياۋلى جاننىڭ كەيدە وڭاشا ساتتەردە ايتىپ قالاتىن اڭگىمەلەرى قويىن داپتەرىنە تۇرتىلە بەرەتىن. كوپتەن كوكەيىن مازالاعان تاقىرىپقا وسىلايشا ءسۇرلەۋ سالىنىپ, وتكەندەگى الاپات-كەساپاتتاردىڭ سەبەپ-سالدارىن اشىپ كورسەتۋگە قۇلشىنىس كۇشەيگەن. زەرتتەۋلىك ىزدەنىستەردى توقتاتپاۋى اقىرىندا جەمىسى مەن جەڭىسىن اكەلدى. قوعامدا كۇرت وزگەرىس تۋىپ, تالاي جىلعى قۇپيالار اشىلا باستاعاندا ساياسي تۇتقىندار توعىتىلعان كەڭەستىك لاگەرلەردىڭ الىبى قارلاگ جايلى العاشقى دەرەكتى ماتەريالدار بۇل ۋاقىتتا قالام تاجىريبەسى تولىسقان كۋزنەتسوۆانىڭ قولىنان بىرىنەن سوڭ ءبىرى شىعىپ جاتتى.
– ولار ارقيلى قابىلداندى. اسىرەسە, وسىناۋ لاگەردىڭ سپاسسكىدەگى, دولينكاداعى, دۋبوۆكاداعى, اقتاستاعى بولىمشەلەرىنىڭ بۇرىنعى كوزى ءتىرى لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەرى مەن كۇزەتشىلەرى اراسىندا قاتتى اشۋ-ىزا تۋعىزدى. ماقالالاردى جاريالاۋدى توقتاتۋدى تالاپ ەتكەندەر دە بولدى. الايدا, بۇلتارتپاس ءدالەلدەر, زاماننىڭ جىلى لەبى ورەكپۋشىلەر جەلىگىن سۋ سەپكەندەي تەز باستى. سودان بەرى 200-دەن استام ماتەريال جاريالانىپ, تاڭداۋلىلارى كىتاپتارىما ەنگىزىلدى.
راسىن ايتقاندا, بۇل اۋىر تاقىرىپ. جازۋ بارىسىندا جان سىزداتىپ, وزەك ورتەپ وتىرادى. بىراق اقيقات ۇلكەن ساباق. سوندىقتان قارلاگ قاسىرەتىن بارىنشا اشىپ كورسەتۋدى جالعاستىرۋ قالامگەرلىك پارىزىم دەپ ءبىلەمىن, دەيدى ەكاتەرينا بوريسوۆنا.
ادىلەتىن ايتقان ءجون, ونىڭ ماقالالارى ارقىلى سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن تاعدىرى بەلگىسىز بولىپ كەلگەن ءبىراز ادامداردىڭ ەسىمدەرى قايتا ءتىرىلدى. ماسەلەن, كارىبوز شەكتىباەۆ اتتى ازاماتتىڭ قاراعاندى قالاسىنىڭ تۇڭعىش باسشىسى مىندەتىن اتقارعانى بىلتىردان بەرى عانا ءمالىم بولدى. وعان قىزمەتى جوعارىلاۋ كەزىندە جالعان جالا تاعىلىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەنى تۋرالى دەرەكتى جاريا ەتكەن دە وسى كەيىپكەرىمىز. سول ءۇشىن كۋزنەتسوۆاعا شەكتىباەۆ ۇرپاقتارىنىڭ العىسى شەكسىز. وكرۋگتىك پروكۋرور حامزا ءداۋىتوۆتىڭ زاڭدىلىقتى قورعاپ, ءادىلدىكتى تالاپ ەتۋگە تىرىسۋى باسكەسەرلەرگە ۇناماۋى سالدارىنان ءوزى قۇربان بولۋى جاڭادان اشىلعان ماعلۇماتتاردىڭ ءبىرى. قارلاگ قۇرساۋىندا كامەلەتكە تولماعان جاسوسپىرىمدەردىڭ دە از بولماعاندىعىن, اتاپ ايتقاندا سوعىس جىلدارىندا 16 جاسقا دەيىنگى 40 بالانىڭ, ال 18 جاسقا تولماعان 180 جەتكىنشەكتىڭ ەرەسەكتەرمەن بىرگە ازاپ شەككەنىن انىقتاعان دا سول. ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, سول جەتكىنشەكتەردىڭ ىشىندە لەنين تۋرالى دەرەكتى فيلمدەر تۇسىرگەن بوريس گيبەردىڭ, كومينتەرننىڭ مۇشەسى الەكساندر پياتنيتسكيدىڭ بالالارى بولعانى دا ايعاقتالدى.
بۇل كۇندە قالامىنىڭ باستى تاقىرىبىن زەرتتەپ, تىڭ ماقالالاردى جازۋدى جالعاستىرۋشى, قيىننان قيا قازعان ارىپتەسىمىز ەكاتەرينا كۋزنەتسوۆا شىعارماشىلىق ماقساتىنا بەرىك.
ايقىن نەسىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى.
سۋرەتتە: ە.كۋزنەتسوۆا مەن ج.بەكتۇروۆ.
التىن باستى انالار كءوپ قازاقتا
ءاربىر قازاق ايەلى – دانالىق مەكتەبى, سۇلۋلىق سيمۆولى. مىسال ءۇشىن اكەميامۇحاممەدتىڭ ءۇرايلا, شوقان دەگەن ەكى اناسى جايلى ايتقىم كەلەدى.اتام ادىلبەك بەل قۇدالىقپەن العان العاشقى ايەلىنىڭ دەنساۋلىعى سىربەرگەن سوڭ, ءوزى ۇناتقان جاس جەسىر ءۇرايلا انامىزعا ۇيلەنەدى. اتامىزدىڭاناسى العاشقى كەلىنىممەن بىرگە بولامىن دەپ, ەنشىسىن الىپ بولەك كەتەدى.ءۇرايلا انامىز ەكى ۇل تابادى. اتتارىن يامۇحاممەد, جارمۇحاممەد دەپ ءوزىقويادى. ءوزى ارابشا ەركىن بىلگەن, قۇران وقىپ, دۇعا جاساپ, حالىقتىەمدەۋمەن اينالىسقان ادام. ابىسىندارىنىڭ «جاكەمىز قىزداي المادى»دەگەن ءسوزى اسەر ەتتى مە, قىرىققا كەلگەندە ءۇرايلا انامىز 20 جاسارنەمەرە ءسىڭلىسى شوقان انامىزدى اتامىزعا ءوزى قوسادى. ونىڭ ءوز اتىءىزبايدا بولعان, اتامىز ەركەلەتىپ شوقان اتاپ كەتىپتى.
اجەلەر اتامىزدىڭ ءۇش كۇن بويى جاس قالىڭدىعىنىڭ جانىنا جولاماعانىن ايتاتىن. ءتورتىنشى كۇنى دە ەكى ق ۇلىنىن يىسكەگەن بولىپ جانىنا جانتايا بەرگەن اتامىزدى ءۇرايلا انامىز «بار جانىنا!» دەپ قامشىمەن سالىپ قالعان دەيدى. ءوز توسەگىنە بۇدان كەيىن اتامىزدى جولاتپاپتى. سىڭلىسىنە مال-جاندى تابىستاعان ءۇرايلا انامىز سول كەتكەننەن ەل ارالاپ, حالىقتى ەمدەگەن. 30-شى جىلدارداعى اشارشىلىقتا اۋليە اتا ايماعىنداعى قۇمبەل, قاراقۇم, قۇمجوتا بەلدەرىنەن ءتۇرلى ءشوپ تامىرلارىن تاسىپ, ءبىر رۋلى ەلدى امان الىپ قالعانىن بىلەتىندەر تامسانا ايتاتىن. ءوزى دە سول جىلدارى قايتىس بولىپتى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى عوي, شوقان انامىز قۇرساق كوتەرمەپتى. اپكەسىنەن قالعان ەكى ۇلدى ءوز بالاسىنداي ەتىپ وسىرگەن.
اكەمىز يامۇحاممەد اناسى ءۇرايلا قايتىس بولعان سوڭ تاراز قالاسىنا بارىپ, سول جەردەگى بالالار ۇيىنە ورنالاسىپتى. كوپ ۇزاماي سوعىس باستالىپ كەتىپ, اكەمىز بەس جىل بويى مايداندا بولعان. 1947 جىلى كەۋدەسى وردەنگە تولىپ ەلىنە ورالعان. شوقان انامىز قايراتتى ادام بولعان ەكەن. سوعىس جىلدارى كارتوپ, قىزىلشا جيناۋدان دۇنيەجۇزىلىك رەكورد جاساپ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن الادى. كالينين قول قويعان قاعازدى التىن جۇلدىزىمەن بىرگە كۇلاش بايسەيىتوۆا ءوزى اكەلىپ, كەۋدەسىنە تاعىپ كەتەدى. قازىر بايزاق اۋدانىندا شوقان انامىزدىڭ ءبيۋستى تۇر. جارمۇحاممەد اعامىز سوعىسقا قاتىسادى, سوڭىنان اسكەري قىزمەتتە قالىپ, ەلگە 1949 جىلى دەنساۋلىعىنا بايلانىستى ورالادى دا, ءبىر اي ىشىندە قايتىس بولادى. ءبىز ءۇرايلا-شوقان انالارىمىزعا باس ءيىپ وستىك. ولاردى بولمەي-جارماي جاقسى كوردىك. اكەمىز يامۇحاممەدتەن ءۇش ۇل, ءۇش قىز تارادىق. ءوسىپ-ءونىپ وتىرمىز. اكەمىز دە, انامىز دا بۇگىندە و دۇنيەلىك. شوقان انامىز 1969 جىلى قايتىس بولعان. ءوز انامىز ارزان دا ەنەسى شوقان انامىزدى ايالاپ ءوتتى. ءار قازاق وتباسىندا التىننان ەسكەرتكىش قويارلىق انالار بار ەكەنىنە سەنىمدىمىن.
ءلاززات
يامۇحاممەدقىزى,
قازاق قىزدار
پەداگوگيكالىق
ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى.
نەگە قاشتىڭ, قالقام؟
اتا-اناسىنا ايتپاي وزگە بوساعانى اتتاپ جاتاتىن قىزدارعا قۇلاققاعىس
اۋىلدان كەلگەن جيەنىم قولىما ءبىر جاپىراق قاعاز ۇستاتتى. اپايىمنىڭ جازعان حاتى ەكەن. اسىعىس جازعان حاتتان ۇققانىم –سەنى ءبىر جىگىت الىپ قاشىپ كەتىپ, اعايىندارى ۇيگە كەشىرىم سۇراپ كەلىپتى. «بالالاردىڭ ۋادەلەرى بار ەكەن. قىزدارىڭىز ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىن بولىپ ءتۇستى». كەشەلى بەرى ءوزىڭدى جوعالتىپ, دەل-سال بولىپ وتىرعان اعايىن دۇرلىگە كوتەرىلگەندە, ولار سەنىڭ قولىڭمەن جازىلعان حاتتى كەسە-كولدەنەڭ تارتادى: « ماما, پاپا, كەشىرىڭىزدەر. مەن ءوز ەركىممەن كەلدىم». ءبىر جاپىراق قاعاز اشۋلى اتا-اناڭنىڭ اۋزىن بۋىپ, بوساعامىزدى بۇگىن اتتاپ وتىرعان بوتەن جانداردىڭ الدىندا بەيشارا كۇي كەشتىردى. قىز قاشىپ كەتكەن ۇيدە وسىلاي بولارىن سەن ويلاماعان شىعارسىڭ, قالقام…
«قاشىپ كەتتى» دەگەن ءسوز قانداي اۋىر ەدى…
نەگە قاشتىڭ؟
اپپاق ارمانىنا باراتىن جولعا ادام ۇرلانىپ, قاشىپ شىعاتىن زامان با قازىر؟ قاشىپ كەتۋ دەگەن – تەڭسىزدىكتەن, قورلىقتان باس ساۋعالاعانداردىڭ امالى قۇرىعاننان باراتىن جولى عوي. ال سەن قاشىپ كەتەتىندەي اتا-اناڭنىڭ ۇيىندە, وڭ بوساعاڭدا قانداي قيىندىق كورىپ ەدىڭ, قالقام؟
سەن ءبىر ءۇيدىڭ وتىنىڭ الدى, سۋىنىڭ تۇنىعى ەدىڭ ايجانىم. بۇل كۇندە مارقۇم بولىپ كەتكەن اجەڭنەن باستاپ بۇكىل اۋلەت, ودان قالدى ناعاشى جۇرتىڭ سەنى ەركەلەتىپ, بەتىڭە جەل بوپ تيمەي ءوسىردى. ءار قادامىڭا قۋانىپ ءار ىسىڭە ءسۇيسىنىپ, كەلەشەگىڭە ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر ەدىك. مىناۋ ىسىڭمەن اتا-اناڭنىڭ كوكتە شارىقتاعان كوڭىلىن جەرگە ءبىر-اق ۇردىڭ عوي.
ءيا, ارتىڭنان ەرگەن ەكى ۇلدىڭ ءجونى ءبىر بولەك, ءوزىڭنىڭ ءجونىڭ ءبىر بولەك ەكەنىن ءبىلىپ وسكەن بالا ەدىڭ. بويجەتكەنىڭدى ءبىلىپ, «قىزىمدى ءسان-سالتاناتىمەن ۇزاتار كەز دە الىس ەمەس» دەپ, اناڭ بىلتىردان بەرى جاساۋ جيناي باستاعان. اتا-اناڭنىڭ الدىنان ءوتىپ, باتاسىن سۇراساڭ جولىڭدى كىم كەس-كەستەر ەدى؟ اعايىن-تۋعاننىڭ باسىن قوسىپ, اق تىلەكتەرىن ايتىپ, قۇتتى ورنىڭا ءۇلپىلدەتىپ اپارىپ قوندىرماس پا ەدىك؟ الدى-ارتىڭا قاراتپاي, ءتۇن جامىلىپ قاشا جونەلەتىندەي نە كۇي تۇسكەن ەكەن باستارىڭا؟
«قاشىپ كەتتى» دەگەن ءسوز قانداي اۋىر ەدى… بىراق قانشا اۋىر بولسا دا, اتا-انا بالاسى ءۇشىن نە نارسەگە توزبەيدى؟ ءبىز دە توزدىك.
تەك بارعان جەرىڭ باعىڭدى اشسىن, قالقام!
كامال الپەيىسقىزى.
ەڭ جاس باتىر انا
بۇ قازاقتا بالاعىنان بالا ساۋلاعان انالار از بولماعان. الاشتىڭ ايبارىنا اينالعان, قازاقتىڭ قايماعىنا بالانعان, ۇلتتىڭ ۇياتتى ۇلدارى مەن قىلىقتى قىزدارىن دۇنيەگە اكەلگەن التىن قۇرساقتى انالار تالاي قيىن-قىستاۋ كۇندە دە ۇرپاق جالعاستىرۋدى توقتاتپاعانىنا تاريح كۋا. ناۋبەت قىرعىندا, سۇراپىل سوعىستا, اشتىق القىمنان العاندا دا قارعا تامىرلى قازاقتىڭ كىندىگىنەن بالا ءوربىپ جاتقان. زامان تىنىش, بەيبىت ومىردە ءبىر بالامەن شەكتەلىپ جاتقان ادامداردى كورگەندە اتا-بابالارىمىزدىڭ ۇلتتى ساقتاۋداعى جانكەشتىلىگى ەرىكسىز وسىلاي ەسكە تۇسە بەرەدى ەكەن.
«ءبىر بالاسى باردىڭ شىعار-شىقپاس جانى بار». ءبىز ايتقان ءسوز ەمەس. بابالاردان قالعان اتالى ءافسانا. بۇگىندە قانشا قازاقتىڭ «شىعار-شىقپاس جانى بار» ەكەنىن ءبىلمەيمىز. بىراق از ەمەستىگىن ءىشىمىز سەزەدى. داعدارىستى سىلتاۋ ەتىپ, قىمباتشىلىقتى تىلگە تيەك قىلىپ, باسپانا ماسەلەسىن العا تارتىپ تالاي وتباسى بالا سانىنا سانالى تۇردە شەكتەۋ قويىپ وتىر. «الدىمەن وسى كوزگە كورىنگەندى جەتىلدىرىپ الايىقشى». كوپ اۋزىنداعى اقتالۋ ءسوزدىڭ ءبىرى وسى.
دەگەنمەن, بۇلاي قايعىنىڭ قامىتىن كيىپ الۋعا دا بولمايدى. ءبىردى ەكىگە جالعاي الماي جاتسا دا, باسپانالى بولۋ باقىتى بۇيىرماي تۇرسا دا, تۇرمىستىق جاعدايى تىم تومەن بولسا دا ومىرگە بالانىڭ بىرىنەن كەيىن ءبىرىن اكەلىپ جاتقان وتباسىلار بار. سونداي وتباسىنىڭ ءبىرى قىزىلوردا قالاسىندا تۇرادى. ومىرگە جەتى بىردەي جەتكىنشەكتى اكەلگەن انا تۋرالى ايتا باستاساق, ءسىزدىڭ كوز الدىڭىزعا كەكسە كەلىنشەكتىڭ ەلەستەۋى مۇمكىن. بىراق, قاتەلەسەسىز. ول – بار-جوعى 26 جاسقا جاڭا تولعان, قىلىقتى قىز كۇنى كەشە عانا ءوتكەن ءنازيرا سارباليەۆا. مىنا زاماندا جاپ-جاس بولىپ جەتى بالا تاپقان انانى كەزدەستىرۋ وڭاي ەمەس. ءبىز باتىر انانى قالا اكىمى مارحابات جايىمبەتوۆتىڭ قابىلداۋىندا كەزدەستىردىك. شاھار باسشىسى قالاداعى باتىر انالاردىڭ باسىن قوسىپ, «التىن القا» مەن «كۇمىس القانى» تابىستاۋعا ارنايى جيناعان ەكەن. سول انالاردىڭ ورتاسىندا ءنازيرا دا بولدى. ول – قىزىلوردا وبلىسىنداعى عانا ەمەس, بۇكىل رەسپۋبليكا شەڭبەرىندەگى ەڭ جاس انا. ءنازيرا سول جولى قالا اكىمىنىڭ قولىنان «كۇمىس القا» الىپ شىقتى. زاڭ بويىنشا ول «التىن القا» يەگەرى بولۋعا ءتيىس-ءتىن. ءسويتسەك, وسىدان بەس اي بۇرىن ءومىرگە كەلگەن نۇرمۇحاممەد ءبىر جاسقا تولعاندا «التىن القانى» تاعى الادى ەكەن.
ءنازيرانىڭ جۇبايى سامات ايازباي دەگەن ازامات. اعىل-تەگىل اقشاسى جوق. كۇنكورىسىن جەكە كولىگىمەن ادام تاسىپ تاۋىپ جۇرگەن جىگىت. سويتە تۇرا قۇدايدىڭ بەرگەن قاراقۇلاقتارىن قابىل الىپ, شيەتتەي بالا-شاعاسىن شاماسى كەلگەنشە اسىراپ, تارىقتىرماي جۇرگەن ادام. جەكە باسپانالارى دا جوق. قولىندا اناسى بار. پاتەر جالداپ تۇرادى. 7 بالانى جاۋتاڭداتپاي اسىراۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس ەكەنىن بىلەسىز. سامات پەن ءنازيرا سونىڭ ءبارىن قىڭق ەتپەي كوتەرىپ, الدارىنا اسقاق ارمان قويعان جاس وتباسى. ەندى وسىعان ريزا بولماي كورىڭىز.
جاس وتباسىنىڭ العاش كورگەن قىزىعى – ءنۇربيبى. بۇگىندە ەس جيىپ, ارتىنداعى ءىنى-سىڭلىلەرىنە قارايتىنداي دارەجەگە جەتكەن. 6-سىنىپتا وقىپ ءجۇر. ودان كەيىن ومىرگە كەلگەن ارۋنا 5-سىنىپتىڭ وقۋشىسى. ەكى قىزدان كەيىن جاراتقان جاس وتباسىعا ەگىز سىيلادى. سول ەگىزدەر قازىر 4-سىنىپتى اياقتادى. اتتارى دا اسەم – نۇرسۇلتان جانە نۇرسارا. ەگىزدەردەن سوڭ جارىق دۇنيە كورگەن نۇرداۋلەت 5 جاستا. التىنشى بالانىڭ اتى – نۇريسلام. ول ەكى جاسقا كەلدى قازىر. ازىرگە كەنجەلەرى – نۇرمۇحاممەدتىڭ 5 ايلىق ەكەنىن جوعارىدا ايتتىق. سولايشا, ءبىر وتباسىندا ورىمدەي ءۇش قىز بەن ت ۇلىمدى ءتورت ۇل ءوسىپ جاتىر.
جاس وتباسى قىزىلوردا قالاسىندا جاڭا عاسىردىڭ باسىنان بەرى تۇرادى. ءنازيرا وسىنداعى «وركەنيەت» پەداگوگيكالىق كوللەدجىنە تۇسكەن. ماماندىعى – باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمى. بىراق بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىق دۇنيەگە كەلىپ جاتقان بالالارىنىڭ جاعدايىمەن وقۋىن تولىق ءتامامداي الماي ءجۇر. دەگەنمەن, جەتى بالانى ومىرگە اكەلگەن جاپ-جاس انادان جاپ-جاقسى مامان شىعاتىنىن ءىشىمىز سەزەدى.
– قۇدايعا شۇكىر, سامات ۇلىمنان جەتى نەمەرە سۇيگەنىمە ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. ۇلىم مەن كەلىنىم ءبىر-بىرىنە ادال, مەيىرىمدى. كۇنكورىسىمىز دە جامان ەمەس. ءبىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن دەگەندەي, تۇرمىس كەشىپ جاتقان جايىمىز بار. باستى ارمانىم, ۇلىم مەن كەلىنىم بالاپاندارىنىڭ قىزىعىنا بولەنىپ, تۇرمىستا تارشىلىق كورمەسىن.
جاس وتباسىنىڭ كوپ جىلدان بەرى كوكسەگەن ارمانى دا جوق ەمەس. ول – باسپانا. وزدەرىنىڭ كۇشىمەن باسپانا الۋعا نە سالۋعا شامالارى جەتپەيدى. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان ءبىر قامقورلىقتىڭ بولعانىن قالايدى.
– قازىرگى باسپانامىز – ساماتتىڭ ناعاشىلارىنىڭ ءۇيى. بالالارىمىزدىڭ الدى التىنشى سىنىپتا وقيتىندىقتان, باسىبايلى ءوز پاتەرىمىز بولسا دەپ ارماندايمىز. قالا اكىمىنىڭ قابىلداۋىندا بولعانىمدا, كiشi بالامىز 1 جاسقا تولعاندا «التىن القا» تاعاتىنىن جەتكىزدى. ەندىگى كەزەكتە مەملەكەت تاراپىنان ءبىر ءۇي بەرىلسە قۋانىشىمىز شەكسىز بولار ەدى ,– دەيدى باتىر انا.
جەتى ءسابيدى ومىرگە اكەلىپ, جيىرمانىڭ بەل ورتاسىندا باتىر انا اتانعان ءنازيرانىڭ جاعدايى ەلگە تەز تاراپ كەتتى. كوپتەگەن باسپاسوز قۇرالدارى جاس وتباسىنىڭ باسپانا ماسەلەسىنە الاڭداپ, سول تۇرعىدا قالام تەربەپ جاتتى. وسى ورايدا ءبىز قىزىلوردا قالاسىنىڭ اكىمى مارحابات جايىمبەتوۆتەن جاس وتباسىنىڭ باسپانا ماسەلەسىن قالاي وڭتايلى شەشۋگە بولاتىنىن سۇراعان ەدىك.
– ءوزىڭىز بىلەسىز, وتكەندە ءنازيرا سارباليەۆاعا «كۇمىس القا» تاقتىق. ەندى «التىن القا» الاتىنى دا كۇمانسىز. ەلىمىزدەگى ەڭ جاس باتىر انا ءبىزدىڭ ايماقتا, ونىڭ ىشىندە قىزىلوردا قالاسىندا تۇراتىنىنا شىن قۋانىشتىمىز. جاس بولسا دا ومىرگە جەتى بالا اكەلگەن باتىر انانىڭ باسپانا جاعدايىنان وبلىس اكىمى تولىقتاي حاباردار. الداعى ۋاقىتتا ايماق باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن ءنازيرا سارباليەۆانىڭ باسپانا جاعدايىن شەشەمىز دەپ وتىرمىز.
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان».
قىزىلوردا.
كادەگە اسار كەڭەستەر
ليموندى 5-6 مينۋت ىستىق سۋعا سالىپ قويسا, شىرىنى جاقسى بولىنەدى.
ليمون قابىعىن تاستاماڭىز. ىدىس جۋعاندا سۋعا سالساڭىز, اسىرەسە شىنى ىدىستار جارقىراپ شىعا كەلەدى.
ءسۇتتىڭ ءتۇبى كۇيىپ كەتسە, ونى دەرەۋ باسقا ىدىسقا قۇيىپ, بەتىن ءتورت قاباتتالعان سۋلى شۇبەرەكپەن جاۋىپ, تاعى دا ءبىر قايناتىپ الساڭىز كۇيىك ءدامى قالمايدى.
ەگەر شىنىدان جاسالعان بۇيىمدى قاپەلىمدە سىندىرىپ الساڭىز, ونىڭ سىنىعىن قولمەن جيناماڭىز. ول ءۇشىن ماقتانى سۋلاپ جيناڭىز, مايدا سىنىقتاردىڭ ءبارى سوعان جابىسادى.
پيازدى, سارىمساقتى ارشىعان سوڭ قولدى ىلعالدى تۇزبەن نەمەسە پوميدورمەن ءسۇرتىپ بارىپ جۋساڭىز, ءيىس قالمايدى.
تۇز قۇرعاق ءارى سۋسىپ تۇرسىن دەسەڭىز, تۇز سالعىشقا 2-3 ءتۇيىر كۇرىش سالساڭىز, كۇرىش دىمقىلدى سورىپ الادى.
كارتوپتى جانە باسقا دا كوكونىستەردى ارشىپ تازارتقاندا ساۋساقتا داق قالادى. ال قولىڭىزدى ءبىر قاسىق سىركە سۋى قوسىلعان ىستىق سۋعا بەس مينۋتتاي ۋاقىت باتىرىپ وتىرساڭىز, قولىڭىز داقتان دا تازارادى ءارى تەرىنى دە جاقسارتادى. بولماسا ءتىس پاستاسىمەن ساۋساعىڭىزدى سۇرتسەڭىز دە داق وڭاي كەتەدى.
قامىر يلەگەندە قولىڭىزعا وسىمدىك مايىن جاعىپ الساڭىز, قامىر جابىسپايدى.
سۇراق سىزدەن, جاۋاپ بىزدەن
قىس كەزىندە سۋىق ءتيىپ اۋىرمايتىن ادام از شىعار. سول كەزدە ۋىس-ۋىس ءدارىىشەتىنىمىز دە وتىرىك ەمەس. ال قايسىبىرەۋلەر سول دارىلەردى مۇلدەمقولدانبايمىز دەيدى. وزدەءرىنىڭ ايتۋىنشا, ولار دارىلىك شوپتەردىپايدالانادى ەكەن. ەڭ قىزىعى, ولار بۇل شوپتەردى ءدارىحانالاردان داساتىپ المايتىن كورىنەدى. ولاردى جاز كەزىندە ءوزىمىز جيناپ, كەپتىرىپالامىز دەيدى. مۇنداي ءتاسىل قاۋىپتى ەمەس پە, سونى بىلگىمىز كەلەدى.
قوراباەۆتار وتباسى.
استانا.
دارىلىك شوپتەردى قاي كەزدە قالاي جيناۋدى بىلمەيتىندەر بۇل ىسپەن ارينە, اۋەستەنبەگەنى جون. ويتكەنى, دارىلىك شوپتەردىڭ شيپاسى بولۋى دال وسىعانقاتىستى. ءتۇيىپ ايتقاندا, دارىلىك شوپتەردى قاي كەزدە, قالاي جيناۋدى بىلۋمەنقاتار, ونىڭ نەندەي سىرقاتقا پايدالانۋ قاجەتتىگىن بىلۋ شارت. بۇل سوزىمىزدىڭءبىر دالەلى رەتىندە بىز بۇگىن ەمدىك قاسيەتى دە, ءتۇرى دە جۇرتقا كەڭىنەن تانىس ارىەلىمىزدىڭ بار ايماعىندا دەرلىك كەزدەسەتىن بىرەر دارىلىك شوپتى جيناۋ جايىنايتا كەتپەكپىز.
شايقۋراي. بۇل ءشوپتى ەندى ءبۇرشىكتەپ گۇلدەي باستاعاندا جينايدى. ساباعىنىڭجوعارى جاعىن قىرقىپ العان ءشوپتى شاتىردىڭ استىندا نە جاقسىجەلدەنەتىن ۇيدە اۋىق-اۋىق اۋدارىستىرىپ تۇرىپ كەپتىرەدى. ەگەر ونى دۇرىسكەپتىرمەسە, وندا ءشوپ قىزىپ, قارايىپ كەتەدى.
بۇل ءشوپ ەمگە تۇنبا رەتىندە قولدانىلادى. ياعني 20 گرام ءشوپءتى ءبىر كەسە ىستىقسۋعا سالىپ بۋلايدى دا, ابدەن سۋىعان سوڭ ءسۇزىپ, ءبىر اس قاسىقتان كۇنىنەن ءۇشمەزگىل ىشەدى. تۇنباسى اسقازان-ىشەك, باۋىر اۋرۋلارىنا جانە ىرىڭدەگەن جارانىجۋعا پايدالانادى. ءارينە, بۇدان باسقا دا جاعدايدا قولدانۋعا بولادى. الايداونى ءدارىگەردىڭ ايتقانى دۇرىس بولماق.
جولجەلكەن. بۇل ءشوپتى جول جيەكتەرىنەن, باقشالاردان, شابىندىقتاردان ءجيىكەزدەستىرۋگە بولادى. ونى گۇلدەگەننەن باستاپ», قۋراعانشا جيناۋعا بولادى.ياعني, تۇبىندە تۇقىم قالدىرىپ جاپىراقتى زاقىمداماي قىرقىپ الادى. بۇلءشوپتى حالىقتىڭ مەديتسينادا ءسولىن الىپ تا, تۇنبا جاساپ تا ءجيى پايدالانعان.
سۇيىكتىمنىڭ سۇيگەن اسى
قارىننان جاسالعان وراما
ادەتتە جاس كەلىنشەكتەر قارىندى تازالاۋدان ەرىنەدى. كوبىنە قوقىسقا تاستايسالادى. ونىڭ ءبارى قارىننان وتە ءدامدى اس دايارلاۋعا بولاتىنىن بىلمەگەندىكتەنعوي. ەندەشە, ءبىز بۇگىن قارىننان جاسالاتىن تاعامداردىڭ ءبىرى جايلى اڭگىمەلەپبەرەيىك.
قارىننىڭ ءبۇرىن قىرىپ, تازالاپ جۋىپ, ۇستەلدىڭ ۇستىنە جان-جاعىنان تارتىپجايادى دا ءتورت بۇرىشتى فورماعا كەلتىرىپ, قۇرىشىن كەسىپ الادى. قۇرىشىمەن قارىننىڭ قالىڭداۋ كەسىندىلەرىن قازانعا سالىپ, تۇزى تاتىمدى سۋدا ابدەنجۇمسارعانشا پىسىرەدى. پىسكەن سوڭ سورعىتىپ الىپ كەسپەشە جىڭىشكەلەپ تۋرايدى.بۇعان پىسىرىلگەن ءتىل, ەت پەن ءسابىزدى دە كەسپە ءتارىزدى تۋراپ, ال پيازدى مايعا ءسالعانا قۋىرىپ الىپ قوسادى. وسىلاردىڭ ۇستىنە شيكى جۇمىرتقا قوسىپ, ونى جاقسىلاپ ارالاستىرادى.
ەندى قارىندى تاقتايدىڭ ۇستىنە جايىپ ء(بۇرىن سىرتىنا قاراتىپ), ۇستىنە جۇقالاپ تىلىنگەن قۇيرىق ماي تىلىمدەرىن, ونىڭ ۇستىنە ماناعى دايىندالعان قوسىندىنى جايمالاپ سالادى. ودان كەيىن قارىننان وراما جاساپ, ونىڭ سىرتىنان داكەمەن وراپ, جىپپەن اينالدىرا بايلاپ تاستايدى. ودان كەيىن قازانعا سۋ قۇيىپ, شامالى تۇز سالىپ ورامانى باياۋ وتتا 4-5 ساعات قايناتادى. دايىن ورامانى ءسۇزىپ الىپ, ابدەن سالقىنداعان سوڭ ءجىپ پەن داكەنى ەپپەن شەشەدى. قارىندى دوڭگەلەكتەپ تۋراپ (4 مم قالىڭدىقتا) جايپاق تارەلكەگە سالادى. ورامانىڭ جان- جاعىن ءزايتۇن جەمىسىمەن, كوكجەلكەن جاپىراقتارىمەن, قيار تىلىمدەرىمەن ساندەيدى. داستارقانعا سالقىن كۇيىندە بەرىلەدى. بۇل تاعامدى ازىرلەۋ ءۇشىن شامامەن 2 000 گرامم قارىنعا 150 گرامم ءتىل, 200 گرامم پىسكەن ەت, 4-5 پياز, 1 اس قاسىق مارگارين, 1 اس قاسىق ۇن, 2 جۇمىرتقا, 120 گرامم قۇيرىق ماي, 2 ءتۇيىر قارا بۇرىش, 2 ءتۇيىر حوش ءيىستى بۇرىش, 50 گرامم ءسابىز, 2-3 تال كوكجەلكەن (پەترۋشكا) جاپىراعى, 1 قيار, ءزايتۇن جەمىسى قاجەت ەكەنىن دە ەستە ۇستاعانىڭىز ءجون.
