الدىڭعى تولقىننىڭ ورنى بولەك

(«قاڭتارۋلى تۇلپارلار, قايداسىڭدار؟» اتتى اقىندار ايتىسىنان تۋعان وي)

جاقىندا «التىن قىران» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن «قاڭتارۋلى تۇلپارلار, قايداسىڭدار؟» اتتى اقىندار ايتىسى بولىپ ءوتتى. بۇل سايىستىڭ باستى ەرەكشەلىگى كەزىندە حالقىمىزدىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ونەرىن جانداندىرىپ, ونى جاڭا بيىك تۇعىرعا قوندىرعان جىر قىراندارىنىڭ قانات قومداپ, ەل الدىنا دومبىرا ۇستاپ قايتا شىققاندىعى ەدى. ايتىس اقتانگەرلەرى ساحنانى ساعىنسا, حالىق تا اتتارى اڭىزعا اينالعانداي جىر جۇيرىكتەرىمەن قاۋىشار ءساتتى تاعاتسىزدانا كۇتكەنى انىق-تى.

(«قاڭتارۋلى تۇلپارلار, قايداسىڭدار؟» اتتى اقىندار ايتىسىنان تۋعان وي)

جاقىندا «التىن قىران» قايىرىمدىلىق قورىنىڭ دەمەۋشىلىگىمەن «قاڭتارۋلى تۇلپارلار, قايداسىڭدار؟» اتتى اقىندار ايتىسى بولىپ ءوتتى. بۇل سايىستىڭ باستى ەرەكشەلىگى كەزىندە حالقىمىزدىڭ ۇمىتىلىپ بارا جاتقان ونەرىن جانداندىرىپ, ونى جاڭا بيىك تۇعىرعا قوندىرعان جىر قىراندارىنىڭ قانات قومداپ, ەل الدىنا دومبىرا ۇستاپ قايتا شىققاندىعى ەدى. ايتىس اقتانگەرلەرى ساحنانى ساعىنسا, حالىق تا اتتارى اڭىزعا اينالعانداي جىر جۇيرىكتەرىمەن قاۋىشار ءساتتى تاعاتسىزدانا كۇتكەنى انىق-تى.

اسەرى مول, جانىڭدى جادىراتار جاقسى شارالاردان كەيىن قازاق كوزايىم بولدىم, كو­ڭىلىم ورنىنا ءتۇستى دەپ جاتادى. ەل ماقتانىشىنا اينالعان اقىن­دار­­مەن قايتا قاۋىشىپ, ءبىز دە كوزايىم بولدىق دەسەم ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

ال, ەندى العاشقى تولقىن – ايتىس اقىندارىنىڭ ەرەكشە­لىك­­تەرى نەدە دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. ولار جو­عارىدا ايتقانىمىزداي, قىرىق جىل كولەمىندە ۇمىت بولا باستاعان ۇلتتىق ونەرىمىزدىڭ اقبەرەن جانرى – ايتىستى قاي­تا ءتىرىل­تىپ, ورتامىزعا ورالتۋعا قوماق­تى ۇلەس قوستى. بۇل باس­تامانىڭ باستى قيىندىعى – ولاردىڭ قولىندا تەك اتتارى عانا بەلگىلى بۇرىنعى ايتىس­كەرلەردىڭ بەينەتاسپا تۇگىلى ءۇنتاسپاسى دا جوق ەدى. ولار ايتىستى جانداندىرىپ قانا قوي­ماي, ونى وتكىرلىگى, كوركەمدىگى جاعىنان جاڭا بيىككە كوتەردى. ءجۇرسىن ەرمانوۆتىڭ كى­رىسپە سوزىندە ايتىلعانداي, اي­تىس­تىڭ بايگەسى ءۇشىن ايتىسقان جوق, وسى جاۋىنگەر جانردىڭ الدىنداعى ابزال پارىزدارىن ابىرويمەن اقتاۋدى ويلادى.

ول كەزدە ايتىستىڭ بەدەلى قانشالىقتى بيىك بولعاندى­عىن, اعا ۇرپاق وكىلدەرى, ءبىز جاقسى بىلەمىز. اۋىلدى جەرلەردە تەلەديداردان ايتىس كور­سەتىلەتىن كۇ­نى تويعا ادام جينالماي, امال­سىز كەيىنگە قال­دىرىلعان­دى­عىنا تالاي رەت كۋا بولعان­بىز. سول جىلدارى ءومىر­گە كەلگەن سابيلەرگە اقتانگەر اي­تىس­كەرلەردىڭ ەسىمدەرى بەرى­لەتىنى دە ەسىمىزدە. كورەرمە­نىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, كوڭى­لىنەن شىققان اقىننىڭ داۋىسىن اينىتپاي سالىپ, ايتقان ءسوزىن وزگەرتپەي, جاتتاپ الىپ, ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرگەن تالاي اۋىل بالاسىن دا كو­زىمىزبەن كوردىك.

ەندى سول كەزدەگى ايتىستى حالىق نەگە سونشالىقتى جاقسى كورەدى دەگەن ماسەلەگە كەلەيىك. ول كەزدە ايتىس ۇستىندە اقىن­دار ۇلتتىق, ەلدىك ماسەلەلەردى باتىل كوتەرەتىن. ولار شىن مانىندە حالىقتىڭ جىرىن جىر­لاپ, مۇ­ڭىن مۇڭدادى. كە­زىندە كوپتىڭ كوڭىلى­نەن شى­عاتىن ماسەلەلەر كوتەرىل­گەندە كوپشىلىكتىڭ ورىندارىنان تۇ­رىپ كەتكەندىگىنە نەمەسە ساح­ناعا جۇگىرىپ شىققا­نى­نا, ايتىس قانشا ۇزاققا سوزىلسا دا حالىق تاراپ كەتۋگە اسىقپاي, دالادا ءدالىز جاساپ تۇرا قالىپ, اقىن­دارعا قۇرمەت كورسەتكەن­دە­رىنە كۋا بولدىق. ايتىس ءتۇن ورتاسى اۋا اياقتالسا دا, ەرتەسىنە جەرگىلىكتى گازەتتە ءبىر ءسوزى دە قىسقارماي جاريالاناتىن. تا­عى ءبىر جاقسىلىعى – ايتىستا ايتىلعان سىنداردان جەدەل قورى­تىندى شىعارىلىپ جاتاتىن. قو­جا احمەت ياساۋي كەسە­نەسىنە تاي­قا­زاننىڭ قايتا ورالۋى, ەرماك­تىڭ ەسكەرتكى­شى­نىڭ قۇ­لا­تىلۋى, كوپتەگەن جەر, كوشە اتتارىنىڭ وزگەرتىلۋى وسىنىڭ ناتيجەسى.

تاعى ءبىر ءبولىپ ايتا كەتەتىن جاي, ولار ساحناعا شىققاندا حا­لىق بۇ­رىنعى سال, سەرىلەر ءتىرىلىپ كەلگەندەي اسەردە بولاتىن. ولار­دىڭ ءار­قايسىسىنىڭ ماقامى, ءسوز ساپتاسى, كيىم كيىسى, ساحنادا ءوزىن ءوزى ۇستاۋى ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇق­سامايتىن. العاش داۋىستارى ەس­تىلگەننەن كىم­نىڭ كىم ەكەنىن ءجۇز ادامنىڭ ىشىنەن بىردەن اجىراتىپ الۋ ەشقانداي قيىندىق تۋ­عىز­بايتىن. اسەلحان­نىڭ سالماق­تى سوزدەرى, جاراسىمدى ازىلدەرى تىڭدارماندار جۇرەگىنە جول تاۋىپ جاتاتىن. اسەلحان قاتىس­پاعان ايتىستاردا ونىڭ ورنى ويسىراپ تۇراتىن. ءاسيا بولسا ءار ءسوزىن نىق شەگەدەي قاداپ ايتىپ, جورعا­سى­نان جاڭىلمايتىن. ول سونىمەن قا­تار سوڭعى جىلدارى جاڭا قىرىمەن تانىلىپ, جەكە ءان كەش­تەرىن دە وتكىزىپ ءجۇر.

مەن تورعاي وبلىسىندا كوپ جىلدار كولەمىندە ەڭبەك ەتتىم. سوندا قونىسباي باستاعان اي­تىس­­كەرلەردىڭ ءار قادامىنا جا­ناشىر­لىقپەن كوز تاستاپ جۇرە­تىنمىن. وبلىس باسشىلارى ولار­دىڭ كيىم كيىستەرىنە دە ەرەكشە ماڭىز بە­رىپ, باسىنداعى ءبور­كىنەن باستاپ اياقتا­رىنداعى كە­بىستەرىنە دەيىن ارنايى تاپسىرىسپەن تىكتىرەتىن. قاتەلەس­پە­سەم, ايتىستا العاش ءبور­كىنە ۇكى قاداعان دا, ساقال قو­يىپ شىققان دا قونىسباي بولاتىن. سوڭىنان ەرگەن جادىرا قۇت­جانوۆا, يگى­لىك بەيسەنباەۆ, وتار نۇرمان­عاليەۆ, بۇركىت بەكەتوۆ, قابدەن بايقو­سىنوۆتار ءالى كۇنگە دەيىن ەل ەسىن­دە. سولاردىڭ ءىزىن باسقان ايبەك قاليەۆتىڭ ءوزى بۇل كۇن­دەرى شاكىرت تاربيەلەپ ءجۇر.

قونىسباي – ءوزى اقىن, ءوزى كومپوزيتور, ءوزى ءانشى, سان ءتۇرلى ونەر يەسى. ونىڭ ءار جەردە تابان استىندا تاۋىپ ايتقان ادەمى ازىلدەرى «قونىسبايدىڭ قال­جىڭ­دارى» دەگەن اتپەن جەكە جيناق تا بولىپ شىقتى.

ءوزىمنىڭ تۋعان ولكەم – جەتىسۋ جەرى بولعاندىقتان ايتاقىن بۇل­­­­عاقوۆ, حانشا دۇكەنوۆا, جانداربەك بەگىمبەتوۆتەردى اي­تىسقا ال­عاش ارالاسقاننان باس­تاپ جاقسى بىلەمىن. ءتىپتى وسى ازاماتتاردىڭ اقىندىق ونەردەگى وزىندىك ورىندارىن تابۋىنا بارلىق جاعىنان قامقورلىق جاساپ, ناعىز جاناشىرلىق تانىتا بىلگەن مار­قۇم ءنابي قۇمار­بەك­ ۇلى سارپەكوۆ ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەس. ال, ەندى اي­تاقىن­نىڭ بالاسى جان­داربەكتىڭ دە بايگە بەرمەي توپ جارىپ ءجۇرۋى قازىرگى ايتىس­تاعى جاراسىمدى قۇبىلىس بولىپ سانالادى.

ايتىس كوشىندە شورابەك اي­دا­روۆتىڭ دا ەشكىمگە ۇقساماي­تىن قولتاڭباسى بار. ول: «ا-عا-يىن!» دەپ ءۇنىن سوزا باستاعاندا-اق كوپ­شىلىك كۇلكىگە كومىلە باس­تايدى. قاي كەزدە دە سۇيكىمدى كەيپىنەن تانبايتىن اباش كاكە­نوۆ – كەرەمەت ءانشى, «سارى تەنتەك» اتانعان قۋانىش ماقسۇتوۆ­تىڭ ەلگە ەركە­لەۋى دە وتە جاراسىمدى. قىر­شاڭقى ءتىلى, وتكىر قالجىڭىمەن ايتىستىڭ شىرايىن كىرگىزىپ ءجۇ­رەتىن ەسەنعۇل جاقىپبەكوۆتىڭ دە ورنى بولەك. مىنە, العاشقى اي­تىستىڭ تۇل­پار­لا­رىن حالىقتىڭ ساعىناتىن سەبەبىنىڭ دە توركىنى وسىندا جاتسا كەرەك.

ءبىز بۇگىنگى ايتىسكەر ءىنى-قا­رىنداستارىمىزدىڭ ونەرىنە شەك كەلتىرمەيمىز. وكىنىشكە وراي, ولار الدىڭعى تولقىن – اعا-ءاپ­كەلەرى سەكىلدى وزىندىك بەت-بەي­نەلەرىنىڭ قا­لىپتاسۋىنا جەتە ءمان بەرە بەرمەيتىنى بايقالادى. ويتكەنى قا­زىر بارلىق ەر اقىن­دار ءبىر ما­قاممەن, بارلىق قىز اقىن­دار دا ءبىر ماقاممەن ايتاتىنداي بولىپ كورىنەدى. ءتىپتى ءبىر-بىرىنە قارسىلاس بولىپ وتىرعان ەكى اقىننىڭ ورتاق ماقامنان شىعا الماي قالا­تىن كەزدەرى ءجيى كەز­دەسەدى. سون­دىقتان ولاردىڭ ولقى ءتۇسىپ جاتقان تۇس­تارىن «قاڭتا­رۋلى تۇلپارلاردىڭ» شەبەر­لىگى ەسەبىنەن تولىقتىراتىن كەز جەتكەن ەدى. قازىر مادە­نيەت مينيس­ترلىگىنىڭ باسشى­لىعىنا ۇلت­تىق نامىسى بار ازاماتتاردىڭ كەلىپ جاتقانى كوڭىل قۋانتادى. سول سەكىلدى مەملەكەتتىك حاتشى­مىز­دىڭ دا ايتىستىڭ اياعىنان تۇرىپ كە­تۋىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ەرەكشە. ەندەشە, جاس ايتىسكەر­لەردى ءتار­­بيەلەيتىن مەكتەپ نە ورتا­لىق اشى­لىپ, بۇرىنعى اي­تىس­كەر­لەر­دىڭ باي تاجىريبەلەرى ۇلت­تىق ونە­رىمىزدىڭ يگىلىگىنە اينالسا قۇبا-قۇپ ەمەس پە؟

بۇل ورايدا جوعارىدا اتتارى اتالعان اعا بۋىن وكىلدەرى قازىرگى جاس اقىنداردىڭ ءسوز سايىستارىنا تالداۋ جاساپ, ءوز ويلارىمەن ءبولىسىپ, باعىت-باعدار بەرسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولماس پا؟ سوندا ايتىسكەرلەر «تارىسى پىسكەننىڭ تاۋىعى بولماي», باس­تارىن بيىك ۇستاپ, ايتىستىڭ ساپاسى ارتىپ, كور­كەم­دىك دەڭ­گەيى كوتەرىلە تۇسە­تىنى ءسوزسىز.

اعا بۋىن ايتىسكەر اقىن­دار­­دىڭ تارتىمدى تۋىندىلارىن جيناقتاپ, كىتاپ شىعارسا دا ار­تىق بولماس ەدى. ونداعى ايتىل­عان تە­رەڭ ويلى تەڭەۋ­لەر, ەل مەن جەردىڭ كەلەشەگى ءۇشىن ايتىلعان سىن-پىكىرلەر مەن جات ارەكەت­تەر­دەن ارىلۋعا سەبەپ بولعان وتكىر سوزدەر ءالى دە بولسا كادەگە جارارى ءسوزسىز.

ايتىستىڭ شىن جان­كۇيەر­­لە­رىنىڭ «قاڭتارۋلى تۇلپار­لار, قايداسىڭدار؟» سايىسىن ۇيىم­داستىرۋشىلارعا العىسى شەك­سىز. تەك وسى ءبىر رەتتىك شارا بولىپ قالماسا ەكەن, وسى كەشتەن تۋىندايتىن وي-پىكىر­لەردىڭ ءجۇ­زە­گە اسۋىنا ءمان بەرىلسە ەكەن دەگەن ويدامىز.

سونىمەن قاتار بۇگىنگى كۇنى ارقايسىسى بىرنەشە شاكىرت ءتار­بيەلەپ, جاۋىنگەر جانردىڭ جۇل­دىزى جانۋىنا اتسالىسىپ ءجۇر­گەن ايتىس ارداگەرلەرىنە ءتيىستى قۇرمەت-قوشەمەت كورسە­تۋدى دە ەستەن شىعارما­عانى­مىز ءجون. جەر-جەردە ولاردىڭ شى­عار­ما­شىلىق كەشتەرىن ۇيىم­­داس­­تى­رىپ, حالىقپەن ءجۇز­دەسىپ تۇرۋى­نا جاع­داي تۋ­عىزىپ تۇر­ساق, بۇ­دان تەك قازاقتىڭ ونەرى عانا ۇتادى.

رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, اتى اڭىزعا اينالعان عۇلاما مۇستافا كەمال اتاتۇرىك ونەر ادامدارىنا ەل قۇرمەتىن «ءبىز­دىڭ ءبارىمىز پارلامەنت دەپۋتاتى بولا الامىز, مينيستر بولا الامىز, ءتىپتى پرەزيدەنت تە بولا الامىز, بىراق ەشقايسىمىز ونەر ادامى بولا المايمىز. وسىلاي بولعاندىقتان دا ونەر ادامى ءبىزدىڭ ەمەس, ءبىز ونەر ادامىنىڭ قولىنان سۇيەمىز» دەگەن قانات­تى سوزىمەن ءبىل­دىرگەن.

ال ونەردىڭ ىشىندە اي­تىستىڭ ورنى ەرەكشە ەكەن­دىگىنە داۋ جوق. ايتىس – حالىق قازىناسى. ەندەشە ۇلت بوپ ۇيىپ, ەل بولىپ ەڭسە جازۋ جولىندا وسى ۇلى ونەرىمىزدىڭ جۇگى سال­ماقتى ەكەنىن سەزىنىپ, ونى جاڭا بيىكتەرگە كوتەرە بەرەيىك.

رامازان سارپەكوۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى.

استانا.