كونفۋتسي فيلوسوفياسى

ەرتەدەگى قىتايدا ءۇش ءتۇرلى ءدىن بولعان دەيدى تاريحشىلار. ولار: 1) ۇندىلەردەن كەلگەن بۋدديزم, 2) قىتاي جەرىندە تۋىنداعان – داوتسيزم, 3) كونفۋتسيالدىق. بىراق, كونفۋتسيالدىقتىڭ نەگىزىن تازا دىنگە جاتقىزۋ قيىن. سونداي-اق, ونى ءبىز, ارينە, كادىمگى فيلوسوفيا دەيمىز. دەسەك تە, بۇل ىلىمدە فيلوسوفيانىڭ ناعىز كۇردەلى ماسە­لەلەرىنە جاتاتىن كوسمولوگيا, ونتولوگيا, گنەسەولوگيا, مەتافيزيكا پروبلەمالارى قاراستىرىلمايدى. سوندا نەگىزگى قاراستىرىلعان ماسەلە قانداي دەسەك, ولار مىنالار. ءبىرىنشىسى: ادامگەرشىلىك, «جەن». بۇل فيلوسوفيا, ويتكەنى ونىڭ ءمانى ادامعا ىقىلاسپەن قاراۋ, راحىم­شى­لىق جاساۋ, بىلايشا ايتقاندا گۋمانيزم. ەكىنشىسى: «وزىڭە ۇناماعاندى باسقاعا جاساما», دەگەن قاناتتى ءسوز. وسى جاعىنان ول فيلوسوفياعا جاتادى. بۇل ءىلىمنىڭ نەگىزىن سالعان – ناقتى ادام. ول ب.ز.د. VI-V ع.ع. ءومىر سۇرگەن كونفۋتسي (551-479).

ەرتەدەگى قىتايدا ءۇش ءتۇرلى ءدىن بولعان دەيدى تاريحشىلار. ولار: 1) ۇندىلەردەن كەلگەن بۋدديزم, 2) قىتاي جەرىندە تۋىنداعان – داوتسيزم, 3) كونفۋتسيالدىق. بىراق, كونفۋتسيالدىقتىڭ نەگىزىن تازا دىنگە جاتقىزۋ قيىن. سونداي-اق, ونى ءبىز, ارينە, كادىمگى فيلوسوفيا دەيمىز. دەسەك تە, بۇل ىلىمدە فيلوسوفيانىڭ ناعىز كۇردەلى ماسە­لەلەرىنە جاتاتىن كوسمولوگيا, ونتولوگيا, گنەسەولوگيا, مەتافيزيكا پروبلەمالارى قاراستىرىلمايدى. سوندا نەگىزگى قاراستىرىلعان ماسەلە قانداي دەسەك, ولار مىنالار. ءبىرىنشىسى: ادامگەرشىلىك, «جەن». بۇل فيلوسوفيا, ويتكەنى ونىڭ ءمانى ادامعا ىقىلاسپەن قاراۋ, راحىم­شى­لىق جاساۋ, بىلايشا ايتقاندا گۋمانيزم. ەكىنشىسى: «وزىڭە ۇناماعاندى باسقاعا جاساما», دەگەن قاناتتى ءسوز. وسى جاعىنان ول فيلوسوفياعا جاتادى. بۇل ءىلىمنىڭ نەگىزىن سالعان – ناقتى ادام. ول ب.ز.د. VI-V ع.ع. ءومىر سۇرگەن كونفۋتسي (551-479). 

كەزىندە ونى كۇن-تسزي, ياعني ۇستاز, «ۇستاز كۇن» دەپ اتاعان. ءتىرى كەزىندە وتە جوعارى, ۇلكەن بەدەلگە يە بولعان. ونىڭ تىكەلەي شاكىرتتەرى ون مىڭعا جەتكەن دەگەن دەرەك تە بار. سولاردىڭ 20 شاقتىسى ونىڭ قاسىنان شىقپاي, ونىمەن ەرتەلى-كەش بىرگە بولعان دەسەدى. كونفۋتسي ءىلىمى ەل اراسىندا مول تاراعاندىعىنان ونى, ارينە ءدىن دەپ تە اتاعان. ول دا سەبەپسىز ەمەس, شىندىق. كونفۋتسي ايتقان وسيەتتەر قىتاي جازۋىمەن بار بولعانى 75 قاتارعا سىيعان, ال تۇسىندىرمەلەرى ارقىلى ولار 1546-عا جەتكەن. ونىڭ ايتقان وسيەتتەرى «لۋنيۋي» دەپ اتالادى. ءمانىسى – ناقىل سوزدەر. ولاردىڭ ءبارى ءبىر مەزگىلدە ايتىلعان ويلار ەمەس, ءار ۋاقىتتا, ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى دۇنيەگە كەلگەن پىكىرلەر. كوبىنەسە ول ناقتىلى سۇراۋعا جاۋاپ بولىپ كەلەدى. كەيىن عۇلاما دۇنيە سالعان سوڭ, شاكىرتتەرى سول ويلاردى جيناقتاپ, كىتاپ ەتىپ شىعارعان.

كونفۋتسيدىڭ سوكراتتان ايىرماشىلىعى مىنادا. ەگەر سوكرات ناقتى جاعدايدى بايقاپ, ودان ابستراكتىلى وي تۇجىرىمداعان بولسا, كونفۋتسي ناقتى جاعدايعا جالپىلىق وي تۇرعىسىنان پىكىر ايتقان. كونفۋتسي وتە كەرەمەت دارىن يەسى بولىپ, ءالى كۇنگە دەيىن قىتاي­لىق­تاردىڭ قوعامدىق ساناسىندا كەڭ ورىن الۋدا. سەبەبى نەدە دەسەك, ءمانىسى بىلاي. ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى, كونفۋتسي ءومىر سۇرگەن ۋاقىتتا ول ەلدە ءتارتىپ بۇزىلىپ, ادامدار بىرىنە ءبىرى الىمجەتتىك كورسەتىپ, توناپ, سوعىسىپ جاتقان بولاتىن. سودان ادامداردى تارتىپكە, ادامگەرشى­­لىككە, بىرلىككە شاقىرۋ اۋاداي قاجەت بولدى. سول قيىن-قىستاۋ اۋىر جاعداي كونفۋتسيدىڭ ءىلىمىن دۇنيەگە الىپ كەلدى. ونىڭ دانىشپاندىعى سول جاعدايعا ابدەن سايكەس كەلگەندىگى. ماسەلەن, كونفۋتسيدىڭ پىكىرىنشە ەلدى ءتۇسى­نىستىكپەن باسقارۋدىڭ ءۇش بۋىنى بار. ولار: 1) ادىلەتتىك, 2) تابيعاتتى ءسۇيۋ (ايالاۋ), 3) ادەت-عۇرىپتى قۇرمەتتەۋ. نەمەسە, قوعامدا اۋىز بىرلىك بولۋ ءۇشىن بايلانىستىڭ ءتيىمدى ءۇش باستى ءتۇيىنى, ءتۇرى بار دەيدى كونفۋتسي. ءبىرى, باسقارۋشى مەن باعىنۋشى, ەكىنشىسى, اكە مەن بالا, ءۇشىنشىسى, ەرى مەن ايەلى اراسىنداعى قارىم-قاتىناس. تىنىشتىق, تاتۋلىق بولۋ كونفۋتسيدىڭ پىكىرىنشە, ءبى­رىنشىلەردى ەكىنشىلەردىڭ مۇلتىكسىز تىڭداۋى, ايتقاندا­رىن بۇلجىتپاي ورىنداۋى.

ەگەر كىمدە كىم راقىمشىلىق سەزىمدى قولداسا, وندا اتاسى مەن اناسىن قۇرمەتتەپ, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتقانى زاڭ بولسا, باسقالارعا سوزىمەن شىنشىلدىقتى كورسەتسە, ونداي ادامدى ساۋاتسىز بولسا دا عالىم دەر ەدىم, دەيدى كونفۋتسي.

قازىر اتا-اناعا بالالارىنىڭ قايىرىمدى بولۋى, ولار­دى تەك اسىراۋ دەپ تۇسىنسە, بۇل كەمىستىك. مالدى دا اسىرايدى. دۇرىسى ولاردى قامقورلىققا الۋ, دەيدى كونفۋتسي.

قايىرىمدى ادام قاتال بولماسا, ول باسقالارعا ىقپال جاساي المايدى, ءبىلىم الۋدا دا وسال بولادى, دەيدى.

ادەت-عۇرىپتىڭ كەرەگى نە, ەگەر ادام بولىپ تۋعان سوڭ, ادامگەرشىلىك جاساي الماسا.

ءسوز سويلەۋدە ادامداردا كەزدەسەتىن ءۇش ءتۇرلى قاتەلىك بار دەيدى كونفۋتسي. ءبىرى – پىكىردى كەرەك كەزى بولماسا دا ايتىپ قالۋ. بۇل اڭعالدىق. ەكىنشىسى – پىكىردى ماسەلە ءپىسىپ جەتكەن كەزىندە ايتپاي قالۋ. ول – قۇپيالىق, قۋلىق. ءۇشىنشىسى – پىكىردى تىڭداۋشىنىڭ بەت-ءجۇزىن بارلاماي ايتىپ سالۋ. بۇل – بۇل سوقىرلىق دەيدى.

كونفۋتسيدىڭ جاقسى كورەتىن ۇستانىمى: ناقىل ءسوزدى بارلىق جاعدايدا ەمەس, تەك ناقتى جاعدايعا جانە تىڭ­داۋشىمەن جۇرگىزىلىپ وتىرعان اڭگىمەگە ساي ايتۋ.

كونفۋتسي پىكىرىنشە عىلىم مىنا سالالاردان قالىپتاسادى:

1) تاريح, كىتاپتا جازعان ويلار. 2) حالىقتىڭ ناقىل سوزدەرى. 3) ادەت-عۇرىپ.

كونفۋتسي ايتقان ەكەن: كەيدە عىلىم ء(بىلىم) ەلدى باسقارۋعا كەرەك, اقشا سونى ەسەپتەۋگە قاجەت دەپ. سويتەدى دە ال عىلىم ء(بىلىم) جالپى ەلگە كەرەك, قاجەت دەيدى.

كونفۋتسي ءوزى تۋرالى: «مەن تەك بۇرىنعىنى قايتالادىم, ەشقانداي جاڭا نارسە جاساعان جوقپىن», – دەپتى. بۇل پىكىر ونىڭ وتە قاراپايىم, حالىققا جاقىن بولعاندىعىن بايقاتادى. كونفۋتسيدىڭ ايتقاندارى بۇگىنگى قىتايلىقتارعا ءبىزدىڭ قولدانىپ جۇرگەن ماقال-ماتەلدەرىمىز سياقتى قۇندى بولاتىنى سوندىقتان.

دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, اكادەميك.

الماتى.