نۇرتاس اعا
گۋرەۆ مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا اعا وقىتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىم. تۋعان اعام زاكىش وتەگەن ۇلى يۋسۋپوۆ ۇيىنە جەدەل شاقىرىپ الدى. ول كىسى وتە سالماقتى, پاراساتتى, ىستەيتىن جۇمىسىنا اسىقپاي باپپەن كىرىسەتىن ادام ەدى. كەلگەننەن كەيىن اماندىق-ساۋلىق سۇراپ بولىپ:
– قادىرجان, ساعان جاۋاپتى تاپسىرما بەرگەلى وتىرمىن, – دەدى. – قارىنداسىڭ گۇلجامالدىڭ ءماسكەۋ اۋرۋحاناسىندا جاتقانىن بىلەسىڭ. ەمى ءبىتىپ, ەندى شىققالى جاتىر. ونى ەلگە امان-ەسەن الىپ كەلۋىڭ كەرەك.
– قۇپ بولادى, تاتە, – دەدىم.
گۋرەۆ مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىندا اعا وقىتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن كەزىم. تۋعان اعام زاكىش وتەگەن ۇلى يۋسۋپوۆ ۇيىنە جەدەل شاقىرىپ الدى. ول كىسى وتە سالماقتى, پاراساتتى, ىستەيتىن جۇمىسىنا اسىقپاي باپپەن كىرىسەتىن ادام ەدى. كەلگەننەن كەيىن اماندىق-ساۋلىق سۇراپ بولىپ:
– قادىرجان, ساعان جاۋاپتى تاپسىرما بەرگەلى وتىرمىن, – دەدى. – قارىنداسىڭ گۇلجامالدىڭ ءماسكەۋ اۋرۋحاناسىندا جاتقانىن بىلەسىڭ. ەمى ءبىتىپ, ەندى شىققالى جاتىر. ونى ەلگە امان-ەسەن الىپ كەلۋىڭ كەرەك.
– قۇپ بولادى, تاتە, – دەدىم.
رەكتورىم جامبىل ساۋلەبەك ۇلى اقىلباەۆ دەگەن ازامات ەدى. ءبىر اپتاعا رۇقسات بەردى. ۇشاققا بيلەت الىپ جولعا شىقتىم.
ماسكەۋدىڭ دومودەدوۆو اەروپورتىنان اۋرۋحاناعا تىكە بارىپ, قارىنداسىمدى شىعارىپ الدىم دا قازاقستاننىڭ تۇراقتى وكىلدىگى ۇيىنە تارتتىم. مۇنداعى قوناقۇيدەن ەكى ورىن الماقشى بولىپ ەدىك, تەك ءبىر عانا ورىن بار ەكەن. قارىنداسىم: «اعا, بۇل ورىندى ءسىز الىڭىز. مەن نۇرتاس اتامنىڭ ۇيىنە قونامىن», دەدى. سويتسەم, گۇلجامال الدىندا ماسكەۋگە كەلگەندە, نۇرتاس اعا ءوزى كۇتىپ العان ەكەن. اقساقال ۇيىندە ءبىر كۇن قوندىرىپ, اۋرۋحاناعا سودان كەيىن اپارىپتى.
قوناقۇيگە ورنالاسىپ بولعان سوڭ, گۇلجامال ەكەۋمىز نۇرتاس اعانىڭ ءۇيى قايداسىڭ دەپ تاكسيمەن تارتىپ وتىردىق.
* * *
نۇرەكەڭ ءبىزدىڭ وبلىسقا باسشى بوپ كەلگەندە, مەن مەكتەپ وقۋشىسىمىن. اعام زاكىش ەڭبەكشىلەر دەپۋتاتتارى وبلىستىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ اپپاراتىندا سوعىستان ورالعان سوڭ جۇمىس ىستەپ جاتقان بولاتىن. نۇرتاس ءداندىباي ۇلى توراعالىققا كەلگەن سوڭ, اعامدى وزىنە كومەكشىلىككە الدى.
ەكى جىل وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىندە باسشىلىق جۇمىس اتقارعان نۇرتاس ءداندىباي ۇلىن قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى گۋرەۆ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە ءبىرىنشى حاتشى ەتىپ سايلادى. سول كەزدە اعامدى نۇرەكەڭ تاعى دا كومەكشىلىككە وزىمەن بىرگە الا كەتتى.
اعامنىڭ كەيدە ۇيدەگى ايتقانىنان تۇيگەنىم: نۇرتاس ءداندىباي ۇلى جۇمىس بابىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى جاقسى كورەتىن ادام. ەشكىمگە داۋىس كوتەرمەيتىندىگى, قاجەتتى ءىستى ءار پارتيا مۇشەسىنەن تالاپ ەتە بىلەتىندىگى, قىزمەتكەرلەردىڭ, اۋدان باسشىلارىنىڭ, مەكەمە جەتەكشىلەرىنىڭ جۇمىستاعى قاتەلىكتەرىن بەتتەرىنە تىكە ايتىپ, ۇيالتاتىنى, وسىنداي تالاپشىل بولۋمەن قاتار, ءوزىنىڭ اسقان ىسكەرلىگىن, ۋاقىتپەن ەسەپتەسپەي جۇمىس ىستەيتىندىگىن ايتىپ وتىراتىن. ول كىسى تاڭەرتەڭ جۇمىسقا ەرتە كەلگەننەن تۇنگى 11-12-گە دەيىن, ءتىپتى كەيدە ودان دا جاي قايتادى ەكەن. ارا-اراسىندا دەمالىس بولمەسىندە مىزعىپ الۋدى ادەتكە اينالدىراتىن دەيدى زاكىش اعام.
نۇرەكەڭ سونداي-اق ەش ۋاقىتتا باپ تاڭداماعان. جۇمىسشىلارمەن, مالشىلارمەن, بالىقشىلارمەن كەزدەسكەندە, ولارمەن بىرگە تاماقتانۋعا داستارقان باسىنا وتىرا كەتەدى ەكەن.
اعام مىناداي اڭگىمە ايتتى. الداعى بولاتىن ۇلكەن جينالىسقا دايىندىق جاساماقشى بولىپ, نۇرەكەڭ كومەكشىسىن ۇيىنە شاقىرىپتى. ول قانداي جينالىس بولسا دا سويلەيتىن سوزدەرىن ءوزى دايىندايدى ەكەن. اقپارلاردىڭ, فاكتىلەردىڭ ءبارىن جيناتتىرىپ الىپ, ءوزى جازۋعا وتىراتىن كورىنەدى. كەيدە اۋىزشا ايتادى ەكەن. ونداي كەزدە اعام ءوزىنىڭ ادەمى جازۋىمەن نۇرەكەڭنىڭ ايتقاندارىن قاعازعا ءتۇسىرىپ ءجۇرىپتى. ءبىراز جازىپ بولعاننان كەيىن وقىتىپ, تۇزەتىلەتىنىن تۇزەتىپ, قىسقارتاتىنىن قىسقارتىپ, قوساتىن ويلارىن قوسىپ, رەداكتسيالايدى ەكەن.
سولايشا جۇمىس بابىندا وتىرعاندا, ءتۇس مەزگىلىنىڭ بولىپ قالعانىن ەلەمەپتى. ءبىر كەزدە ايەلى ۆالەنتينا ۆاسيلەۆنا كابينەتكە كىرىپ كەلىپ:
– نۋرتاس دانديباەۆيچ, وبەد گوتوۆ, – دەپ حابارلايدى. ۇستەل باسىنا وتىرعان ساتتە جەڭگەي: «زاكەش ۋتەگەنوۆيچ, بۇگىنگى تاماق تەك كوكونىس سياقتى ءشوپ-شالامدار بولدى. كەشىرەرسىز», – دەيدى ورىسشا.
اعام دا جالما-جان:
– ۆالەنتينا ۆاسيلەۆنا, و نە دەگەنىڭىز, ايىپ ەمەس. وسى دا جەتەدى, – دەپتى. سول كەزدە ءازىل ارالاستىرىپ, نۇرەكەڭنىڭ ايەلى تاعى دا بىلاي دەيدى:
– بازارعا بارىپ ەت اكەلەيىن دەسەم, نۋرتاس دانديباەۆيچ ماعان ماشينا بەرمەيدى. «وبششەستۆەننىم ترانسپورتوم نەلزيا», دەپ قاقشيىپ قالادى.
سول كەزدە نۇرەكەڭ دە:
– نيچەگو, نيچەگو, مى دوۆولنى ي ەتيم, دا, زاكەش ۋتەگەنوۆيچ, – دەپ اعايعا قارايدى.
– مىنە, ايتاتىنى وسى. كەمپىرىن ايامايدى, – دەپ ايەلى تاعى كۇرسىنەدى.
بىراق نۇرەكەڭ بۇعان ەشتەڭە ايتپاپتى. ۇندەمەي, تاماعىن ىشە بەرىپتى.
ەت ماسەلەسىنە بايلانىستى اعام كەتەردە:
– ۆالەنتينا ۆاسيلەۆنا, مەن جىگىتتەرگە ايتىپ, سىزدەرگە ەت اكەلدىرەيىن, – دەگەن ەكەن. ايەلى شوشىپ كەتىپ:
– ۆى چتو, زاكەش ۋتەگەنوۆيچ, ون ۋبەت مەنيا, – دەپتى ەرنىن ساۋساعىمەن باسىپ.
سودان كەيىن اعاي ونداي تاقىرىپقا ەشتەڭە ايتپايتىن بولىپتى.
* * *
وبلىستى باسقارۋدا نۇرەكەڭ جەمىستى جۇمىس اتقاردى. حالىقتىڭ سۇيىكتى باسشىسىنا اينالدى. بۇكىل ءوڭىر تۇرعىندارى نۇرتاس ءداندىباي ۇلىنىڭ ءىسىن اڭىز ەتىپ ايتىپ ءجۇردى. حالىق اۋزىندا: «نۇرەكەڭ بىلاي دەپتى». «نۇرەكەڭ دۇرىس شەشىپتى». «وي, باسشى بولساڭ, وسىنداي بول!». «ناعىز ازامات, ەل ءۇشىن تۋعان ەر عوي», دەگەن سياقتى ماقتاۋلار جاڭبىرداي جاۋىپ, ونسىز دا نۇرلى ادامنىڭ نۇرلى ءجۇزىن ودان ءارى جارقىراتىپ جۇرەتىن.
بىراق… ءيا, بىراق نۇرەكەڭ وبلىس ماڭدايىنا سىيماي كەتتى. ورتالىقتان كەنەتتەن شەشىم قابىلدانىپتى. وڭداسىنوۆقا جۇمىستى توقتاتىپ, زەينەتكەرلىككە شىعۋ جونىندە ۇسىنىس ايتىلىپتى. نۇرەكەڭ سول كەزدە 58 جاستا ەكەن. حالىققا بەرەرى كوپ ماۋەلى بايتەرەكتى تۇبىنەن قيعانداي بۇل قانداي شەشىم سوندا؟
ەل اۋزىندا: «نۇرتاس ءداندىباي ۇلى ەرلىك كورسەتىپتى», دەگەن اڭگىمە تارادى. بۇل راس ەدى. ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇلكەن ماجىلىسىندە نۇرەكەڭ ورتالىقتىڭ شەشىمىنە قارسى شىعىپتى. نيكيتا حرۋششەۆتىڭ ەلدى بولشەكتەۋدىڭ اۋرۋىمەن اۋىرىپ جۇرگەن كەزىندە بولعان كورىنەدى. «جالتىر باس گەنسەك» قاشاندا قازاقتى بۇرىنعى ورىس پاتشالارى قۇساپ كوزىنىڭ قىرىنان شىعارماعان عوي. نە قاعىپ كەتكەنىن كىم ءبىلسىن, نيكيتا ءبىر كۇنى: «ماڭعىستاۋدى تۇركمەنستانعا قوسۋ كەرەك» دەگەن شەشىم الۋعا شاق قالىپتى. نۇرەكەڭ بۇعان ءۇزىلدى-كەسىلدى قارسى بولىپ, نارازىلىق بىلدىرگەن. امالى قۇرىعان نيكيتا نۇرتاس وڭداسىنوۆتى دەرەۋ زەينەتكەرلىككە شىعارۋعا ۇسىنىس جاساپتى. ءسويتىپ: «وكازىۆاەتسيا, رۋكوۆوديت گۋرەۆسكوي وبلاستيۋ ودين يز سوراتنيكوۆ ستالينا. ەگو نەمەدلەننو وتپراۆيت نا پەنسيۋ», – دەپتى اشۋعا بۋلىعىپ.
* * *
نۇرەكەڭ زەينەتكەرلىككە شىققاننان باستاپ سول كەزدەگى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ توراعاسى اناستاس يۆانوۆيچ ميكوياننىڭ كومەگىمەن ءماسكەۋدە تۇردى. اعام جازىپ بەرگەن اقساقال مەكەن-جايىنىڭ ادرەسى: «موسكۆا, ۋل.گۆاردەيسكايا №1, كۆارتيرا №28». وسى مەكەنگە قارىنداسىم ەكەۋمىز تاكسيلەتىپ جەتتىك.
ءوزىنىڭ ىنىسىندەي بولعان, جان تۇسىنىستىگىمەن جۇمىس ىستەسكەن اعاسىنا ءبىزدىڭ جەردىڭ دامدەرىنەن بەرىپ جىبەرگەن زاكەڭنىڭ سالەمدەمەسىن الىپ كەلدىك. نۇرەكەڭنىڭ تۇرعان جەرى قالانىڭ جاڭادان سالىنعان شاعىن اۋداندارىنىڭ ءبىرى ەكەن. ماسكەۋدىڭ شەتى مە دەپ ويلادىم. سەبەبى, تاكسي ۇلكەن داڭعىلمەن ۇزاق ءجۇردى.
نۇرتاس اعا اقجارقىن كوڭىلمەن قارسى الدى. ۇيگە كىرگەنىمىزدە ەسىك الدىندا ايەلىمەن ەكەۋى قاتار تۇرىپ سالەمدەستى. قول الىسىپ امانداستىق. نۇرەكەڭ مەنى كابينەتكە قاراي باستاعاندا, گۇلجامال ۆالەنتينا جەڭگەيمەن اسۇيگە باعىت الدى. نۇرەكەڭ ۇلكەن بولمەنى كابينەتكە اينالدىرىپتى. اينالا كرەسلو, وتىرعىشتار بار. ۇستەل ءۇستى تولعان كارتوتەكا قوراپتارى, بىرقاتار كىتاپتار, جازۋ قۇرالدارى, جازىلعان, جازۋعا دايىندالعان اق قاعازدار جاتىر. اعا ماعان ورىندىق ۇسىندى.
– كابينەتىم وسى بولادى, – دەدى دە اتىمدى سۇرادى.
– زاكىشتىڭ ءىنىسىمىن. اتىم – قادىر.
– ا, شىراعىم, اتىڭ جاقسى ەكەن. «قادىر» دەگەن اتتىڭ ماعىناسى «ءايبات». بۇل ۇلكەن تىلەكتەن قويىلعان ەسىم بولسا كەرەك, – دەدى.
ءبىز تۇسكە جاقىن بارعان ەدىك. جەڭگەمىزدىڭ تاماعى دا دايىن بولا قالىپتى. ۆالەنتينا ۆاسيلەۆنا تاماققا شاقىردى. ۇستەل ۇستىندە نۇرەكەڭ اڭگىمە ايتتى.
– بۇل ۇيدە جالعىز قازاق مەن عانا, – دەپ ەدى, جەڭگەي جارماسا كەتتى:
– ۆوت, نۋرتاس دانديباەۆيچ تەپەر ناچيناەت حۆاليتسيا.
نۇرەكەڭ وعان توقتاعان جوق. ورىسشالاپ:
– ا, چتو, نە پراۆدا چتو لي, يا يستيننىي پاتريوت سۆوەي رودينى. يا ناحوجۋس زدەس ۆرەمەننو, پوتومۋ چتو يا حوچۋ ۆوسپيتىۆات زدەس جيۆۋششيح كازاحوۆ, كوتورىە ناسچيتىۆاەتسيا وكولو ۆوسمي تىسياچ. يا رۋكوۆوجۋ يمي, وني سلۋشايۋتسيا مەنيا, يا يم چيتايۋ لەكتسيۋ و پاتريوتيزمە, و زناچەني ي ۆەليچي كازاحسكوگو يازىكا. ەتو – مويا وبششەستۆەننايا رابوتا, – دەپ ۇزاق سويلەپ كەتتى.
جەڭگەي دە ساباسىنا تۇسە قالدى:
– حوروشو, حوروشو. پاتريوت, پونياتنو!
بۇل 1986 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ 14-ءى بولاتىن. نۇرەكەڭ ول كەزدە 82 جاستا. جەڭگەيمەن ەكەۋى قۇرداس سياقتى. ماعان مىناداي وي كەلدى: «ەگەر نۇرتاس اعا گۋرەۆ وبلىسىنىڭ باسشىلىعىنان 1962 جىلى 58 جاستا كەتسە, سودان بەرى 24 جىل ءوتىپتى-اۋ».
– قادىر, دالىزگە شىعىپ قايتايىق, – دەگەن سوڭ, سۇيرەتپە كيىپ ەسىككە بەتتەگەنىمىزدە. – شىلىم شەگەتىنىم بار, ءوزىڭ بۇعان قالايسىڭ؟ – دەپ سۇرادى.
مەن ونداي ادەتىم جوق ەكەنىن ايتتىم.
– وي, اينالايىن! ونىڭ تاماشا ەكەن. وسى قۇرعىردى تاستايىن دەپ تالپىنام, بىراق بولمايدى. كەمپىرىم مەنىڭ سىرتىمنان باعادى دا ءجۇرەدى. شىلىم شەكپەۋىمدى تالاپ ەتەدى, اۋىرىپ قالاسىڭ دەپ مازاسىزدانادى. مەنى سەن تاسالاپ تۇر, ەسىك اشىلعاندا كورىپ قالماسىن, – دەدى دە, «بەلوموركانالدىڭ» ءبىر داناسىن سىرىڭكەمەن تۇتاتۋعا كىرىستى. تەمەكىنى ورتالاپ قالعاندا, ەسىك اشىلدى دا, ۆالەنتينا ۆاسيلەۆنا:
– نۋرتاس دانديباەۆيچ, وپيات كۋريش. بروس سەيچاس جە! – دەپ بالاعا داۋىس كوتەرگەندەي جەكىرمەسى بار ما.
نۇرەكەڭ دە وقىس قىلىعىن اناسى كورىپ قالعان بالا سياقتى:
– يزۆيني, ۆاليا, يزۆيني, – دەپ پاپيروستىڭ قالدىعىن جەرگە تاستاپ, سۇيرەتپەسىنىڭ تابانىمەن تاپتاي باستادى.
مەن تاڭعالدىم. وسىنشا جاستا ءبىر-ءبىرىن ايالاپ, ءبىرىن-ءبىرى باقىلاپ ءجۇرۋ شىنايى ماحابباتتىڭ, قارتتىق سىيلاستىقتىڭ بەلگىسى-اۋ!..
ىشكە كىرگەن سوڭ نۇرەكەڭ ءبىردەن كابينەتىنە باعىت الدى. مەن ىلەسە كىردىم. ورنىنا وتىرىپ بولعان سوڭ:
– شىراعىم, قادىر, مەن قازاق حالقىنىڭ ءماسكەۋدەگى وكىلىمىن. قاراپ وتىرمايمىن, زەينەتكەرلىككە شىققاننان بەرى قولىمنان قالام تۇسپەيدى. مەملەكەتتىك جۇمىسقا ارالاسپاس بۇرىن, بالا كەزىمنەن ارابشا وقىپ, ساۋات اشقان اداممىن. زاماننىڭ اعىمى ءوزىنىڭ ءبىر ارناسىنا بۇرىپ الىپ, ورمان شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىندا وقىدىم دا, جاقسى مامان بوپ تاربيەلەنىپ شىقتىم. وكىنبەيمىن. رەسپۋبليكا باسشىلىعىندا قىزمەت اتقاردىم. بەدەلدى بولدىم, جۇمىسىمدى ادال اتقارۋعا تىرىستىم.
مىنا سورە تولى كىتاپتاردى كورىپ تۇرسىڭ عوي, وسىنىڭ ءبىرازى ىلعي اراب, پارسى تىلىندەگى ءدۇنيەلەر. زەينەتكەرلىككە شىعىسىمەن بۇل كىتاپتاردى ەرىنبەي-جالىقپاي زەرتتەپ, اراب تىلىندە وقىعاندارىمنان حالىققا تاربيەلىك پايداسى بار دەگەندەرىن ۇلتتىق تىلىمىزگە اۋدارۋمەن اينالىستىم. بىرقاتار دۇنيەلەر قازىر كىتاپ بوپ جيناقتالىپ, حاتتالىپ تۇر. كەيبىرەۋلەرى كىشكەنە كىتاپشا بوپ, الماتى باسپالارىنان جارىق كوردى.
سونىمەن بىرگە قازاقتىڭ ماقال-ماتەلدەرىن جيناقتاپ جاتىرمىن. وتەباي تۇرمانجانوۆ قۇراستىرعان ماقال-ماتەلدەر كىتابى قازاقتىڭ قاناتتى سوزدەرىنىڭ تەك ءبىر بولىگى عانا. ال ءالى ۇمىت قالعاندارى قانشاما. كەيبىر ماقالدار الۋان ۆارياتسيالارمەن ايتىلادى عوي. مىسالى, ءبىر ماقال ءپالەن رەت قۇبىلىپ كەلەدى. حالىق دانا عوي جارىقتىق. ءبىر-ءبىر ءسوزى تۇڭعيىق تەرەڭ فيلوسوفيا. ءاربىرەۋى ادامدى ويلاندىرادى, تولعاندىرادى, لوگيكالىق تەرەڭدىككە جەتەلەپ اكەتەدى. مىنە, سوندىقتان قازاقتىڭ ماقالدارىن تىرنەكتەپ, تەكشەلەپ جاتىرمىن. ءوزىڭ ەستىگەن, وقىعان كىتاپتاردان بۇرىن ايتىلماعان ماقال-ماتەلدەر بولسا, ماعان حاتپەن جىبەرىپ تۇرساڭ دەيمىن. ءۇشىنشى ءبىر ۇلكەن جۇمىسىم – سوزدىك. ەكى كىتابىم دۇنيەگە كەلدى, بىرەۋى – «ارابشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىك», ەكىنشىسى – «پارسىشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىك». ءوزىڭنىڭ ماماندىعىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەكەن. كىتاپتارىمدى كورگەن شىعارسىڭ؟
– كوردىم, نۇرەكە. ءبىر-ءبىر داناسى كىتاپحانامدا بار.
– فيلولوگ رەتىندە ايتشى, وسى سوزدىكتەردىڭ پايداسى بار ما, الدە مەن بوسقا ارامتەر بولىپ ءجۇرمىن بە؟
– نۇرەكە, ول نە دەگەنىڭىز. بۇل سوزدىكتەردىڭ قۇنى شەكسىز. سەبەبى, قازاقتىڭ سوزدەرىنىڭ ءبىر ءبولىگى وسى اراب-پارسى سوزدەرىنەن تۇرادى. حالقىمىزدىڭ ءتىلىن بايىتقان وسى اراب-پارسى سوزدەرى عوي.
– ءيا, ەرتەدەگى ەلدىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ, ارالاس-قۇرالاس بولعاندىعىنىڭ پايداسى بۇل. قازاقتىڭ ءوز ءتىلى دە باي, ال مىنا اراب-پارسى تىلدەرىمەن ودان ءارى بايىپ, ءمان-ماعىناسى تەرەڭدەپ كەتتى ەمەس پە ؟
– اعا, ءسىز بۇل سوزدىكتەرىڭىزبەن ءبىزدىڭ اكادەمياداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى جۇمىسىنا ۇلكەن كومەك ىستەپ وتىرسىز. ويتكەنى, قازاقتىڭ ءتول ءسوزى قايسى, كىرمە ءسوزى قايسىسى ەكەنىن بىلمەي جۇرگەندە, ءسىز يت مۇرىنى وتپەيتىن نۋ ورماننان جول كورسەتكەندەي بولدىڭىز. راحمەت سىزگە!
– ەگەر بۇل كىتاپتارىمنىڭ حالىققا پايداسى بولسا, مەن ءوزىمدى باقىتتى سانايمىن. ءبىر-ءبىر توم شىعارۋمەن شەكتەلگەن جوق بۇل اعاڭ. «داندەگەن قارساق قۇلاعىمەن ءىن قازادى», دەگەندەي, «ارابشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىكتىڭ» ءۇش تومىن دايىنداپ قويىپ وتىرمىن. بۇل سولاي بولسىن. ەندى پارسىشانى دا قولعا الۋدامىن. قازىرگى جۇمىسىم- «پارسىشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىكتىڭ» ەكى كىتابىن ءبىتىرىپ, ءۇشىنشى تومىن ءتامامداپ جاتىرمىن. بۇلاردى دا باسپاعا ۇسىنباقشىمىن.
– مۇنى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى بىلە مە, اعا؟
– بىلگەندە قانداي. ولار جۇمىسىمدى كەرەمەت قۇپ كورىپ وتىر. اناۋ حايداروۆ ءىنىم بار, باسقالار بار, ءبارى دە ريزاشىلىعىن بىلدىرۋدە.
– الدىما قويعان جوسپارىم قىرۋار. وسى سوزدىكتى بىتىرىسىمەن, ەستەلىكتەر جازۋعا كىرىسەمىن. ول ەستەلىكتەرىم پارتيا-سوۆەت ورگاندارىنىڭ قايراتكەرلەرى تۋرالى, ەلدىڭ ۇلاعاتتى ادامدارى تۋرالى بولماق. قازىر كىمدەر تۋرالى جازاتىنىمدى ءتىزىمدەپ قويدىم. اماندىق بولسا, بىلەكتى سىبانىپ باستاماقشىمىن. ال ماقال-ماتەلدەردى جيناقتاۋ ءماسەلەسى ءومىر-باقي جالعاسىپ كەلەدى. ايتپاقشى, ماعان ەستىگەن, وقىعان كىتاپتارىڭنان العان قاناتتى سوزدەر تۋرالى حابارلاسىپ تۇرۋ ءۇشىن مەكەن-جايىڭدى جازىپ الايىن, – دەپ نۇرەكەڭ ۇلكەن داپتەرىن اشتى دا: «234-ءشى ءتىلشىم يۋسۋپوۆ قادىر وتەگەن ۇلى», دەپ جازىپ قويدى. سودان سوڭ مىنانى ايتتى:
– سەن قازاقستانداعى تىلشىلەرىمنىن ءبىرىسىڭ, ەندى ۇمىتپا. مەنىڭ مەكەن-جايىمدى بىلەسىڭ, حابارلاسىپ تۇر, ءبىلدىڭ بە؟ ەندى ءبىر اڭگىمەمدى تىڭدا. گۋرەۆ دەگەن جەردە مەن جەتى جىل ەڭبەك ەتتىم. ومىرىمدە ەڭبەك ەتكەن جىلدارىمداعى شوقتىعى بيىك جۇمىستارىمنىڭ سۇبەلىسى وسىندا جاسالدى. نەگە دەيمىز عوي. مۇنداعى جۇمىستاس بولعان تاماشا ادامداردى بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە كەزدەستىرگەن ەمەسپىن. جۇمىستاس ىنىلەرىم مەن قارىنداستارىم تاپسىرمالارىمدى بۇلجىتپاي ورىندايتىن, سىيلاسا بىلەتىن, قۇدايداي تابىنعاندىقتان ەمەس, سىيلاستىقتان, قۇرمەتتىلىكتەن, جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەندىكتەن قارىم-قاتىناس جاسايتىن. ولار مەنى, قازاقشا ايتقاندا, ىمىمنان تۇسىنەتىن. ارينە, العاشقى كەزدە ماعان ۇيرەنە الماي, كىبىرتىكتەپ جۇرگەندەرى بولدى. ال كەيىن… قامشى سالدىرمادى. ادامدى تۇسىنە بىلەتىن قاسيەتىمنىڭ راحاتتى جەمىسى كوز الدىمدا كورىنىپ جاتتى. قانداي ءىس بولسىن, ول كوپشىلىكپەن بىتەدى. جۇمىستىڭ تابىستى ناتيجەسى ادامدى الداعى باسقا دا ماقساتتارعا قۇلشىندىرادى.
– اعا, ءسىزدى گۋرەۆتىكتەر ءىلتيپاتپەن ارقاشان ەسكە الىپ وتىرادى. ەل ەڭبەكشىلەرى – جەرلەستەرىمىز باتىل ىستەرىڭىزدى مىسال قىپ, اڭىز قىپ ايتۋدا.
– جەرلەستەرىڭە راحمەت. ايتەۋىر جامان اتىم قالماسا بولار, – دەپ كۇلدى نۇرەكەڭ.
– «جامان ات» دەگەن ءسوزدى اۋزىڭىزعا الماڭىز, نۇرەكە.
– مەن ءوز باسىم وبلىستى باسقارۋعا كەلگەندە, كەيىنگى باسشىلاردىڭ ءبارىن دە سول توپىراقتىڭ ادامدارىنان ءوسىردىم. ۇستىمنەن قارايتىن ورگانداردان سەسكەنگەن جوقپىن. پارتيا – سوۆەت ورگاندارىنىڭ وبلىستاعى جەتەكشىلەرىن سولاي تاربيەلەدىم. وزىممەن بىرگە ەشبىر ادام اكەلگەنىم جوق. تەك جالعىز ءوزىم عانا. سەنىم – اسپانداعى ايعا ۇمتىلۋعا قانات بىتىرەدى. مىسال كەلتىرەيىن. وڭايباي كوشەكوۆ, ەسەن تاسقىنباەۆ, ساعيدوللا قۇباشەۆ, سالامات مۇقاشەۆ, ءمادينا عابدىسالىموۆا جانە تاعى باسقالار مەن وسىرگەن كادرلار. مىناداي ءبىر قىزىق ايتايىن. ساعيدوللا قۇباشەۆ «پەرەدوۆيك» دەگەن سوۆحوزدىڭ پرەدسەداتەلى بولىپ جاقسى جۇمىس ىستەدى. وبلىستىق سوۆەت اتقارۋ كوميتەتى توراعالىعىنا ادام كەرەك بولعاندا, ءوزىم جاقسى بىلەتىن سول قۇباشەۆتى ۇسىندىم. ورتالىق كوميتەت ءبىراز ۋاقىت بەكىتپەي قويدى. مەنىڭ ءوزىم بارىپ تۇسىندىرۋىمە تۋرا كەلدى. ساعيدوللانىڭ ىسكەرلىگىن, بىلىكتىلىگىن, پارتيالىق پرينتسيپشىلدىگىن العا تارتتىم, جاقسى باسشى بولاتىنىنا ورتالىق كوميتەتتى سەندىردىم. ءسويتىپ, ول وبلىستىق ەڭبەكشىلەر دەپۋتاتتارى سوۆەتى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولدى. مەنىڭ ءۇمىتىم اقتالدى. مەن تاڭداعان باسقا باسشىلار دا جەمىستى جۇمىستار اتقاردى.
ماسكەۋ ۋاقىتىمەن كۇندىزگى ساعات 12-دە كەلگەن مەنى نۇرتاس اعا كەشكى 17-گە دەيىن جىبەرمەدى. مەنىڭ بەس ساعات ۋاقىتىم بوسقا كەتكەن جوق. ۇلاعاتتى اداممەن كەزدەسكەندى ۇلكەن باقىت دەپ ەسەپتەدىم. رۋحاني جاعىنان بايىپ قايتتىم.
نۇرەكەڭنىڭ اڭگىمەسى قاتتى اسەر ەتتى. ناعىز قازاق نۇرەكەڭدەي بولار دەدىم. ونىڭ ەلدى ساعىنىپ جۇرگەنى بايقالدى. ۇلتتىق ءتىلىمىزدىڭ تاعدىرى جولىندا قانداي قيىندىقتان دا باس تارتپايتىن تىلجاندىلىعى مەن ەلجاندىلىعى مەنىڭ جۇرەگىمدە وشپەستەي ءىز قالدىردى. ول كىسىنىڭ: «ۆ ەتوم دومە يا ەدينستۆەننىي كازاح», دەپ كەۋدەسىن قاققانى ءالى كوز الدىمدا. اعانى قاتتى اياپ ارەڭ اتتانعانىمدى ايتقىم كەلەدى. ۇلى تۇلعا, اسقان اقىلمان, تالماس ەڭبەكقور, ەلىن جان جۇرەگىمەن سۇيگەن پاتريوتتىڭ جالعىزسىراۋى راس-اۋ دەدىم. اتتەڭ, امال قانشا؟! وسىنداي ادام دا ءبىر كۇنى و دۇنيەگە كەتەدى-اۋ دەپ مۇڭايدىم.
قايتارىمدا نۇرەكەڭ ماعان ءارتۇرلى حالىقتاردىڭ ماقال-ماتەلدەرىنەن جيناقتالعان «وي مارجاندارى» اتتى كىتابىن ۇسىندى. «كىتاپتى ورىسشادان جازۋشى سوفى سماتاەۆ پەن نۇرتاس وڭداسىنوۆ اۋدارعان» دەپ جازىلعان. 1984 جىلى الماتىنىڭ «جالىن» باسپاسىنان شىعىپتى. بۇل كىتاپقا مىناداي اۆتوگراف جازىپ بەردى: «قادىرجانعا! جامان اعاڭنان, ن. وڭداسىنوۆ» دەپ قول قويدى. استىنا «موسكۆا, 14.03.1986 ج.» دەپ جازدى.
مەن بۇل كىتاپتى قازىرگى ەرەكشە قۇندى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن. نۇرتاس اعامنىڭ ەكى سوزدىگى دە كىتاپحانامنىڭ ەڭ قىمبات كىتاپتار قاتارىندا تۇر.
نۇرەكەڭمەن قوشتاستىم. قارىنداسىم سوندا قالدى. ەرتەڭىنە گۇلجامالدى الىپ, نۇرەكەڭ قوناقۇيگە ءوزى كەلدى. پويىزعا ءوزى شىعارىپ سالدى. اعام زاكىشكە, وتباسىنا, بارلىق گۋرەۆتىكتەرگە دۇعاي سالەم ايتتى.
نۇرەكەڭ 1987 جىلى قازان ايىنىڭ اياعىندا اعامنىڭ قايتىس بولعانىن ەستىپ, جەدەلحات سالىپ جىبەرىپتى: «زاكىش مەن ءۇشىن دە, حالىق ءۇشىن دە قىمبات ازامات ەدى. قيمايمىن, بىراق تاعدىرعا نە شارا. باقيلى بولسىن! ن. وڭداسىنوۆتار».
ءماتىن ورىسشا ەدى. مازمۇنى وسىنداي. كەيىننەن, 1989 جىلى قۇرمەتتى نۇرتاس اعامنىڭ دۇنيە سالعانىن ەستىپ, وتباسىنا كوڭىل ايتىپ جەدەلحات سالدىم. قارالى حاباردى ەستىگەندە ماعان: «قاپ, اتتەگەن-اي.., «شىركىن, بەس جىل عۇمىر بەرسە» دەگەن تىلەگىنە جەتە الماعان ەكەن توپىراعىڭ تورقا بولعىر», دەگەن وكىنىشتى وي كەلدى.
بۇرىنعى گۋرەۆ, قازىرگى اتىراۋ قالاسىندا نۇرتاس وڭداسىنوۆ اتىندا كوشە بار. سول كوشەمەن كۇندە كەلە جاتىپ, بۇرىشىنداعى «نۇرتاس وڭداسىنوۆ كوشەسى» دەگەن جازۋدى وقىپ: «اتىڭنان اينالايىن, اعا, رۋحىڭىز ەشقاشان وشپەيدى», دەپ ىشتەي قايتالاپ ايتامىن.
قادىر ءجۇسىپ, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
اتىراۋ.
