ۇستازىم مەنىڭ, ۇستازىم…
مەن كازتالوۆ اۋدانىنداعى اقپاتەر اۋىلىنىڭ تۇلەگىمىن. بۇرىنعى «كراسنىي پارتيزان» سوۆحوزىنىڭ ونجىلدىق ورتا مەكتەبىن 1968 جىلى ءتامامداپ, اۋىل تاريحىندا تۇڭعىش رەت «ورتا مەكتەپتى ءبىتىرۋشىلەر» دەگەن ات ەنشىلەگەنبىز. بۇل ەلدى مەكەن 1932 جىلى قۇرىلعان, وسىنداعى ورتا مەكتەپ جەتىجىلدىق ەدى. كەيىننەن سەگىزجىلدىق بولدى. وقۋشىلار 9 جانە 10-شى سىنىپتى ءار جەردە ءجۇرىپ بىتىرەتىن. كەيدە ۇيدەن قاشىقتامايمىز دەپ سەگىزىنشى سىنىپتان ارى وقىمايتىن دا. 1966 جىلى ورال وبلىستىق وقۋ ءبولىمىنىڭ «كراسنىي پارتيزان» سوۆحوزىندا ونجىلدىق مەكتەپ اشىلسىن دەگەن ۇيعارىمى شىقتى. ەل ادامدارى, اسىرەسە اكە-شەشەلەرىمىز قالاي قۋاندى دەسەڭشى.
مەن كازتالوۆ اۋدانىنداعى اقپاتەر اۋىلىنىڭ تۇلەگىمىن. بۇرىنعى «كراسنىي پارتيزان» سوۆحوزىنىڭ ونجىلدىق ورتا مەكتەبىن 1968 جىلى ءتامامداپ, اۋىل تاريحىندا تۇڭعىش رەت «ورتا مەكتەپتى ءبىتىرۋشىلەر» دەگەن ات ەنشىلەگەنبىز. بۇل ەلدى مەكەن 1932 جىلى قۇرىلعان, وسىنداعى ورتا مەكتەپ جەتىجىلدىق ەدى. كەيىننەن سەگىزجىلدىق بولدى. وقۋشىلار 9 جانە 10-شى سىنىپتى ءار جەردە ءجۇرىپ بىتىرەتىن. كەيدە ۇيدەن قاشىقتامايمىز دەپ سەگىزىنشى سىنىپتان ارى وقىمايتىن دا. 1966 جىلى ورال وبلىستىق وقۋ ءبولىمىنىڭ «كراسنىي پارتيزان» سوۆحوزىندا ونجىلدىق مەكتەپ اشىلسىن دەگەن ۇيعارىمى شىقتى. ەل ادامدارى, اسىرەسە اكە-شەشەلەرىمىز قالاي قۋاندى دەسەڭشى.
ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى الدان المۇقانوۆ مەكتەپ ديرەكتورى ءارى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولاتىن. ساباق وتكىزۋ ءادىسىنىڭ تاماشالىعى سونشالىق, تاپسىرمانى ۇيدە وقىپ ماشاقاتتانبايتىنبىز. مەكتەپتە سۇيسىنە قۇلاق قويىپ تىڭداعانىمىزدىڭ ءوزى جاراپ جاتاتىن دا, وقۋ قونبايتىنداردىڭ ءوزى تولىق «ۇشتىك» الاتىن. تاريح پانىنەن ساباق بەرەتىن تاعى ءبىر مۇعالىم – ءماديار قورجىنباەۆ اعاي دا ساباق بەرۋ مانەرى جاعىنان مىقتى بولاتىن. ول كىسى ساباق تۇسىندىرگەندە تاريحي وقيعالاردىڭ ءىشىندە ءوزىمىز جۇرگەندەي كۇي كەشەتىنبىز. سونشالىقتى اسەر الىپ تىڭداعاسىن با, ءبىز دە تاريح پانىنەن وتە جاقسى وقىدىق. وسىنداي ۇستازداردى قالاي وڭايلىقپەن ۇمىتارسىڭ؟ وزدەرى بۇل ومىردە جوق بولسا دا, جۇبايلارى مەن بالا-شاعالارى, ءىزباسارلارى بار. سوعان قۋانامىز.
1966 جىلى سوۆحوزىمىزعا جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرگەن ءبىرتالاي جاس ماماندار كەلدى. سولاردىڭ ىشىندە 23 جاستاعى ۇستاز قۇرمانعالي ەدىرەسقاليەۆ مەن وقيتىن 9-شى «ا» كلاسىنا جەتەكشىلىك ەتتى. ءوزى فيزيكا-ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى جانە ۆەلوسپورتتى ەرەكشە سۇيەدى ەكەن. بىزگە جاقسى ءبىلىم بەرۋمەن قاتار, كەرەمەت پسيحولوگ ەكەنىن كورسەتتى. ءبىر سىنىپتا وتىز وقۋشىمىز. وتىزىمىز وتىز ءتۇرلى قىلىق كورسەتىپ, ونى اۋەلى جاس كورىپ قيقاڭدايتىنبىز. قۇرماش مۇعالىم سابىرلىلىق تانىتىپ, ءوزىن ناعىز ماكارەنكو سەكىلدى ۇستادى. وسى جەردە ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, جەرگىلىكتى اۋىل مۇعالىمدەرى دە جاڭادان كەلگەن جاس مامانداردى جىلى شىرايمەن قابىلداپ, ورتاعا ءسىڭىپ كەتۋىنە جاعداي جاساي ءبىلدى.
سەگىزىنشى سىنىپتى بىتىرگەنگە دەيىن فيزيكا پانىنەن عالياحمەت ءامىروۆ دەگەن ۇستاز ساباق بەردى. ول كىسىگە ءبارىمىز قىزىعىپ, ەلىكتەپ وستىك. ءجۇرىسى شاپشاڭ, قيمىلى شيراق, مىنەزى تىك, ءوزىن ناعىز ەرلەرشە ۇستايتىن. پالتوسىنىڭ جاعاسىن كوتەرىپ الىپ, باس كيىمىنىڭ قۇلاقشىنىن تۇسىرمەستەن بورانعا دا, جەلگە دە قارسى ءجۇرىپ كەتە بەرەتىن. قىستى كۇنى ءبىز اعايدىڭ ىق جاعىن الا وتىرىپ, مەكتەپكە دەيىن پىسىلداي جۇگىرىپ باراتىنبىز. ارينە ول كىسى مۇندايدا تەك جاي باسىپ بارا جاتادى. ال ءبىز سونىڭ وزىندە وعان ىلەسە المايمىز. ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە, قار قالىڭ جاۋعاندا ول كىسىنىڭ ىق جاعىندا كەتىپ بارا جاتقان ءبىز قارعا ومبىلاپ قالاتىنبىز دا اعايىمىز ءبىزدى قاردان سۋىرىپ الاتىن.
دەنە شىنىقتىرۋ پانىنەن ساباق بەرگەن مۇعالىمدەردى قالاي ۇمىتايىن؟ ءبىرى ساعاتباي تولەگەنوۆ – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى, تەز قيمىلدايتىن, دەنە ءبىتىمى سىمباتتى كىسى ەدى. بەلتەمىر, برۋسيا, ارقانمەن ورمەلەۋ سەكىلدى سپورت سناريادتارىندا مىندەتتى تۇردە ءارتۇرلى جاتتىعۋلاردى ءوزى ىستەپ كورسەتىپ, ۇيرەتەتىن. مەن سول كىسىدەن كوپ نارسە الدىم. كەيىن ۇشقىشتار دايارلايتىن جەردە ءبارى پايداعا استى. ەكىنشى مۇعالىم قادىرعالي اعاي ەركىن كۇرەستەن ءبىرىنشى رازريادتى سپورتشى بولاتىن. كۇرەستىڭ نەگىزگى ءتارتىبى مەن ءادىس-تاسىلدەرىن سول اعايدان ۇيرەندىك.
مەكتەبىمىزدەگى وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىلەرى ورىنعالي يمانعاليەۆ پەن تاسقالي سەيىتوۆتى دە ەستەن شىعارۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل كىسىلەر تازا «ديپلوماتتار» ەدى. داۋىس كوتەرىپ سويلەۋدى بىلمەيتىن, بىزگە كوزدەرىنىڭ قيىعىن سالعانىنىڭ ءوزى جەتىپ جاتاتىن. سوندا نەبىر تەنتەكتەردىڭ ءوزى ءتارتىپ ساقتاپ, ىعىسىپ كەتەتىن. بۇل جەردە تاسقالي مۇعالىمنىڭ گەوگرافيا ءپانىن سونشالىقتى قىزىقتى ەتىپ وتكىزگەنىن ايتپاۋعا بولمايدى. ۇشقىشتار مەكتەبىندە جۇرگەنىمدە دە, ۇشۋ تاجىريبەلەرىنىڭ كەزىندە دە اعايدىڭ ءوزى مەن ول ۇيرەتكەن گەوگرافيا پانىندەگى اتاۋلاردى ءجيى-ءجيى ەسكە الىپ ءجۇردىم. بۇل كىسى مەنىڭ تۋرا جولمەن جۇرۋىمە اسەر ەتكەن ابزال ادام ەدى. ورىنعالي اعاي مەكتەپتە ورىس تىلىنەن ساباق بەردى. بىردە-ءبىر ادام ورىسشا ءسويلەسپەيتىن قازاقى اۋىلدىڭ بالالارىن سول تىلدە جاقسى سويلەي الاتىن دەڭگەيگە جەتكىزدى.
مەكتەپ جانىنداعى جاتاقحانادا اۋىل شارۋاشىلىعىندا قىزمەت ىستەيتىن جانە ورتالىقتان ءبىرشاما شالعاي تۇراتىن ادامداردىڭ بالالارى جاتىپ وقىدى. سول كەزدەگى «كراسنىي پارتيزان» ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ ءتارتىبى مەن تاربيەسى ءالى كۇنگە جادىمدا. ءجاسوسپىرىمدەردى بولاشاق ومىرگە تاربيەلەۋدەگى وتە كۇشتى ورتا بولدى دەسەم, قاتەلەسپەيمىن. باس تاربيەشىمىز ۇلى وتان سوعىسىنىڭ گۆارديا كاپيتانى, «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ەكى مارتە ماراپاتتالعان اسكەري-اۋە دەسانتشىسى ءسالىم سۇلتانوۆ بولاتىن. تازالىققا, تارتىپكە ءمان بەرۋى ەرەكشە ەدى. شاشىمىزدان باستاپ اياق كيىمىمىزگە دەيىن تەكسەرىپ, قويعان كەكىلىمىز مەكتەپ ەرەجەسىنە سايكەس كەلمەسە الدىرتىپ تاستايتىن دا, اياق كيىمىمىزدىڭ باتپاعىن سول زاماتتا جۋعىزاتىن. ابزال ۇستازدىڭ ءتارتىپ پەن تازالىققا دەگەن كوزقاراسى ءبىزدىڭ ءومىرىمىزگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزدى.
سارسەكەي مۇعالىم 9-شى سىنىپتان باستاپ اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسى مەن تراكتور ايداۋدى ۇيرەتتى. جازعى دەمالىستا دت-75-ءتى ايداپ, پىشەن ءۇيۋشىلەرگە كومەكتەستىك. ول كىسى مەكتەپتە مۋزىكادان دا ساباق بەردى. ارامىزدان دومبىراشىلار مەن سىرنايشىلار شىققانى سول كىسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ جەمىسى دەپ بىلەمىن.
بۇل تۇستا ەڭ تۇڭعىش ۇستازىم – قىسمەت نۇعمانوۆ اعايدى مىندەتتى تۇردە ايتا كەتۋىم كەرەك. ۇستازىم وتكەن جىلى 80 جاسقا تولدى, سوعان بايلانىستى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ى.التىنسارين مەدالىمەن ماراپاتتالدى. وسىنداي ابزال جانداردىڭ ومىردە بار ەكەنى قانداي قۋانىش!
قۇرمەتتى ۇستاز اپايلارىم! شاكىرتىمىز نەگە تەك اعايلاردى ايتتى ەكەن دەپ سوكپەڭىزدەر. سول مەكتەپتەن ءتالىم الىپ شىققان وقۋشىلاردىڭ بارىندە اپايلارىمىزدىڭ دا ۇلەسى بار, ونى ءالى دە جازارمىز. بىراق قازىرگى كۇندە ورتا مەكتەپتەردە ساباق بەرەتىن ەر ازاماتتار ازايىپ كەتتى دەگەن ويلار ايتىلىپ جاتقان سوڭ, ساباق بەرگەن اعايلارىم تۋرالى جازۋدى وزىمە پارىز سانادىم. مەكتەپ قابىرعاسىندا ەر ازاماتتاردىڭ كوپ بولعانى دۇرىس دەپ ويلايمىن. ولاردىڭ سول جەردە كورىنگەن «كولەڭكەسىنىڭ» ءوزى-اق بارلىق جەتكىنشەكتەرگە, سونىڭ ىشىندە ەر بالالار تاربيەسىنە اسا ماڭىزدى. بيىك تۇعىردان كورىنۋگە, اتپال ازامات بولۋعا تىرىسادى.
نۇرلان اقمۇقانوۆ, 1-سىنىپتى ۇشقىش.
استانا.
