جەتىمدەردى جىلاتپايىق
ورىستىڭ اتاقتى ۇستازى ماكارەنكونىڭ «ۇستازدىق داستان» دەگەن تاماشا كىتابى بار. شىعارماعا كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى جەتىم قالعان بالالاردىڭ تاعدىرى ارقاۋ بولعان. جەڭىل وقىلادى. ءتۇيىنى – تاربيەشىلەر تاعدىرى قيىن, مىنەزدەرى جامان, بۇزاقىلىق جولعا تۇكەن ءجاسوسپىرىمدەردىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ادام ەتىپ شىعارادى. ءبارى قوعامنىڭ تولىققاندى ازاماتى بولىپ قالىپتاسادى. جاقسى قىزمەتتەر اتقارىپ, وتانىنا ادالدىق تانىتىپ, ۇلى وتان سوعىسىندا ەرلىك جاسايدى, ەلى, حالقى ءۇشىن كەۋدەسىن وققا توسىپ, وتقا كۇيەدى. ناعىز باتىرلار!
ورىستىڭ اتاقتى ۇستازى ماكارەنكونىڭ «ۇستازدىق داستان» دەگەن تاماشا كىتابى بار. شىعارماعا كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى كەزەڭىندەگى جەتىم قالعان بالالاردىڭ تاعدىرى ارقاۋ بولعان. جەڭىل وقىلادى. ءتۇيىنى – تاربيەشىلەر تاعدىرى قيىن, مىنەزدەرى جامان, بۇزاقىلىق جولعا تۇكەن ءجاسوسپىرىمدەردىڭ جۇرەگىنە جول تاۋىپ, سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ادام ەتىپ شىعارادى. ءبارى قوعامنىڭ تولىققاندى ازاماتى بولىپ قالىپتاسادى. جاقسى قىزمەتتەر اتقارىپ, وتانىنا ادالدىق تانىتىپ, ۇلى وتان سوعىسىندا ەرلىك جاسايدى, ەلى, حالقى ءۇشىن كەۋدەسىن وققا توسىپ, وتقا كۇيەدى. ناعىز باتىرلار! بىراق سولار تاربيەلەنگەن مەكەمەنى ەشكىم دە جەتىم بالالار ءۇيى دەپ اتاماعان. ولار – ينتەرنات تۇلەكتەرى. وسىنىڭ ءوزى-اق جەتىم بالالاردى تاربيەلەۋدە ينتەرنات دەپ اتالاتىن مەكەمەنىڭ ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىنا مىسال بولا الادى. ينتەرنات دەگەن ءسوزدىڭ اتىنان كىسى ۇرىكپەيدى. قايتا ونىڭ قابىرعاسىندا تاربيە العاندار التىن ۇيالارىن ساعىنىشپەن ەسكە الادى. وعان تازا جەتىمدەر ەمەس, سوعىس جەسىرلەرىنىڭ, تۇرمىسى تاپشى وتباسىلارىنىڭ دا بالالارى قابىلدانعان عوي.
قازىر الماتى وبلىسىندا ءۇش جەتىم بالالار ءۇيى بار. ءبىرى وبلىس ورتالىعى تالدىقورعاندا, ەكىنشىسى ۇشتوبەدە, ءۇشىنشىسى سارقاندتا. باسقالارىن بىلمەيمىن, ءبىزدىڭ قالامىزداعى بالالار ءۇيىن كەڭەس وكىمەتىنىڭ تۇسىنداعى ينتەرنات جاعدايىمەن سالىستىرا المايسىز. اراسى جەر مەن كوكتەي.
سوڭعى جيىرما جىلدا ءبارى وزگەردى. قازىر زامان دا, ادام دا باسقا. اشتىق جوق, توقتىق بار. سوعىس جوق, بەيبىتشىلىك بار. قازاقستان جەكە مەملەكەت بولىپ, قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زامان ورناپ, دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا ءتۇستى. ادامدارعا ءوز بويىنداعى قابىلەتتەرىن دامىتىپ, كەز كەلگەن كاسىپپەن شۇعىلدانۋعا مۇمكىندىك تۋعىزىلدى. قۇداي-اۋ, اتا-بابامىز ارمانداعان وسىنداي ومىردە, ەل امان, جۇرت تىنىشتا جەتىمدىك نەگە جويىلۋدىڭ ورنىنا ءورشىپ وتىر؟ بالالار ءۇيى دەگەن بۇركەنشىك اتى بار مەكەمە دە, جەتىمدەر دە بولماۋى ءتيىس ەدى عوي. ولاي بولمادى. جەتىمدىك كۇن وتكەن سايىن اسقىنىپ بارادى. توقتايتىن ەمەس. جەتىم بولعاندا قانداي جەتىمدەر دەسەڭىزشى. ءتىرى جەتىمدەر… تۋعىزعان اكەسى دە, قۇرساعىندا توعىز اي, توعىز كۇن قۇنداقتاعان شەشەسى دە بار. بىراق بالا جەتىم…
– بىزدە تۇل جەتىمدەر جوقتىڭ قاسى. كوبىنىڭ اكەسى دە, شەشەسى دە بار. بىراق ولار زاڭعا سايكەس بالا تاربيەلەۋ قۇقىقتارىنان ايىرىلعان. كەيبىر اتا-انالار تۇرمىستىڭ اۋىرتپالىعىن سىلتاۋ ەتىپ, ارقيلى ايلا-تاسىلمەن بالالارىن مەملەكەتكە تاپسىرىپ, سايرانداپ ءجۇر. وندايلار ايىندا-جىلىندا بالالارىمەن ءجۇزدەسۋگە دە كەلمەيدى. سونداي-اق, تاستاندى سابيلەر دە ازايماي وتىر, – دەيدى ۇشتوبە بالالار ءۇيىنىڭ ديرەكتورى زاكيرا شوپاتوۆا حانىم.
– مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق قانداي؟
– ەكى جۇزدەن استام بالالارعا جان-جاقتى الەۋمەتتىك جانە تۇرمىستىق جاعداي جاسالعان. تاماق توق, كويلەك كوك. مەكتەپكە قامتىلعان. ءبارى تەگىن. تەك قوسالقى شارۋاشىلىق تا, كاسىپكە باۋليتىن شەبەرحانا دا جوق.
مىنە, گاپ قايدا؟ «جۇمىسى جوقتىق, تاماعى توقتىق, ازدىرار ادام بالاسىن» دەپ ۇلى اباي ايتقانداي, وقۋعا بارىپ, تاماق ءىشۋدەن باسقا ەرمەگى جوق تاربيەلەنۋشىلەردىڭ كوبى دايىن اسقا تىك قاسىق بولىپ وسەدى. ارالارىندا باسقا ءومىردى اڭسايتىندار دا بار. ولار باردى باعالاماي, جاڭا ءومىردىڭ قىزىعىن ىزدەپ, قاشىپ كەتۋگە قۇمار ەكەن. نەگە؟ بۇل ساۋالعا جاۋاپ زەرتتەۋ بارىسىندا انىقتالدى.
مۇندا بالالار تولىق مەملەكەت قامقورلىعىنا الىنعان. ەكى ءجۇز ەلۋدەن استام بالالارعا سەكسەننەن استام جوعارى جانە ارناۋلى ءبىلىمدى ماماندار قىزمەت كورسەتەدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جەتكىلىكتى مولشەردە قارجى دا بولىنگەن. ونىڭ ۇستىنە دەمەۋشىلەردەن دە سىي-سىياپات مولىنان كەلىپ جاتادى. تەك بالالاردىڭ ءبىلىمىن ەڭبەكپەن ۇشتاستىرۋ جاعى ەسكەرىلمەگەن. مەكتەپ ءبىتىرگەنشە ەشتەڭەدەن تارىقپايدى. دايىن ءۇي, دايىن تاماق, دايىن توسەك, كىر-قوڭىن دا بىرەۋ جۋادى, بولمەسىن دە بىرەۋ تازالايدى. ىدىس-اياعىن دا… ءبىر تاڭدانارلىعى, شارۋا قوجالىقتارىنىڭ باسشىلارى جازعى كانيكۋلدا جوعارى سىنىپتاردىڭ وقۋشىلارىن كەلىسىم-شارت بويىنشا كومەكشىلىككە سۇراپ الادى ەكەن.
– بيىل وعان دا تىيىم سالىندى, – دەيدى ديرەكتور.
سوندا قالاي بولعانى؟ ءۇي جۇمىسىنان قول ۇزەدى, دالا ەڭبەگىنە دە جىبەرىلمەيدى. ءۇش اي دەمالىس. كۇنۇزاق ۋاقىتتى قالاي وتكىزەدى دەگەن وي ورالادى. ونىڭ ۇستىنە ءتاربيەلەنۋشىلەردىڭ دەنى – ماسكۇنەم اكە مەن ىشكىلىككە بوي ۇرعان وتباسىنىڭ ۇرىس-كەرىسىن كورىپ ءوسكەندەر. وسى ارادا ولاردى ەڭبەككە باۋلۋدىڭ تاربيە ءىسىندە زور ماڭىزى بار ەكەنى ەسكەرىلمەي وتىرعانىن اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ونىڭ ءتيىمدى جولى وتكەن تاريحىمىزدا جاتىر.
كەڭەس وكىمەتى العاشقى قادامىنان-اق جەتىمدەردىڭ وقۋىن ەڭبەكپەن ۇشتاستىرعان. مال باقتىرعان, ءشوپ شاپتىرعان, بالالار باۋ-باقشانى ارامشوپتەن تازالاۋعا اتسالىسقان. اسحاناعا كەزەكشىلىك جاساعان. كاسىبي ماماندىققا جاستايىنان باۋلىعان. وسىلاي ءتاربيەلەنۋشىلەردى زەرىكتىرمەگەن ەكەن. ەڭبەكپەن شىڭدالىپ وسكەن بالا دالادا قالمايدى, ومىردەن ءوز ورىندارىن تابادى. ال قازىر شە؟
بارلىق بالالار ۇيىنەن ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ شىققاندار ەرتەڭگى كۇنىنە ۇرەيلەنە قارايدى. جالپى, ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ ءتۇلەكتەرى توي جاساپ, ارمانعا قۇلاش ۇرىپ جۇرگەندە, جەتىمدەر تۇيىققا تىرەلەدى. ولاردى الدا نە كۇتىپ تۇرعانى بەلگىسىز. كاسىپتىك ءبىلىم الماعان سوڭ جۇمىس قايدان تابىلسىن؟ نارىقتىق ەكونوميكا جاعدايىندا ءۇي بالالارىن اتا-اناسى مەيرامحانالارعا, باسقا دا تۇرمىستىق قۇرىلىس جوندەۋ جۇمىستارىنا جىبەرىپ, قارجى جيناتادى. ال بالالار ۇيىندەگى ءتاربيەلەنۋشىلەر ءۇي شارۋاسىنا نەمەسە دالا جۇمىستارىنا جالدانسا, ونى «قۇلدىق» دەپ جۇمىس بەرۋشىنى دە, جاسوسپىرىمدەردى دە قۋدالايدى. وسىدان ۇلكەن ومىرگە ءوز بەتىنشە جىبەرىلگەندەر, دالىرەك ايتساق, ۇكىمەتكە ارقا سۇيەپ ءوسكەندەر ءتىرشىلىكتە كۇنكورىستىك تابىس تا تابا المايدى. ويتكەنى, ولار ەڭبەكتىڭ ءالىپپەسىن دە مەڭگەرمەگەن.
قازىر وتكەن زاماندى اۋىزعا الساڭ, كەيبىرەۋلەردىڭ توبە شاشى تىك تۇرادى. «قىلىشىنان قان تامعان, توتاليتارلىق جۇيە» دەپ. سولاي دا شىعار. بىراق سول جۇيەنىڭ دە ۇلگى الارداي جاقسى تاجىريبەسى بار ەدى عوي. ماسەلەن, مەكتەپ وقۋشىلارى ەكى توقسانعا جۋىق اۋداندا قىزىلشاعا شىعاتىن. مەكتەپتىڭ قاسىنداعى باۋ-باقشانى كۇتەتىن. ءشوپ مايالايتىن. سەنبىلىككە اتسالىساتىن. قالاداعى ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بولعاندارعا ارنالعان ەسكەرتكىشتەردى كۇتۋ, مەكتەپ ماڭىن تازالاۋ دا وقۋشىلار موينىندا بولاتىن. تيمۋرشىلار كومانداسى جالعىز-جارىم سوعىس جەسىرلەرىنىڭ ءۇي شارۋاسىن جاساپ بەرەتىن. ول ول ما, ءار مەكتەپتە وقۋ شەبەرحانالارىندا اعاش جونۋ, سىلاقشى, بوياۋشى, ارلەۋشى جانە سانتەحنيك سياقتى كاسىبي ماماندىققا باۋلىناتىن. وقۋعا تۇسە الماعاندار تۇرمىستىق كاسىبي ماماندار دايىندايتىن ۋچيليششەلەرگە ەمتيحانسىز تۇسەتىن. جاتاقحانا بەرىلەدى. ءۇش مەزگىل تەگىن تاماق. ونىڭ ۇستىنە ستيپەنديا…
قازىر دە بار وسىنداي وقۋ ورىندارى. بىراق ءبارى-ءبارى اقىلى. ال مەنىڭ ماقالامنىڭ ارقاۋى – جەتىمدەر ءومىرى. ولار تۋعاننان اناسىنا, اكەسىنە كەرەكسىز بولىپ, تاعدىر تالكەگىنە ۇشىراعاندار وقۋعا اقىنى قايدان تاپسىن.
قاعاز جۇزىندە بالالار ءۇيى جاقسى بولعانىمەن, اقيقاتىندا ءبىلىم مەن تاربيە ەڭبەكپەن ۇشتاستىرىلماعان جابىق مەكەمە كازارماعا ۇقسايدى. تۇيىق شەڭبەردىڭ اتى – تۇيىق شەڭبەر. مىنا قاتال ءومىر ەشكىمنىڭ ماڭدايىنان سىيپامايدى. ءازازىل اقشا ۇستەمدىك قۇرىپ, دۇنيەنىڭ ءبارى ەسەپ-قيساپقا باعىنىپ جاتقاندا تىرەك-تايانىشى جوق جەتىمدەر كىمگە كەرەك؟ جوعارى ءبىلىمدى ماماندار ورىن تابا الماي جۇرگەندە جەتىمدەرگە كىم قولىن سوزىپ جۇمىسقا تۇرعىزادى؟
– كەيدە مەكتەپ ءبىتىرىپ, كامەلەتتىك اتتەستات العاندار تۇراق تابا الماي, قايتا اينالىپ, بالالار ۇيىنە كەلىپ قونىپ جۇرەدى. ءبىراق قاشانعى زاڭسىز باس ساۋعالايدى؟ – دەيدى ۇزاق جىل وسىنداي مەكەمەنى باسقارعان ارداگەر ۇستاز جامال تولەۋبايقىزى ءبىزبەن اڭگىمەسىندە.
كوپ كەشىكپەي مەكتەپ ءبىتىرۋشىلەر قاۋىرسىنى قاتايىپ, ومىرگە جولداما الادى. الدا ارمان كۇتىپ تۇر كوبىن. ەسەيىپ كەتسە دە, اكە-شەشەگە ءومىر بويى بالا ولار. تىرەگى دە, تايانىشى دا بار. ال تۋا تاستاندىلاردى كىم كۇتىپ تۇر؟ سوندىقتان دا جەتىمدەردەن «قايدا باراسىڭ؟» دەپ سۇراۋدان دا قورقاسىڭ.
ماكەن وسەرباەۆا, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى.
الماتى وبلىسى.
