قىرىق شىراقتى ايەل
بارىنە قاشاندا ۋاقىت ءتورەشى. سول وتكەن جىلدار مەن ايلاردىڭ استارىندا قانشاما تاعدىر بار. قازىر قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قاپتاعان ماشينا كەپتەلىسىندە رولدە وتىرعان قىز-كەلىنشەكتەردى كورگەندە ەر ازاماتتىڭ عانا قولىنان كەلەدى, دەگەن وسى كاسىپتى جانى نازىك ارۋلاردىڭ مەڭگەرگەنىنە ريزا بولاسىڭ. ءتىپتى, قىزدىڭ قىرىق جانى بار دەپ تەگىن ايتىلماعان-اۋ, ءسىرا.
بارىنە قاشاندا ۋاقىت ءتورەشى. سول وتكەن جىلدار مەن ايلاردىڭ استارىندا قانشاما تاعدىر بار. قازىر قۇمىرسقانىڭ يلەۋىندەي قاپتاعان ماشينا كەپتەلىسىندە رولدە وتىرعان قىز-كەلىنشەكتەردى كورگەندە ەر ازاماتتىڭ عانا قولىنان كەلەدى, دەگەن وسى كاسىپتى جانى نازىك ارۋلاردىڭ مەڭگەرگەنىنە ريزا بولاسىڭ. ءتىپتى, قىزدىڭ قىرىق جانى بار دەپ تەگىن ايتىلماعان-اۋ, ءسىرا.
ءازيز ءجۇزىن ءاز ناۋرىزدىڭ نۇرىنداي تارام-تارام ءومىر ورنەگى باسقانىمەن ءالى دە شيراق, سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى اسىلجان تاجىباەۆا وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى ماشيناسىن جۇيتكىتىپ, شاڭ قاپتىرعان كەزدە «وسىنداي دا قايسار جان بولادى ەكەن-اۋ» دەيتىن قيىن ماماندىقتى ۇرشىقشا يگەرگەنىنە تاڭدانعان كوپشىلىك. مۇندايلار ساۋساقپەن سانارلىق ەدى. اسىلجان انانىڭ اكەسى تولەۋلى جوڭعار شاپقىنشىلىعىن ەسكە سالاتىن اڭىراقايدى, قۇلجاباسى, قۋشوقىنى مەكەندەگەن قاراپايىم جان ەكەن. ەل باسىنا كۇن تۋعان سوناۋ اشارشىلىقتا التى بالانىڭ ۇشەۋىنەن ايىرىلادى. تۇركىسىبتىڭ الىپ قۇرىلىسىنا قاتىسقان تۇڭعىش تەمىرجولشىنىڭ ءبىرى. كەيىن ءشيلىباستاۋ ستانساسىنا ورنىعىپ, 37 جاسىندا كەنەتتەن كەزدەسكەن كەسەلدەن كوز جۇمادى. جاستاي ءۇش بالامەن جەسىر قالعان كۇليپا وسىلاي تاعدىر تاۋقىمەتىن باسىنان وتكەرۋىنە تۋرا كەلىپتى.
تۋعان اپكەسى نەسىپجان, سىڭلىلەرى اينا مەن اسىلجان ءشيلىباستاۋدان كوشىپ 77-ءشى رازەزگە, ودان قوپا ستانساسىنا كەلەدى. تاعدىر دەگەن الاپات قۇيىنداي, جەتى سىنىپتى ءىلدالدالاپ بىتىرگەن اسىلجان دەگەرەستەگى ناعاشىلارىنىڭ قولىندا وسەدى. ودان ءارى وتكەن كۇندەر ەلەسىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, ول اڭگىمەسىن اسىقپاي ساباقتادى.
– دەگەرەستە تۇرىپ جاتىرمىز. ناعاشى اتام 95-كە كەلىپ قايتىپتى. ول كىسىنى مەن كورگەم جوق. ءۇش بالاسىن بىردەي اسكەرگە العاندا بىرەۋىنەن دە توپىراق بۇيىرمايتىن بولدى دەپ, جارىقتىق قۇسامەن ومىردەن ءوتىپتى. 4-سىنىپتا قوپاعا جاياۋ بارعانىم ەسىمدە. دەگەرەستەن شامالاپ العاندا 30 شاقىرىمداي. شەشەم بار. ول الدىدا, مەن سوڭىندا جاياۋ… ءسويتىپ ۋاقىت وتە بەردى. 1949 جىلدىڭ مامىر ايىندا تۇرمىسقا شىقتىم. وتگونعا كوشىپ باردىق. بەس بالالى بولدىق. جولداسىم بايجامبىل قوردايدىڭ ارعى جاعىنداعى قاسىق دەگەن جەردىڭ جىگىتى. اتاكاسىپتى مەڭگەرىپ, مال باقتىق. كەيدە ويلاسام ءومىر بويى بەينەتتەن كوزى اشىلماعان ادام سياقتانامىن. بىراق, ولاي ەمەس-اۋ. 1950-51 جىلى قىس قاتتى بولىپ, مال جۇتقا ۇشىرادى. مىنە, سول جىلى تۇڭعىشىم اۋەس بەسىكتە, ونى شەشىپ الۋعا دا مۇرشا بولمادى. كادىمگى كيىز ۇيدەمىز. مالدىڭ قامى دەگەندەي, ءسويتىپ ءجۇرىپ كۇن كوردىك. قازىرگى مالشىلاردىكى راحات ونىڭ جانىندا, – دەدى كەيۋانا.
جولداسىم دا «وقى-وقى» دەپ قولقالاۋىمدى قويمادىم. اۋىلعا قونىس اۋداردىق. تارازداعى تەحنيكۋمدا مال دارىگەرىنىڭ وقۋىن وقىدى. ءسويتىپ جۇرگەندە ونى شايتان ءتۇرتىپتى. بۇل مال دارىگەرى, انا ەكىنشى ايەلى دە ەكى بالالى بولىپ ۇلگەرگەن. وتباسىنا قايتپاي, سونىمەن ءومىرىن جالعادى.
ەندى نە ىستەيمىن, دەپ اكەمە حات جازدىم. ەكى كۇن سول جەردە بولىپ اعايىنداردى جيىپ ءمان-جايدى ايتتى دا, ءبىزدى بەرىكتاسقا كوشىرىپ اكەلدى. قاراپ قالاي وتىرام, جۇمىسقا ارالاستىم. ءبىر بارسام كەتپەن كوتەرىپ كەلەسىڭ, ءبىر بارسام جوق شوپكە باراسىڭ, دەيدى. ءبىر كۇنى تۇقىم سەبۋگە شىعاردى. تراكتوريست لاۆادا دەگەن ورىس اتى-ءجونى عانا ەسىمدە قالىپتى. زينا بومبەنكو دەگەن ايەل ەكەۋمىز ءۇش تۇقىمسەپكىشكە قىزمەتشىمىز, بيداي سالامىز, ايتەۋىر جۇمىسسىز ەمەسپىز دەگەندەي. كەيدە ءوزى تاماققا كەتكەندە لاۆادا بىزگە تراكتور ايداڭدار, دەيدى. زينا تۇقىمسەپكىشتە قالادى دا, تراكتورعا مەنى وتىرعىزادى. «تى تاكايا شۋسترايا, داۆاي ساديس», دەپ قويادى. ءسويتىپ جۇرگەندە تراكتور جۇرگىزۋدى اجەپتەۋىر ۇيرەندىم.
تەحنيكاعا يكەمدىلىگىمدى اڭعارعان ديرەكتور اكەمە ۇزىناعاشتاعى دوسااف-تىڭ شوفەر-مەحانيزاتورلار كۋرسىنا قىزىڭدى جىبەرەسىڭ بە دەپتى. اكەم اقىلداسقاندا بىردەن بارامىن, دەدىم. ۇزىناعاشقا كەلسەم, وقۋ الدەقاشان باستالىپ كەتىپتى. بۇل 1962 جىلدىڭ جازى. بەس ورىس ايەل, مەن التىنشىسىمىن. الدىڭعى قاتاردا وتىرامىن. ساباق ۇلگەرىمىم جاقسى. وقۋدى ءبىتىردىم, پراۆومدى الدىم. جۇمىسقا كىرىستىم.
بەرىكتاستا ءبىراز ءومىرىم ءوتتى. بالالاردىڭ الدى سەگىزدى بىتىرەتىن بولدى. ەندى ونجىلدىق مەكتەبى بار اۋىل قايدا, سونى ويلاستىرۋ كەرەك بولدى. اقىرى, جاقىن اعايىنىمىز بەيسەنباي سارتجانوۆ اعانى پانالاپ, ۇمبەتالى اۋىلىنا كوشىپ كەلدىك. ءبارى ريزا نيەتتەرىمەن قارسى الىپ, ىرگەلەرىن ۇسىندى. سودان وسىندا تۇراقتاپ قالدىم.
ايتپاقشى, كەلە سالىسىمەن اعايىندارىم ساۋىنشى بول, دەدى. كوبى شوپىرلىعىمدى قولاي كورمەدى. باياعى ايەلگە قول ەمەس دەگەندەرى. ۇزىناعاشتاعى اۆتوبازاعا باردىم. ەكى ەسكى ساموسۆالدىڭ بىرەۋىن ۇسىندى. وندا كيروۆ ۇجىمشارى قۇرامىنا تاران, گرپ, نايدەنوۆ دەگەن ءتورت بولىمشە كىرەتىن. قامباعا استىق قۇيامىز. ءسويتىپ جۇرگەندە الگى ەسكى ماشينە ەسەپتەن شىعارىلىپ, ءسۇت تاسيتىن جاڭا ماشينە الدىم.
كيروۆ ۇجىمشارىندا (كەيىننەن «پروگرەسس» اتالدى) 1963 جىلدان 1983 جىلعا دەيىن 20 جىل شوفەر بولدىم. ويلاپ وتىرسام, وسى جيىرما جىلدا ءۇش-اق ماشينا ايداپپىن. الىس مال جايىلىمدارىنا قاتىناپ, جەم-ءشوپ, استىق, قىزىلشا, جۇمىسشىلارعا ازىق-ت ۇلىك تاسىدىق. تالاي قيىندىقتار كەزدەستى. بالالاردى دا قاسىمنان ءبىر ەلى تاستامايتىنمىن. اۋىلدا قاراۋسىز قالسا, بۇزىلىپ كەتە مە دەپ قورقامىن. ەكەۋىنىڭ دە شوپىر بولعانى, تەحنيكاعا قۇمارتىپ وسكەنى وسىدان شىعار. قازىر بولاتىمنىڭ قىزى اينۇركەنىم دە مەنىڭ جولىمدى قۋعان. كىشكەنە كەزىنەن-اق, «مەن دە اپام سياقتى شوپىر بولامىن» دەپ ءجۇرىپ ارنايى وقىپ, جۇرگىزۋشى كۋالىگىن العان, دەدى اسىلجان اجە.
ءيا, قايىسپاس قايسارلىعىمەن ءومىرىن قاجىرلى ەڭبەكپەن وتكىزگەن انا, ون بەسكە جۋىق نەمەرە, بىرنەشە شوبەرە سۇيگەن اياۋلى جان. شوپشەك سۇيۋدەن دە ءۇمىتتى. قارا شاڭىراعىندا ءالى شارۋادان قايتپاي ءوز تىرلىگىن رەتىمەن اتقارىپ, قولى قاراپ وتىرمايدى. سىي-قۇرمەتتەن كەندە ەمەس. وڭىرىندە «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن», «ەڭبەك ارداگەرى» مەدالدارى مەن ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنى جارقىرايدى. الماتى وبلىستىق كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان كومپارتياسى ءحىىى سەزىنىڭ دەلەگاتى بولىپ, ۇلكەن مىنبەردەن دە كورىنىپتى. قۇرمەت گراموتالارى دا قات-قات بولىپتى.
ادامنىڭ تاعدىرى ەسىمىمەن بايلانىستى دەگەن. اسىلجان اجە باقىتتى اۋلەتكە شۇعىلا توككەن ساف التىنداي. ۇلى اۋەسباي ۇمبەتالى اۋىلىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاۋاپتى باسشى, كەلىنى ءاليا ۇمبەتالى اقىننىڭ قىزى, ۇزاق جىل مەكتەپتە ماتەماتيكا پانىنەن ءدارىس بەرگەن بىلىكتى ۇستاز. كەنجەسى بولات وتباسىمەن بولەك شاڭىراقتا. ءۇش قىزى ءۇش اۋلەتتىڭ ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرىپ, بارعان جەرىنىڭ باعىن اشقان. گۇلساراسى قوردايدىڭ وتار ماڭىنداعى گۆاردەيسكىدە, ايساراسى جامبىل اقىن اتىنداعى اۋىلدا, قارلىعاشى ۇشقوڭىر اۋىلىندا. قازىر نەمەرەلەرى ءوسىپ, جەتىلىپ كەلەدى. كەلىندەرى دە, كۇيەۋ بالالارى دا ءبىلىمدى ازاماتتار. «اۋەلى دەنساۋلىق بەرگەن ءبىر اللاعا رازىمىن, بالالارىم باقىتتى بولسا مەن دە باقىتتىمىن» دەيدى اسىل انا.
مىنە, تاعى ءبىر ناۋرىزدىڭ مەرەيلى مەرەكەسىن وتباسىمەن قارسى العان كەيۋانا ەلىنىڭ اماندىعى مەن تىنىشتىعىن تىلەپ, الداعى كۇندەرىنە ۇلكەن ۇمىتپەن قارايدى. انانىڭ تىلەگى قابىل بولىپ, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ەڭسەسى دە بيىكتەي تۇسۋدە.
كۇمىسجان بايجان.
الماتى وبلىسى.
