كەۋدەسىندە قانداي جان, تامىرىندا قانداي قان…
77 جاستاعى قازاقتىڭ ۆەلوشاباندوزى ولجاباي سماعۇلوۆ تۋرالى
وتكەن جىلى «ەگەمەنگە» 76 جاستان اسقان ءبىر اقساقال كەلدى. اتى-ءجونى ولجاباي سماعۇلوۆ ەكەن. جەتپىس دەگەنىڭىز جەر ورتادان اسقان جاس, ال وعان جانە التاۋدى قوسساڭ… ادامنىڭ ازداپ, ازداپ ەمەس-اۋ, كەيبىرەۋلەردىڭ ابدەن شارشاڭقىراپ, اياعى قويۋلاناتىن كەز ەمەس پە؟ بىراق بىزگە كەلگەن اقساقالدىڭ تىلەرسەگى دىرىلدەپ, ەكى تىزەسى قالتىلداپ تۇرعان جوق… كەرىسىنشە… «مەن مەككەگە ۆەلوسيپەدپەن بارايىن دەپ ەدىم, سوعان كومەك بەرە الاتىن بىردە-ءبىر مۇسىلمان تابا الماي, «ەگەمەنگە» كەلىپ وتىرمىن», دەدى ول.
77 جاستاعى قازاقتىڭ ۆەلوشاباندوزى ولجاباي سماعۇلوۆ تۋرالى
وتكەن جىلى «ەگەمەنگە» 76 جاستان اسقان ءبىر اقساقال كەلدى. اتى-ءجونى ولجاباي سماعۇلوۆ ەكەن. جەتپىس دەگەنىڭىز جەر ورتادان اسقان جاس, ال وعان جانە التاۋدى قوسساڭ… ادامنىڭ ازداپ, ازداپ ەمەس-اۋ, كەيبىرەۋلەردىڭ ابدەن شارشاڭقىراپ, اياعى قويۋلاناتىن كەز ەمەس پە؟ بىراق بىزگە كەلگەن اقساقالدىڭ تىلەرسەگى دىرىلدەپ, ەكى تىزەسى قالتىلداپ تۇرعان جوق… كەرىسىنشە… «مەن مەككەگە ۆەلوسيپەدپەن بارايىن دەپ ەدىم, سوعان كومەك بەرە الاتىن بىردە-ءبىر مۇسىلمان تابا الماي, «ەگەمەنگە» كەلىپ وتىرمىن», دەدى ول.
سەنەر-سەنبەسىمىزدى بىلمەدىك. سەنبەيىن دەسەڭ, اقساقالدىڭ ءسوزى نىعىز, ءجۇزى جاساڭ, اق ساقالى جەلبىرەپ تۇرسا دا, ەكى بەتىنەن قان تامادى. ونىڭ ۇستىنە ءجۇرىسى شيراق ەكەن, تۇلا بويىنداعى قۋات-كۇشى ءبىر ارناعا توعىسقانداي ەڭكىش قالپى اتىلعالى تۇرعان تاعىنى كوزىڭە ەلەستەتەدى.
ءبىز اقساقالمەن تەرەڭىرەك تانىسۋ ءۇشىن ونىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق تۇردىك. 2003 جىلى ول وزگە ەلدەردىڭ ەڭكەيگەن جاسىندا جاياۋ جۇرىستەن, گىر كوتەرۋدەن, ۆەلوسيپەدپەن الىس ساپارعا شىعۋدان ءتۇرلى رەكوردتار جاساپ جۇرگەن قارتتارىن كورىپ, مەن دە ۆەلوسيپەدپەن ساياحات جاساپ كورەيىنشى دەپ جولعا شىعادى.
Cول جىلدان باستاپ مەن بۇكىل قازاقستاندى, رەسەيدىڭ ءبىراز جەرىن ۆەلوسيپەدپەن شارلاپ شىقتىم, دەيدى اقساقالدىڭ ءوزى. سەنبەسەڭىزدەر, مىنە, بولعان جەرلەرىمنىڭ بارىنەن العان انىقتامالار, سۋرەتتەر… ءسويتىپ, ول ءبىزدىڭ الدىمىزعا ءۇش-ءتورت پاپكا تولى قۇجاتتارىن جايىپ سالدى. ارينە, جۇيەلەنگەن, باعدارلامالانعان ەشنارسە جوق, بىراق اقساقال ۆەلوسيپەدىمەن بارعان جەرىنىڭ بارىنەن ءبىر دەرەك الىپ وتىرعان.
الدىمەن ول ساپاردى 2003 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا قاسيەتتى تۇركىستانعا بارۋدان باستاعان ەكەن. شۋ دەگەندە ونىڭ جانىنا ەكى ادام ەرگەن, بىراق ولار جولدا اينىپ, جوق نارسەگە ءوزارا كەلىسە الماي, كەرى قايتىپ كەتەدى. اقساقال تۇركىستانعا جالعىز جەتىپ, قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە, ونداعى قاسيەتتى ورىنداردىڭ بارىنە زيارات ەتەدى. ايتا كەتەتىنى, ولجەكەڭ بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلمايتىن تاقۋا جان. تۇركىستانداعى مەشىتتىڭ يمامى اقساقالدىڭ نيەتىن قولداپ, قولدان كەلگەن كومەگىن جاساپ, قايتار جولىنا اقشا بەرگىزىپ, پويىزعا شىعارىپ سالادى.
ەكىنشى ساپارعا ولجاباي سماعۇلوۆ 2004 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا شىعادى. بۇل جولى قارت ورال قالاسىنا دەيىن پويىزبەن بارادى, وندا تۇرمىس قۇرعان قىزى بار. ماقساتى سول قالادان شىعىپ, ەلىمىزدىڭ باتىس ءوڭىرىن ۆەلوسيپەدپەن ارالاپ قايتۋ بولعان. ءارى قاراعاندىدا ناۋرىز ايىندا ءالى ىزعىرىق, اياز بار, سوندىقتان بۇل جاقتا ۆەلوسيپەدپەن ءجۇرۋ قيىن-تىن.
اقساقالدىڭ ورال قالاسىندا بولىپ, باتىس قازاقستان وبلىستىق مەشىتىنە سوققانى تۋرالى قمدب وكىل يمامى ەرعالي قاجى كەنەباي ۇلىنىڭ جازىپ بەرگەن انىقتاماسى بار. ودان وسى وبلىستىڭ تۋريزم جانە سپورت باسقارماسىندا بولىپ, ونىڭ باستىعى م.وڭداعانوۆتىڭ قابىلداۋىندا دا بولعان. اقساقالدىڭ ۆەلوسيپەدپەن ساپار شەككەلى كەلگەنىن قۇپتاعان ول اڭگىمە وتكىزىپ, حال-قادەرىنشە كومەك كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە, اقساقال وسى قالاداعى م.مامەتوۆانىڭ مۋزەيىندە, جاڭگىر حان اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتە دە بولىپ, ودان ءارى جولعا شىعادى. مۇنىڭ ءبارىن ولجەكەڭ ءوزىنىڭ جەكە شارۋاسىمەن جۇرگەن قىدىرما ەمەس, ءدۇيىم ەلگە ادامنىڭ كۇش-قايراتىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن, سالاماتتى ءومىر سالتىن جارنامالاپ جۇرگەن جان ەكەنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن جاساپ وتىرعانىن ايتتى. اقساقالدىڭ بولعان جەرلەرىنەن العان تاريحي دەرەكتەرىنىڭ قىزىقتى تۇستارى دا كوپ. ماسەلەن, م.ءمامەتوۆانىڭ مۇراجايىنان الىنعان بۋكلەتكە قاراپ, ورالدا باتىر اپامىزدى ەسكە الاتىن تالاي دۇنيەلەردىڭ جاتقانىن بىلدىك. سونىڭ ىشىندە اناسىنىڭ قىزىنا لاتىن الىپبيىمەن جازعان حاتىنىڭ, مانشۇكتىڭ ءوز قولىمەن تولتىرعان انكەتاسىنىڭ كوشىرمەلەرى سياقتى قۇندى قۇجاتتار دا بار ەكەن.
وكىنىشكە قاراي, جوعارىداي ايتقانىمىزداي, ولجەكەڭنىڭ جيعان دۇنيەلەرىنىڭ ءبىرى دە جۇيەلەنبەگەن, تەك پليۋشكينشە ءبارىن جۇمارلاپ, پاپكاعا جيناي بەرگەن. تۇسىرگەن فوتولارى, جۇرگەن جەرلەرىنەن الىنعان انىقتامالار, زيارات ەتكەن جەردەن, مۋزەيلەردەن العان قولمەن, كومپيۋتەرمەن جازىلعان دەرەكتەر مەن بۋكلەتتەر, كەيبىر ءباسپاسوز ونىمدەرى, ت.ت. كوپ-اق. فوتولارعا قايدا, كىممەن, قاشان تۇسكەنى بەلگىسىز, ايتەۋىر تولىپ جاتقان قازاقتارمەن وتىرىپ-تۇرىپ تۇسە بەرگەن. دەرەكسىز دۇنيەلەر بولعاندىقتان, ولاردىڭ قۇندىلىعى شامالى. ال ولاردى تولىق سارالاپ شىعۋعا قازىر شالىڭنىڭ ءوزىنىڭ دە شاماسى جەتپەيدى, ويتكەنى كوپتەگەن قاعازدىڭ قايدا, قالاي, كىمنەن الىنعانىن ءوزى دە ۇمىتىپ قالىپتى. ايتەۋىر, ءبارى وسىنىڭ ىشىندە, دەيدى ول پاپكالارىن نۇسقاپ, ءوزىڭ ايىرىپ السايشى دەگەندى ەمەۋرىنمەن اڭعارتىپ.
سونىمەن, ساپار بارىسىنا ورالايىق. ورالدان شىققان قارت چاپاي, يندەربور جانە ت.ب. ونداعان ۇساق ەلدى مەكەندەردى باسا وتىرىپ, اتىراۋعا جەتەدى. جول بويى قينالعانىن ايتۋ بولەك اڭگىمە. اقساقالدى اتىراۋلىقتار جاقسى قارسى الادى. ونىڭ دۇرىس نيەتىن جالپاق جۇرتقا جاقسى جارنامالاپ, كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىپ, قارجىلاي كومەك تە بەرەدى. وسى قالادا تۇڭعىش رەت ولجاباي اقساقال نەمىستىڭ دۇرىس ۆەلوسيپەدىنە دە قول جەتكىزەدى. اتىراۋلىقتاردىڭ سول سىيىنا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ وتىرادى. اتىراۋدان شىققان اقساقال ماقات, قۇلسارى, بەينەۋ, شەتپە جانە ت.ب. ەلدى مەكەندەردى باسا وتىرىپ, اقتاۋعا جەتەدى.
اقساقالدىڭ قۇجاتتارىنىڭ اراسىندا كەيبىر جانداردىڭ ءباسپاسوز بەتىنە شىققان, كەيدە ءتىپتى قولمەن جازىپ بەرگەن پىكىرلەرى دە بار. ماسەلەن, ماڭعىستاۋ وبلىسى بەينەۋ اۋدانىنداعى بورانقۇل اۋىلدىق وكرۋگىنەن العان انىقتاماسىنا عاينيدەن بوراشەۆ دەگەن ازامات: «2004 جىلدىڭ 6 ماۋسىمى كۇنى ولجاباي سماعۇلوۆ اقساقال بىزگە كەلدى. ءجۇرىسى شيراق, وسى جەرگە ۆەلوسيپەدپەن جەتىپتى. قازاق جاستارىنا دەننىڭ ساۋ بولۋى ءۇشىن قيمىل قاجەتتىگىنىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ جۇرگەن ادام دەپ ەسەپتەدىك. ۆەلوسيپەدپەن دۇنيەنى ارالاپ شىعۋىڭىزعا تىلەكتەسپىن. قاسيەتتى ماڭعىستاۋ جەرى جانىڭىزعا قۋات بەرسىن!» دەپ پىكىر جازىپتى. ولجەكەڭ وسى ولكەدەگى تالاي اۋليەلەردىڭ باسىنا زيارات ەتكەنىن ماقتانىشپەن ايتادى.
ودان ءارى اقساقال اقتاۋدان پويىزبەن قاندىاعاشقا, وسى جەردەن قايتادان تەمىر تۇلپارىنا ءمىنىپ, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جەرلەرىنە تارتادى. ەمبى, شالقار, ارال, ايتەكە بي, جوسالى, بايقوڭىردى باسىپ, قىزىلورداعا جەتەدى. جول بويعى ەلدى مەكەندەردەن ءار ءتۇرلى ماتىنمەن جازىلعان كوپتەگەن انىقتامالارى بار. ولاردىڭ بارىندە دە قارتتىڭ ۆەلوسيپەدپەن جالعىز ءوزى ساياحاتتاپ كەلگەنى جازىلعان. اقساقال قىزىلورداعا جەتكەن سوڭ وسىندا بىرنەشە كۇن تىنىعىپ جاتادى. تاريحي ورىندارعا بارىپ, زيارات ەتەدى. سونىڭ ىشىندە قورقىت اتانىڭ كەسەنەسىندە جانە ت.ب. جەرلەردە تۇسكەن سۋرەتتەرى بار. وسى قالادا وبلىستىق تۋريزم جانە سپورت باسقارماسى باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى ا.وڭعارباەۆتىڭ بەرگەن انىقتاماسىندا: «…ون دەيستۆيتەلنو پريبىل ۆ كىزىلوردينسكۋيۋ وبلاست 23 يۋليا 2004 گودا, ۋچاستۆۋيا ۆ ۆەلوپروبەگە پو گورودام كازاحستانا. وبل. ۋپراۆلەنيەم تۋريزما ي سپورتا بىلا ورگانيزوۆانا ۆسترەچا ۆ گ.كىزىلوردە ي ۆو ۆسەح سەمي رايوناح وبلاستي, بىل وترەمونتيروۆان ۆەلوسيپەد, پروياۆلەنى فوتوپلەنكي نا سۋممۋ 800 تەنگە, پوكۋپكا فوتوپلەنوك 400 تەنگە, ماتەريالنايا پوموشش ۆ رازمەرە 2000 تەنگە ي پودارەنا فۋتبولكا «كىزىلوردينسكايا وبلاست – گورود كاراگاندا» دەپ جازىلعان. ءبىر قىزىعى – ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزۋدى مەملەكەتتىك تىلگە 2001 جىلى كوشىرگەن وبلىستا رەسمي انىقتاما ءالى دە ورىسشا جازىلادى ەكەن…
قىزىلوردادان ءارى قايتار جولىن ەكى رەت باسپاس ءۇشىن, ولجەكەڭ اقتوبەگە پويىزبەن جەتەدى. مۇنداعى ەستىگەن حالىق تا قارتتى جاقسى قارسى الادى. وسى جەردەن تەمىر تۇلپارىنا قايتا وتىرعان اقساقال قوستاناي وبلىسىنىڭ اۋماعىنا تارتادى. مۇندا تالاي ەلدى مەكەندەردى باسىپ, قوستانايعا شىعادى.
تاعى دا قايتالاپ ايتۋعا تۋرا كەلەدى, ءومىرى قاعاز, جازۋ-سىزۋ جۇمىستارىمەن اينالىسپاعان, ولاردى قالاي رەتتەۋدى ويلاپ باس قاتىرىپ تا كورمەگەن, جۇرگىزۋشى بولىپ, تەك قانا قارا جۇمىسپەن اينالىسقان قارت ءوزىنىڭ جۇرگەن جەرلەرىن دە كارتاعا جۇيەلى تۇردە تۇسىرمەگەن. ءار ساپارىنداعى جيعان دەرەكتەرىنىڭ ءبارى ۇيمە-جۇيمە, ءبىرى بار, ءبىرى جوق. العان انىقتامالارىندا دا ءبىرىزدى ءماتىن جوق, كىم نە جازسا شالىڭ سونى قاناعات تۇتىپ جۇرە بەرگەن. ماسەلەن, قوستاناي وبلىسىنىڭ مەڭدىقارا اۋدانى اقسۋات اۋىلىنداعى س.كوبەەۆ اتىنداعى مەكتەپ جەرگىلىكتى «كوممۋنيستيچەسكي پۋت» دەگەن گازەتتەگى 1988 جىلى وزدەرى تۋرالى شىققان شاعىن ماتەريالدىڭ كسەروكوشىرمەسىنە «اقسۋات نەگىزگى مەكتەبىنەن ەسكەرتكىش» دەگەن انىقتاما بەرگەن ەكەن…
قوستانايدان ءارى ولجاباي سماعۇلوۆ لەنينسك, تروەبراتنوە ارقىلى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ جامبىل اۋدانىنا شىعادى. ونىڭ مامليۋت اۋدانىن, وبلىس ورتالىعىن ارالاپ, ودان اققايىڭ اۋدانى ارقىلى كوكشەتاۋ, اقمولا وڭىرلەرىنىڭ اۋىل-سەلولارىنا شىعىپ, ولاردى باسىپ وتكەنى تۋرالى ءتۇرلى انىقتامالارى بار. بۇل جولى اقساقال 7-8 اي ءجۇرىپ, قاراعاندىداعى ۇيىنە جەتكەن.
2005 جىلى اقساقال ءوزىنىڭ ساپارىن ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنا ارناپتى. بۇل جولى ول قاراعاندىدان جەزقازعان باعىتىنا شىعىپ, ونداعى تاريحي جەرلەردىڭ ءبىرازىنا زيارات ەتىپ, ودان الماتىعا دەيىن بارعان. وڭتۇستىك استانادان ەلىمىزدىڭ شىعىس وڭىرلەرىنە شىعىپ, تەمىر تۇلپارىمەن تالدىقورعان, سەمەي, وسكەمەن, پاۆلودار وڭىرلەرىن ارالاپ شىققان. ناقتى مارشرۋت, بەكىتىلگەن جوبا بولماعان سوڭ, ونىڭ قانشا مىڭ شاقىرىمدى ۆەلوسيپەدپەن وتكەنى دە بەلگىسىز. نەگىزىنەن ول جەتكەن جەرىنەن ءارى قالاي ءجۇرۋدى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردان سۇراپ الىپ, كەتە بەرگەن. كوبىنەسە انىقتاما بەرگەن اۋىلدىق وكرۋگ اكىمدىگىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءوز بىلگەنىنشە اقساقالعا ءارى قارايعى مارشرۋتتارىن سىزىپ بەرىپ وتىرعان. ماسەلەن, اقسۋ-ايۋلىدان ءارى قاراي دۇيسەنباي بي, قاراساز, باۋبەك باتىر, اعادىر جانە ت.ب. مارشرۋتىن بىرەۋ سىزىپ بەرسە, جاڭاارقا اۋدانىنىڭ اۋماعىندا دا بەلگىسىز بىرەۋ ساياحاتشىنىڭ اقتاستى, العاباس, اتاسۋ, ودان اقتايلاق, قارامولا, بيدايىققا دەيىن بارۋى كەرەكتىگىن ادەمىلەپ جازىپ بەرگەن.
ءۇش جىلداعى ساپارلارىندا قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىن ارالاپ شىققان اقساقال 2006 جىلدىڭ مامىر ايىنان باستاپ رەسەي فەدەراتسياسىنا شىققان. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ومبى قالاسىنداعى كونسۋلى اسحات نۇسقابايدىڭ جازىپ بەرگەن انىقتاماسىنان ءۇزىندى كەلتىرە كەتەلىك: «ناستوياششيم كونسۋلستۆو رك ۆ گ.ومسكە پودتۆەرجداەت, چتو گراجدانين رك سماگۋلوۆ ولجاباي تۋسۋپوۆيچ, 01.01.1935 گ.ر., ۋروج. كاراگاندينسكوي وبلاستي رك سوۆەرشاەت ۆەلوپروبەگ پو تەرريتوري روسسيسكوي فەدەراتسي, مارشرۋت گ.پەتروپاۆلوۆسك (رەسپۋبليكي كازاحستان) – گ.موسكۆا (رف) پوسۆياششەننىي گودۋ ابايا ۆ روسسي ي گودۋ پۋشكينا ۆ كازاحستانە». ولجەكەڭنىڭ قولىنداعى قۇجاتتاردىڭ اراسىنداعى ەڭ ساۋاتتى جازىلعان دۇرىس انىقتاما دا وسى ەكەن. مۇندا ولجەكەڭنىڭ ءجۇرىس مارشرۋتى, ماقساتى, ءوزىنىڭ كىم ەكەندىگى ءبار-ءبارى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق كورسەتىلىپتى. سونىمەن بىرگە, انىقتامانىڭ سوڭىندا ونىڭ قايدا تۇراتىندىعى دا كورسەتىلىپ, كونسۋل قولىن قويىپ, ءمورىن باسقان. رەسەي اۋماعىمەن جالعىز ساپار شەگىپ بارا جاتقان ۆەلوسيپەدشى قارتتىڭ كىم ەكەنى, نە ءۇشىن جۇرگەنى تۋرالى قىسقا دا نۇسقا پايدالى اقپارات بەرىلگەن.
سونىمەن, قارتىمىز قىزىلجاردان ومبىعا جەتىپ, ودان رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىنا قاراي ساپار شەگەدى. رەسەيدىڭ ءسىبىر مەن قيىر شىعىسىنىڭ ورتالىعى اتانعان, قازاق ەجەلدەن قونىستانعان ومبى ءوڭىرى مەن ومبى قالاسى تۋرالى دا ازدى-كوپ دەرەكتەر جيناي كەتىپتى. سونىڭ ىشىندە ومبى قالاسىندا ءسىبىر مەن قيىر شىعىستاعى مۇسىلمانداردىڭ ءدىني باسقارماسى ورنالاسقاندىعى جانە وبلىستا 18 مەشىت بارلىعى و.سماعۇلوۆ دەرەكتەرىنەن بەلگىلى بولىپ وتىر.
تۇمەننەن چەليابى باعىتىنا شىعىپ, ولجەكەڭ تاتار, باشقۇرت, چۋۆاش جەرلەرىن باسىپ, ماسكەۋدىڭ تۇبىندەگى ۆولوكولامسك قالاسىنا دەيىن جەتەدى. بىراق ماسكەۋدىڭ وزىنە ۆەلوسيپەدپەن كىرمەي (جول قاۋىپتى, سەبەبى كولىك كوپ ەكەنىن ەستىگەن سوڭ), وعان اۆتوكولىكپەن جەتەدى. وسى ساپارىندا بارلىعى 83 كۇن ءجۇرىپ, ماسكەۋدەن پويىزبەن ەلگە قايتقان. قارتتىڭ وسىنشا جولدى جالعىز ءوزى ۆەلوسيپەدپەن جۇرگەندىگىن راستايتىن قۇجاتتارىنىڭ اراسىندا تۇمەن قالاسى مەن وبلىسىندا 2006 جىلدىڭ 11-14 ءساۋىرى ارالىعىندا بولعانى تۋرالى قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ «تيۋمەنسكايا وبلاستنايا وبششەستۆەننايا ورگانيزاتسيا – «دوستىقتىڭ» توراعاسى ق.سەرعازينوۆتىڭ, چەليابى وبلىسىنىڭ «تسەنتر تاتارسكوي ي باشكيرسكوي كۋلتۋرى» توراعاسى م.شارافۋتدينوۆتىڭ, وسى وبلىستاعى يۋرۋزاني, ساتكي, اشي قالالارىنىڭ يمامدارى ف.احمەدزيانوۆتىڭ, ي.زيگانگيروۆتىڭ, گ.فايزراحمانوۆتىڭ, باشقۇرتستاننىڭ ديۋرتيۋلي قالاسىنداعى «ميراس» سوبورلىق مەشىتىنىڭ يمامى ر.يسانبەرليننىڭ, ۆەرحنەياركەەۆو سەلوسى مەشىتىنىڭ يمام-ءمۋحتاسيبى ر.شايحۋدديننىڭ, تاتارستاننىڭ كۋزەنبەتەۆو دەرەۆنياسىنىڭ يمام-ءحاتيبى گ.مۋسيننىڭ, چۋۆاش رەسپۋبليكاسىنىڭ چەبوكسارى قالاسىنداعى اكىمشىلىگىنىڭ دەنە تاربيەسى, سپورت جانە تۋريزم باسقارماسىنىڭ باستىعى ي.كامادانوۆتىڭ جانە ت.ب. قولدارىن قويىپ, ءمورىن باسىپ بەرگەن انىقتامالارى بار. ولاردىڭ ءبارى قاراعاندىلىق ولجاباي سماعۇلوۆتىڭ ءوز اۋماقتارىنان ۆەلوسيپەدپەن وتكەنىن كورسەتكەن.
2006 جىلدىڭ 20 مامىرىندا ۆەلوساياحاتشى قازان قالاسىندا بولعان ەكەن. وسى قالاداعى «تاتارستان رەسپۋبليكاسى ميللي-ءماداني بەرلاشمالەرەنەڭ اسسوتسياتسياسىنداعى» قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى س.جاقسىباەۆپەن كەزدەسىپ, ول شاباندوزعا 2 مىڭ رەسەي ءرۋبلى كولەمىندە قارجىلاي كومەك بەرىپ, شىعارىپ سالعاندىعى تۋرالى مورمەن راستالعان انىقتاما بار. ءسويتىپ, ماسكەۋ تۇبىنە دەيىن ۆەلوسيپەدپەن بارعان قارت ودان ءارى جوعارىدا ايتقانىمىزداي 83 كۇن ءجۇرىپ ۇيىنە پويىزبەن جەتىپتى.
كەلەسى جىلدارى دا ولجاباي سماعۇلوۆ اتاقتى ادامداردىڭ باسىنا بارىپ, زيارات ەتكەن. سونىڭ ىشىندە پاۆلودار وبلىسىنداعى مۇسا شورمانوۆ, ءماشھۇر-ءجۇسىپ كوپەەۆ, سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ جانە ت.ب. كەسەنەسىندە بولىپ قايتقان.
ءسويتىپ, قارا شال قازاقتىڭ بويىنداعى كۇش-قايراتتىڭ وزگەلەردەن كەم ەمەس ەكەنىنە قالىڭ ەلدىڭ دە كوزىن جەتكىزەدى. بىراق باسقا وركەنيەتتى ەلدەر سەكىلدى ونىڭ وجەتتىگىن, تاۋەكەلشىل قايراتىن باعالايتىن, جاستارعا ۇلگى ەتىپ, لايىقتى دەڭگەيدە جارنامالايتىن, قولداعىنىڭ ءبارىن جاساپ, قولدايتىن جان جوق ەكەنىنە ءوزىنىڭ كوزى جەتپەگەن ەدى. وركەنيەتتى حالىقتار وزدەرىنىڭ رەكورد جاساۋعا ۇمتىلعان قارتتارىن سول ەلدىڭ بارلىق ىزگى نيەتتى جاندارى اسپانعا كوتەرىپ ارداقتايدى, ءوز حالقىنىڭ قايراتتى ەرلەرى بار ەكەنىن كورسەتكەنى ءۇشىن ونىڭ ۇستىنەن قۇس ۇشىرماي قاستەرلەيدى. ال بىزدە…
بىزدە مە, بىزدە… جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ «اقبىلەك» رومانىندا ىسكەندىر دۋانا ەسىمدى ەرەكشە كەيىپكەر بار. ەشكىمگە زيانى جوق, ەشكىمنىڭ كوڭىلىن قالدىرمايتىن ءبىر اق نيەتتى, ادال دا ابزال, تاقۋا ادام. سونىمەن بىرگە, پەنداۋي تىرلىكتى مانسۇق قىلىپ, ءۇي-كۇي كۇيتتەمەگەن, ەشكىمنىڭ كوڭىلىن قالدىرمايتىن, قالىڭ ەلدى قىسى-جازى جاياۋ ارالايتىن ءبىر جۇمباق جان. «بۇل وسكەمەنىڭىز, بۋرابايىڭىز, بۇل سەمەيىڭىز, بۇل قارقارالىڭىز – ءبارىن دە ىسكەندىر جالاڭاياق شارلاعان. ول وتاربانى دا, پاروحودتى دا كورگەن. ء…ىسكەندىردە ءۇي جوق. كەز كەلگەن ءۇي – وعان ءۇي. تاۋ-تاس, ساي-سالا, ەسكى مولا – ءبارى دە وعان ءۇي. وندا ەل دە جوق. ونىڭ ءۇيى – ءدۇيىم قازاق. وندا مال دا جوق. ول دۇنيە جيمايدى. اقشا بەرسەڭ, كەز كەلگەن اۋىلدىڭ بالالارىن جارىستىرادى دا, بايگە ۇلەستىرەدى. ىسكەندىر دوربا سالمايدى, ىرىمشىك-قۇرتىڭدى المايدى, وعان قولما-قول ىشەتىن تاماق بەرسەڭ بولعانى. ءتوردىڭ الدىنا شارت جۇگىنىپ وتىرادى دا: «اللا حاق!» دەپ ءبىر اقىرىپ, قىلق ەتكىزىپ, قاعىپ سالىپ, اساسىن ءبىر تىرەپ, تۇرىپ كەتەدى.
ىسكەندىردىڭ قاباق شىتقانىن ءبىر جان كورگەن ەمەس, قاشان كورسەڭ دە جايراڭداپ, جىميىپ وتىرعانى. ىسكەندىردىڭ نە عىپ مۇنداي بولىپ جارالعانىن, ونىڭ كەۋدەسىندە نە قىلعان جۇرەك, تامىرىندا قانداي قان, بويىندا نەتكەن قايرات بارلىعىن ويلايتىن ءبىر ادام جوق. ەل تەك ونى: «دۋانا, دۋانا» دەيدى, ءبىر الۋان ادام دەيدى»…
نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, ولجاباي سماعۇلوۆپەن تانىسقاندا سول ىسكەندىر ەسىمە ءتۇستى. 80-گە تاياعان جاسىندا ۆەلوسيپەدپەن ساپارعا شىعامىن, ءدۇيىم الەمگە قازاقتىڭ قارا شالىنىڭ قايراتىن كورسەتەمىن دەگەن اقساقالعا تاڭقالىپ, بۇل نە قىلعان جان,«ونىڭ كەۋدەسىندە نە قىلعان جۇرەك, تامىرىندا قانداي قان, بويىندا نەتكەن قايرات بارلىعىن ويلايتىن ءبىر جان» قازىرگى, «وركەنيەتتى» قازاقتىڭ اراسىنان دا تابىلماپتى.
تاڭقالماق تۇگىلى, «ە, ءۇي العىسى كەلىپ جۇرگەن بىرەۋ عوي. ە, بىلەمىز عوي ونى», دەگەن سەكىلدى قازاققا ءتان قىبىر-جىبىر سوزدەرمەن تۇيرەگىسى كەلگەن ادامدار دا تابىلعان. ولجەكەڭ تۋرالى كەيبىر قاراعاندىلىق ارىپتەستەرىمىزدەن سۇراعاندا وسىنداي پىكىرلەر ەستىدىك. راس, ولجاباي قارتتا دا ءۇي جوق ەكەن. جيعان-تەرگەنىنىڭ ءبارىن ساناپ بەرىپ, قاراعاندىدان ساتىپ العان ءۇيىن قازاقشىلىققا سالىپ, دۇرىس رەسىمدەمەگەن. ال ول ءۇيدى بۇلارعا ساتىپ, اقشاسىن العان جىگىت جول اپاتىنان قايتىس بولعان. ارتىنان مارقۇمنىڭ اپاسى ما, قارىنداسى ما – ايتەۋىر زاڭعا جۇيرىك ءبىر تۋىسى تابىلىپ, قۇجاتى قولىندا بولعان سوڭ, ولجاباي سماعۇلوۆتىڭ وتباسىنان ءۇيدى سوت ارقىلى تارتىپ العان. سودان بەرى ولجەكەڭ كەمپىرى, قىزى, ەكى جيەنى بار – ءبارى ءبىر ۇيشىكتى جالداپ تۇرىپ جاتىر… جاڭاعى «ە-ەە, ءى-ءىى, بىلەمىز عوي», دەگەندەر ونىڭ ءۇي الۋعا كومەكتەسۋدى سۇراپ, ەسىك-ەسىكتەن وتكەنىن بىلەدى. ال 80-گە شىققان جاسىندا رەكورد جاسايمىن دەپ ءبىراز جەردى شارلاعانىن, ءسويتىپ ادامنىڭ قۋاتى جاسىنا قاراماي كوپ نارسەگە جەتەتىنىن دالەلدەگەنىن, كوركەمسوز تىلىمەن ايتقاندا, سالاماتتى ءومىر سالتىن جارنامالاعانىن, سايىپ كەلگەندە, دۇنيەگە قازاقتىڭ اتىن جاقسى جاعىنان شىعارۋعا ءوز قولىنان كەلگەن ۇلەسىن قوسىپ جۇرگەنىن بىلگىسى دە كەلمەيدى.
قاراعاندىلىق شەنەۋنىكتەردىڭ دە قارتقا دەگەن كوڭىلى سالقىن, ونى ءوز مۇددەسىن عانا كۇيتتەپ جۇرگەن كوپ پەندەنىڭ ءبىرى دەپ قانا بىلەتىن سياقتى. ايتپەسە, قاراعاندىنىڭ اتىن شىعارىپ جۇرگەن جانعا ماتەريالدىق, مورالدىق تۇرعىدان لايىقتى قولداۋ جاساماي ما؟ ارقاسىنا «ASTANA» دەپ جازىپ العان شەتەلدىك ۆەلوسيپەدشىلەرگە ءبىز بارلىق جاقسىلىقتى جاسايمىز. ول دۇرىس, ويتكەنى, ولار ءبىزدىڭ ەلدىڭ اتىن شىعارىپ ءجۇر. ال ارقاسىنا «قاراعاندى» دەپ جازىپ الىپ, جۋىق شامامەن 15-20 مىڭ شاقىرىم جەردى ۆەلوسيپەدپەن وتكەن قارتتى نەگە قادىرلەمەسكە؟ انەبىر جىلدارى پاۆلودارلىق جەتى جىگىت قازاقستاندى ۆەلوسيپەدپەن شارلاپ ءوتىپ, گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن ەدى. ولجەكەڭنىڭ جالعىز ءوزى ولاردان دا ۇزاق جۇرگەنى حاق. ەندەشە… وسى كۇنى جۇرتتىڭ ءبارى قول جەتكىزىپ جاتقان الەۋمەتتىك پاتەرلەردىڭ ءبىرىن نەگە بەرمەسكە؟ جاسى 80-گە جۋىقتاسا دا ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ (جاستىڭ دا) قولىنان كەلمەيتىن ءىس جاساپ جۇرگەن قارتتىڭ وزگە جەردەن ەمەس, ءوز ارالارىنان شىققانىن بارلىق قاراعاندىلىقتار ماقتان تۇتسا كەرەك ەدى عوي.
ء…بىر اۋىز سوزبەن قارتتىڭ ءومىر تاريحىنا دا توقتالا كەتەلىك. ولجاباي ءتۇسىپ ۇلى قاراعاندىنىڭ جانىنداعى ميحايلوۆكا دەگەن جەردە 1935 جىلى 1 قاڭتاردا دۇنيەگە كەلگەن. اكەدەن جاستاي قالعان ول ناعاشىسىنىڭ قولىندا ەرجەتكەن. كەيىن شەت اۋدانىنداعى نۇراتالدى دەگەن جەردە باسقا ادامعا تۇرمىسقا شىققان اناسى وزىنە شاقىرىپ, سول جەردە ءومىر سۇرگەن. مال باققان, شوپىر بولعان. ۇزاق جىلدار كەڭشاردىڭ «زيل» ماشيناسىن ايداپ, ءناپاقاسىن ايىرعان. بەس قىزى مەن ەكى ۇلى بار, ولاردان 22 نەمەرە-جيەن ءسۇيىپ وتىر. سولاردىڭ بىرەۋى عانا ورالدا تۇرادى, قالعاندارىنىڭ ءبارى قاراعاندىنىڭ ماڭايىندا.
وتباسىندا, پەشتىڭ تۇبىندە جاتىپ, كەمپىرىنىڭ قولىنان ىستىق ءشايىن ءىشىپ, ءومىرىن وتكىزسە, ەكەۋىنىڭ زەينەتاقىلارى جەتەدى. بىراق بويىندا قايرات, جۇرەكتە نامىسى بار اقساقالعا بىردە, گەرمانيادان قاراعاندىعا دەيىن ۆەلوسيپەدپەن جەتكەن ەگدە جاستاعى نەمىستىڭ ەرلى-زايىپتى ساياحاتشىلارىنىڭ حابارى مازا بەرمەيدى. ولاردى قولداۋشىلار, جول قاراجاتىن بەرەتىن دەمەۋشىلەر, ساپار بويعى قادامدارىن باقىلايتىن ارنايى توپ بارىن دا ەستيدى.
ءبۇيىرى قىزعان اقساقال: اپىر-اۋ, باسقا حالىقتا وسىندايلار بولعاندا قازاقتان نەگە شىقپايدى. وسى مەن شىعىپ كورسەم قايتەدى دەگەن ويعا كەتەدى. بۇل كەزدە جاسى 67-گە كەلگەن اقساقالدىڭ ءمۇمكىنشىلىگىنە ەشكىم سەنە قويمايدى. ءبارى دە «اقىل» ايتىپ, جاندى كۇتۋ كەرەكتىگىن ەسكە سالىپ باعادى. بىراق قايسار قارت ولاردىڭ اقىلىنا توقتاماي, اقىرى, 2003 جىلدىڭ كۇزىندە, جوعارىدا ايتقان, العاشقى ساپارىن باستاعان ەكەن. بىراق ەشبىر ادام, ەش ۇيىم, مەكەمە ونىڭ ءجۇرىسىن قاداعالاپ, مارشرۋتىن سىزىپ, جول بويعى شىعىنىن وتەۋدىڭ جاردەمىن ۇيىمداستىرۋعا بەل شەشىپ كىرىسپەگەن. اقساقال جاپاننىڭ جالعىز جورتقان كوك ءبورىسى سياقتى بولعان. ارينە, وعان بارعان جەرلەرىندەگى مەشىتتەر, جەكە ادامدار 5-10 مىڭ تەڭگەدەن كومەك جاساپ وتىرعان. ءبىر رەتتىك كومەكتەردى «نۇر وتان» حدپ, «اسار» پارتيالارى مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەر, سونىڭ ىشىندە قاراعاندى وبلىستىق اكىمدىگى دە جاساعان. ەڭ ۇلكەن كومەكتى اتىراۋ اكىمدىگى جاساپ, 2004 جىلى قالتاسىنا 50 مىڭ تەڭگە سالىپ بەرگەنى دە بار. بىراق مۇنىڭ ءبارى ءبىر جولدىق كومەك قوي, الدىمەن ساپار مارشرۋتى جاسالىپ, سوسىن ونىڭ بويىنداعى شىعىنداردى وتەۋ, ت.ت. وركەنيەتتى تۇردە جاسالىپ, ۆەلوجورىق قاداعالانىپ وتىرسا, ارتىنان گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا دا ۇسىنۋعا بولار ەدى عوي…
اقساقالدىڭ ساپار شەگۋ بارىسىندا جولدا كورگەن قيىندىقتارىن ايتىپ تاۋىسۋ مۇمكىن ەمەس. بىراق ول ءوزىنىڭ كورگەن قيىنشىلىقتارىن ايتۋعا كەلگەندە ساراڭ. دەگەنمەن… سۋىرتپاقتاپ وتىرىپ بىلگەنىمىز, جالعىز ادامعا سونشا جولدى ءجۇرىپ ءوتۋ وڭاي بولماعان سياقتى. اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىقتارى تاعى بار. وسى تاباندىلىعىنىڭ ءوزى-اق كوپكە ۇلگى بولارلىقتاي.
2002 جىلى ارىپتەس اعامىز ماماديار جاقىپتىڭ «ەگەمەن» ارقىلى كوتەرگەن « ۇلىلىققا تاعزىم» اتتى باستاماسىمەن بولعان جاياۋ ءجۇرىستىڭ بىرىنە قاتىستىق. مەزگىل ماۋسىم ايىنىڭ باسى ەدى. قىزىلجاردان عابيت مۇسىرەپوۆ اۋىلىنا دەيىن 7 ادام 240 شاقىرىم جولدى جاياۋ ءجۇرىپ وتتىك. ءبىزدىڭ ىشىنە سۋسىن, ازىق-ت ۇلىك سالىنعان جانە مەديتسينالىق قىزمەتكەر مىنگەن «گازەل» اۆتوكولىگىمىز بولدى. ول ءبىزدى الدىمىزداعى ءاربىر 2 شاقىرىم قاشىقتىقتان توسىپ تۇراتىن ەدى. مىنە, سونداي جاعدايدا دا قيىنشىلىق بولماي قالمايتىن. كەيدە جاڭبىر قۇيىپ كەتەدى, كەيدە سالقىن جەل تۇرىپ, اۋا سۋىپ كەتەدى. ماسا بۋىپ, قينايتىن كەشتەر دە بولادى. كوپ جۇرگەننەن اياعىڭ ءىسىپ نەمەسە اياق كيىمىڭ قاجاپ جارالانىپ تا قالاسىڭ. بىراق ءبىزدىڭ كومەكشىلەرىمىز قاسىمىزدا. ءتىپتى جۇرۋگە جاراماي قالساڭ, مىنەتىن كولىگىڭ دە دايار. ال ولجەكەڭ اي دالادا جالعىز ءوزى. تالاي رەت ۆەلوسيپەدى دە قيراپ قالعان, اياق-قولدارىن دا جاراقاتتاپ العان كەزدەر بولعان. تالاي رەت ايدالادا تۇنەگەن كەزدەرى دە كەزدەسكەن. سوندا دا شارشاماي, بەتى قايتپاي ءالى كۇنگە ءجۇرىپ كەلەدى.
ول كۇنىنە 40-50 شاقىرىم ءجۇرىپ وتىردىم دەيدى. وسىنشا قاشىقتىقتا ەلدى مەكەن كەزدەسسە جاقسى. ال كەزدەسپەسە, ءتۇن جامىلىپ, ءالى تالاي جەرگە دەيىن جۇرگەن. جەتكەن جەرىندە دە سالۋلى توسەك, سالقىن ءۇي كۇتىپ تۇرماعانى بەلگىلى. شەتكى ءۇيدىڭ ەسىگىن قاعىپ, جىلى سۋ, ىستىق تاماق سۇراپ ءىشۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. ەلدە جۇرگەندە ايتەۋىر, ءار اۋىلدا ءبىر مەشىت بار, كۇندىز جەتسە اقساقال الدىمەن مەشىتكە باس سۇعادى ەكەن. ونداعى مۇسىلماندار قارتتى قارسى الىپ, ۇيىنە الىپ بارادى, جەرگىلىكتى اكىمگە تانىستىرادى, كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, 1-2 كۇن دەمالىس جاساتادى. ال رەسەي جەرىندە مۇنداي جاعدايدىڭ بولماعانى بەلگىلى. جات جەردە, جالعىز ءوزى ۆەلوسيپەدپەن كەتىپ بارا جاتقان قارتتى كوزىڭىزگە ەلەستەتىپ كورىڭىز. كەز كەلگەن ەرىككەن بۇزاقىلار ونى قاتەرگە ۇشىراتۋى مۇمكىن.
مۇسىلمان حالىقتارى وتىراتىن تاتار, باشقۇرت, چۋۆاش جەرلەرىندە ول ەش قيىندىق كورمەگەنىن ايتتى. بىراق ءىشىنارا وندايلاردىڭ بولىپ قالعانىن دا سەزۋگە بولادى. ماسەلەن, «سەن قازاق ەمەسسىڭ, قازاق بۇلاي جۇرە المايدى, سەن تۋتار شىعارسىڭ», دەپ جانە تاعى دا باسقا كۇدىكتەر كەلتىرىپ, تاتار اۋىلىنىڭ ءبىر تۇرعىندارى قاتتى شۇيلىگىپتى…
قارتقا سەنبەگەن جاندار وزىمىزدە دە تابىلعان. قايسى ەكەنىن اتاماي-اق قويايىق, قازاقستانداعى وبلىس ورتالىعىنىڭ بىرىنەن شىققاندا ارتىنان ءبىر ماشينە قۋىپ جەتەدى. ءبىراز ۋاقىت سوڭىندا ءجۇرىپ, الدىنا ءوتىپ كەتەدى. 20-30 شاقىرىمنان كەيىن تاعى دا الدىنان شىعىپ, «تەكسەرەدى». بۇل مەنىڭ شىن جۇرگەن-جۇرمەگەنىمدى اڭدۋ ءۇشىن جىبەرىلگەن كولىك ەكەنىن ۇقتىم, دەيدى قارت. سونى ىستەپ وتىرعان جاڭا عانا قۇرمەتتەپ, اتتاندىرىپ سالعان وبلىستىڭ ادامدارى…
سونىمەن, قارتتىڭ وسى ماقالانىڭ باسىندا جازعان, بىزگە كەلىپ, مەككە ساپارىنا بارۋدى قولداۋ ماسەلەسىنە ورالايىق.
اقساقالدىڭ مەككەگە ساپار جاساۋعا كۇش-قۋاتى جەتەتىنىنە كوزىمىز جەتكەن سوڭ, استاناداعى تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنە, «نۇر وتان» حدپ, قاراعاندى وبلىستىق اكىمدىگىنە حاتتار جازىپ بەرىپ, ءوز تاراپىمىزدان «ەگەمەندە» قولداۋ بىلدىرەتىنىمىزدى ايتىپ, ولاردىڭ قولداۋلارىن, جول باعدارىن جاساپ, قارجىلىق كومەك ۇيىمداستىرۋىن وتىندىك. اقساقال دا سول كەزدەردە بىزگە ءجيى كەلىپ, بارلىق ءجايدى حاباردار ەتىپ وتىردى. شۋ دەگەندە قولداۋ بولا قويماسا دا ارتىنان ماسەلە وڭ شەشىلىپ كەلە جاتتى. اقساقالدى جالعىز جىبەرۋگە تاۋەكەل ەتپەگەندەر ونىڭ جانىنا سەرىكتەر تاۋىپ الۋىن ءوتىندى. بۇل تالاپ تا ورىندالىپ, قاراعاندىدان 6 سەرىك تابىلدى. قاتاڭ مارشرۋت جاسالىپ, ۆيزا ءماسەلەلەرى دە شەشىلۋگە تاياپ قالدى. بىراق… بىراق ارتىنان ءتۇرلى سەبەپتەرمەن سۋ اياعى قۇردىمعا كەتتى. جەتى ادامعا قاراجات تابۋ قيىن دەلىندى جانە ت.ب. سىلتاۋلار تابىلىپ, اقىرى قارتتىڭ مەككەگە ۆەلوساپار جاساماق بولعان نيەتى اياقسىز قالدى…
وسىدان كەيىن ولجاباي سماعۇلوۆ اقساقال بىزگە كەلۋدى دە قويدى. ول ەندى ەشكىمگە سەنبەيتىن سەكىلدى. بىراق ونىڭ امان-ساۋ ەكەنىن قاراعاندىلىق ارىپتەستەرىمىزدەن ەستىپ وتىردىق. ءاماندا, امان بولسىن, باتىر اعامىز. باتىرلىق بىلەكتە ەمەس, جۇرەكتە عوي. قازاقتىڭ ءبىر باتىرى وسىنداي-اق بولار.
جاقسىباي سامرات.
