ۇلاعاتتى ۇستانىم

وقىرمانعا ۇسىنىلىپ وتىرعان بۇل كىتاپتىڭ اۆتورى باقبەرگەن دوسمانبەتوۆ – ەلىمىزدەگى تانىمال جانداردىڭ ءبىرى. ارداقتى ازامات, قارىمدى قايراتكەر, بىلىكتى عالىم. ماسكەۋ ينجەنەرلىك-ەكونوميكالىق ينستي­تۋتىنىڭ تۇلەگى. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قىزىلوردا قالاسىنىڭ اكىمى – قىزىل­وردا ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى اكىمشىلىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى شاقىرى­لىمىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. سەناتقا كەلگەن 1999 جىلدان باس­تاپ, وتكەن جىلعا دەيىن قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, حاتشىسى رەتىندە جوعارى پالاتادا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزدى. ونىڭ پارلامەنتتەگى بەلسەندى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى بولعانىنا ەل كۋا.

وقىرمانعا ۇسىنىلىپ وتىرعان بۇل كىتاپتىڭ اۆتورى باقبەرگەن دوسمانبەتوۆ – ەلىمىزدەگى تانىمال جانداردىڭ ءبىرى. ارداقتى ازامات, قارىمدى قايراتكەر, بىلىكتى عالىم. ماسكەۋ ينجەنەرلىك-ەكونوميكالىق ينستي­تۋتىنىڭ تۇلەگى. ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, قىزىلوردا قالاسىنىڭ اكىمى – قىزىل­وردا ارنايى ەكونوميكالىق ايماعى اكىمشىلىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتتەرىن اتقارعان. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى شاقىرى­لىمىنىڭ دەپۋتاتى بولدى. سەناتقا كەلگەن 1999 جىلدان باس­تاپ, وتكەن جىلعا دەيىن قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسى, حاتشىسى رەتىندە جوعارى پالاتادا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزدى. ونىڭ پارلامەنتتەگى بەلسەندى دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى بولعانىنا ەل كۋا. سوندىقتان باقبەرگەن سارسەن ۇلىنىڭ سەنات مىنبەرىنەن كوتەرگەن ماسەلەلەرىنىڭ نەگىزىندە جازعان وسى كىتابى وقىرماندى بەي-جاي قالدىرا قويماس دەپ ويلايمىز.
قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى قۋانىش سۇلتانوۆ اتالمىش كىتاپقا ارنايى جازعان «ازاماتتىق ۇستانىم» اتتى العى سوزىندە بىلاي دەيدى: «سەنات قۇرامى – مەملەكەتشىل, ينتەللەكتۋالدىق ەرەكشە ۇجىم. مۇن­دا, نەگىزىنەن, ومىردەن مول ءتا­جىريبە جي­ناق­تا­عان, ەلىمىزدىڭ ءار سالاسىندا, ءوڭىر­لەردە ماڭىزدى-ماڭىزدى دەگەن اسا جاۋاپتى قىز­مەت اتقارعان, ءبى­لىمى, پاراساتى مول ادامدار جي­ناق­تالعان… بۇل ەڭبەك – تەك ءبىر سەناتوردىڭ جۇ­مى­سى عانا ەمەس, سول ءبىر ادامنىڭ قىزمەتى ارقىلى ءتىپتى بۇكىل سە­نات­تىڭ قىزمەتىنەن ماعلۇمات بەرەدى دەسەم, ارتىق ايت­قاندىق بولماس. وسى كىتاپپەن تانىسىپ, سەناتور دوس­مان­بەتوۆتىڭ ۇس­تانىمدارىن بايقاۋعا بولادى».
باقبەرگەن دوسمانبەتوۆتىڭ پار­لامەنتتەگى ارىپتەستەرىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان مەن بۇل تۇجىرىمنىڭ ءدال ايتىلعانىن ايعاقتاي الامىن. ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماقتاستىق ۇيىمى پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنىڭ ءمۇ­شەسى رەتىندە بىرقاتار شەت ەلدەردە ءىسساپاردا بىرگە بولدىق. ونىڭ بيىك مىنبەردەن ءسوز الىپ, تالاي رەت باعالى پىكىر ايتىپ, ۇتىمدى ۇسىنىس بىلدىرگەنىنە ءتانتى بولدىم جانە بۇل جيناققا وزەك بولىپ وتىرعان سەناتور ۇستا­نىمدارىمەن جاقسى تانىس­پىن.
«ۇستانىم» جيناعىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پار­لامەنتى پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن ماجىلىستەرىنىڭ, سەناتتىڭ, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ دەپۋتاتتارى قاتىسقان وتىرىستارىنىڭ ستەنوگراممالىق ەسەپتەرى, سەناتور-اۆتوردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارى, باسپاسوزدە جاريالانعان ماقالالارى مەن سۇحباتتارى, وي-پىكىرلەرى مەن القالى جيىنداردا ءسوي­لەگەن سوزدەرى ەنگىزىلگەن. دەمەك, بۇل ەڭبەكتەن سەنات دەپۋ­تاتىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتى, زاڭ شىعارۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسى, ونىڭ دۇنيەتانىمى, وي-ءورىسى, رۋحاني الەمى تۋرالى مول مالىمەت الۋعا بولادى. وسى تۇرعىدان العاندا, حالىق قالاۋلىسىنىڭ بۇل كىتابى وزگە ارىپتەستەرىنە دە ۇلگى ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون.
تاۋەلسىز ەلدىڭ تاعدىرى تۋرالى تولعانىس – بۇل كىتاپتاعى ءجيى كەزدەسەتىن ويلى ورالىمداردىڭ ءبىرى. ون ەكى جىل بويى سەنات قابىرعاسىندا تىنباي ەڭبەك ەتكەن ابىرويلى ازامات قازاق ەلىنىڭ العا باسقان ءار قادامىنا شىن قۋانادى. مەملەكەتىمىزدىڭ مە­رەيلى كەلەشەگى تۋرالى بايىپتاما جاسايدى, تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرىنا قون­دىرعان ەلدىڭ دە, ونىڭ تۋىن بيىك ۇستاعان ەردىڭ دە لايىقتى باعاسىن بەرەدى. باقبەرگەن دوسمانبەتوۆتىڭ: «تاۋەلسىزدىك نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تابيعي تالانتىن اشتى, ال نازارباەۆ ەلىنىڭ باعىن اشتى. تاريح دەگەنىمىز ماڭگىلىك ولشەمىندەگى دەرەكتەر مەن دايەكتەر. سول دايەكتەردى تاعى جاڭعىرتىپ وتسەك, جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى جاسامپاز تۇلعا جارقىراپ شىعا كەلەدى», دەگەن ءتۇيىندى پايىمى وسىنى اڭعارتادى.
عالىمنىڭ ۇستانىمى ۇنەمى ەلدىك مۇراتتارمەن, ۇلتتىق مۇددەمەن ورايلاسىپ تۇرادى. وي-تۇجىرىمدارى مەملەكەتشىلدىك كوزقاراسپەن دە, قازاقى قالىپپەن دە بەرىك ۇيلەسەدى. بىردە ول ءبىلىم ماسەلەسىن تالقىلاۋعا ارنالعان سەنات وتىرىسىندا بىلاي دەدى: «وتكەن عاسىرلاردا بالالارىن ماسكەۋ, پەتەربور, قازان, ەكاتەرينبۋرگتا وقىتقان قازاقتىڭ اۋقاتتىلارى ەل ىشىندە تالابىمەن كوزگە تۇسكەن جارلى-جاقىبايلاردىڭ دا بالالارىن ۇلكەن قالالارعا وقۋعا جىبەرىپ, بار شىعىندارىن كوتەرىپ وتىرعان. ناتيجەسىندە تالانتتى ۇرپاقتار حIح عاسىردا, حح عاسىردىڭ باسىندا قازاقتىڭ زيالىلىق ورتاسىن قۇرادى, ۇلتقا قالتقىسىز قىزمەت ەتتى, ءتىپتى ولار جاھاندىق توڭكەرىس جاساعان بولشەۆيزمگە دە قايمىقپاي قارسى تۇرا بىلەدى. ۇلتتىق سانا دەگەن وسى». مۇنداي تانىمدىق ءمانى بار ماڭىزدى پىكىرلەردى جيناقتان كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى.
باقبەرگەن دوسمامبەتوۆ سايلاۋشىلاردىڭ اماناتىن ەستەن شىعارماي, ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى مەن ۇكىمەت مۇشەلەرىنە دەپۋتاتتىق ساۋالدارىن ۇدايى جولداپ وتىردى. كەيدە جەكە, كەيدە ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ, باي­قوڭىر­دىڭ احۋالى تۋرالى بىرنەشە رەت ماسەلە كوتەردى. شىنىندا دا ەكى مەملەكەت بيلىگىنىڭ اراسىندا اۋرە-سارساڭعا تۇسكەن حالىقتىڭ الەۋمەتتىك مۇقتاج­دىقتارى جەتىپ-ارتىلادى. بۇل ىسكە ونىڭ باستاماسىمەن ءو.بايگەلدي, ءا.كەكىلباەۆ, ق.سۇلتانوۆ, و.ساپيەۆ, م.وتەباەۆ سياق­تى تاجىريبەلى سەناتورلار دا بەلسەنە اتسالىستى. رەسپۋبليكاداعى سۋارمالى جەرلەردىڭ جاعدايى, «كوكساراي» سۋ قويماسىنىڭ احۋالى, قىزىل­ور­داداعى «قورقىت اتا» اۋەجايىن قايتا جەتىلدىرۋ جايى تۋرالى ماسەلەلەر سەناتور دوسمانبەتوۆتىڭ ۇكىمەت باسشىسىنا ارنالعان دەپۋتاتتىق ساۋالدارىنا وزەك بولدى. سونىمەن قاتار ول اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى كوك­تەمگى ەگىس جۇمىستارىن مەملەكەتتىك قولداۋ, سالىق سالۋ, كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جانە دامىتۋ, كۇرىش شارۋاشىلىعىنا سۋ تاپشىلىعىنان ءتونىپ تۇر­عان قاۋىپ-قاتەر, جاڭاقورعان اۋدانىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى, تورەتام جانە اقاي اۋىلدارىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجى تۋرالى پروبلەمالاردى دا دەر كەزىندە ۇكىمەت الدىنا قويدى.
قاي قىزمەتىندە دە ونەرگە جاناشىرلىعىمەن كوزگە تۇسكەن باقبەرگەن دوسمانبەتوۆ ادام تاعدىرى ماسەلەسىن ۇمىتقان جوق. بۇل ورايدا ارينە, ونىڭ كوپتەگەن دەپۋتاتتىق ساۋالدارى ءوزى تۋىپ-وسكەن سىر بويىندا قوردالانىپ قالعان جايتتەرگە بايلانىستى بولعانى راس. كەزىندە كسرو جوعارعى كەڭە­سىنىڭ دەپۋتاتى بولعان, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, اتاقتى كۇرىششى قازىنا ءجۇسىپوۆانىڭ جوعالعان ناگرادالارىنىڭ جاي-جاپسارى, اۋىر ناۋقاسقا شالدىق­قان قىزىلوردالىق ەرلان كاكمەت دەگەن ۇلانعا مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ تۋرالى ۇسىنىس تا باقبەرگەن دوسمانبەتوۆ تاراپىنان ايتىلدى. ال ارال احۋالى ونىڭ پارلامەنتتە تىلگە تيەك ەتەتىن نەگىزگى تاقىرىپتارىنىڭ ءبىرى بولدى. بۇل كىتاپتان وقىرمان وسى دەپۋتاتتىق ساۋالداردىڭ ءماتىنىن وقىپ, سوعان وراي ءتيىستى ورىنداردىڭ قانداي شەشىم قابىلدانعانى جونىندەگى مالىمەتكە قانىعادى. سول تۇرعىدان العاندا, جيناقتا تەك ونىڭ دەپۋتاتتىق ۇستانىمى عانا ەمەس, ازاماتتىق تۇلعاسى دا ايقىن كورىنىس تاپقان.
قورىتا ايتقاندا, بۇل ەڭبەك – قازاقستان پارلامەنتاريزمى ءتاجى­ريبەسىندەگى سونى باستاما. باقبەرگەن دوسمانبەتوۆتىڭ «ۇستا­نىمى» قاي تۇرعىدان دا سالماقتاپ-سارالاۋعا, بايىپتاپ-باعالاۋعا لايىق ەڭبەك.
ءادىل احمەتوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, پروفەسسور.