ولار تاڭنىڭ اتۋىن كۇتە المادى

ءاليمانىڭ قاراپايىم ءارى جايلى ءۇيى مەن اۋلادا جايقالىپ وسكەن اعاشتارى كوكتەمنىڭ سول ءبىر شۋاقتى كۇنىندە نازدانا اعىپ جاتقان جايىققا باس شۇلعىپ تۇردى. اتقان تاڭ-شىق­قان كۇننىڭ جاڭادان تۇسكەن جارىعىندا كۇمىس جامبىداي جارقىراپ اقتى وزەن. تابيعاتتىڭ ت ۇلىمشاقتى قىزداي تۇرتىنەكتەپ ويناعان وسى ءبىر تىلسىم ساتىندە ءاليمانىڭ شاڭىراعىنا ءبىر ايەل كەلدى. قوناق ايەل كەلگەن كۇننەن باستاپ, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءاليما وزەنگە قاراعان تەرەزەنىڭ پەردەسىن قىمتاپ قوياتىن بولدى.
ءبىر كۇنى قوناق ايەل اس ۇيىنە كىرىپ, جابۋلى تۇرعان پەردەنى ىسىرىپ, جايباراقات اعىپ جاتقان وزەننەن مۇڭعا تولعان جانارىن ايىرا الماي قالدى. كولكىلدەگەن كوكجيەكتەن كوزى تالىپ جاۋىن الدىندا ۇيىرىلگەن بۇلت ىسپەتتى تولىق­سىدى. سودان سوڭ وزەننىڭ اتىن سۇرادى.

ءاليمانىڭ قاراپايىم ءارى جايلى ءۇيى مەن اۋلادا جايقالىپ وسكەن اعاشتارى كوكتەمنىڭ سول ءبىر شۋاقتى كۇنىندە نازدانا اعىپ جاتقان جايىققا باس شۇلعىپ تۇردى. اتقان تاڭ-شىق­قان كۇننىڭ جاڭادان تۇسكەن جارىعىندا كۇمىس جامبىداي جارقىراپ اقتى وزەن. تابيعاتتىڭ ت ۇلىمشاقتى قىزداي تۇرتىنەكتەپ ويناعان وسى ءبىر تىلسىم ساتىندە ءاليمانىڭ شاڭىراعىنا ءبىر ايەل كەلدى. قوناق ايەل كەلگەن كۇننەن باستاپ, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءاليما وزەنگە قاراعان تەرەزەنىڭ پەردەسىن قىمتاپ قوياتىن بولدى.
ءبىر كۇنى قوناق ايەل اس ۇيىنە كىرىپ, جابۋلى تۇرعان پەردەنى ىسىرىپ, جايباراقات اعىپ جاتقان وزەننەن مۇڭعا تولعان جانارىن ايىرا الماي قالدى. كولكىلدەگەن كوكجيەكتەن كوزى تالىپ جاۋىن الدىندا ۇيىرىلگەن بۇلت ىسپەتتى تولىق­سىدى. سودان سوڭ وزەننىڭ اتىن سۇرادى.
ءاليما كوكىرەگىنە تولعان اششى جاسقا تۇنشى­عىپ, سويلەي الار ەمەس. ءبىر كەزدە جۇتىنىپ بارىپ: “جا-ا-ايى-ىق”, – دەدى اقىرىن عانا. جايىق – الگى قوناق ايەلدى سۇيىكتى پەرزەنتىنەن ايىرعان تۇڭعيىق وزەن-تۇعىن.
ءاليما وزەننىڭ اتىن ەستىگەن سوڭ قوناق ايەل­دىڭ كوڭىلى بوساپ, بالاسىن جوقتاپ, وزەندى لاعى­نەتتەيدى دەپ ويلاعان. ءتىپتى ونىڭ ءوزى دە بىردە­مەگە دايىن تۇرعانداي ەدى. الايدا الگى ايەل ءۇنسىز عانا: “راببىم قانداي كەرەمەت جاراتقان,” – دەدى دە, پەردەنى جاۋىپ تاستادى. ودان كەيىن اشپادى.
* * *
قازاقتىڭ كەڭ دالاسىنا العاش كەلۋىم وسىدان ون جىل بۇرىن بولاتىن. سول كۇندى قالاي ۇمىتاسىڭ؟ ۇشاعىمىز ۇشى-قيىرسىز شالقار دالاعا قونا بەرگەندە, كوڭىلىم الابۇرتىپ, الدەنەگە سابىرسىزدانا باستاعان.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعارماسىنداعى “سارىوزەك” وسى جەر مە ەدى؟ باتىس جاقتان كۇن­شىعىسقا وتەتىن, شىعىس جاقتان كۇنباتىسقا وتەتىن شويىن جول وسىندا ما ەدى؟ ارمانسىز شاپقىلاپ جۇرەتىن يەسىز جۇيرىك اتتار وسى دالانى مەكەندەي مە؟
ءتۇن جارىمىندا القاراكوك اسپانى ءيىسى جۋسان اڭقىعان دالانىڭ قۇشاعىنا قۇلايتىن, جالت-جۇلت ەتكەن باداناداي جۇلدىزدارى جاپان دالانى كۇزەتىپ تۇرعان شەجىرەلى شىنارلاردىڭ بۇتاعىندا گۇلدەيتىن كيەلى مەكەن وسى ما؟
نەشە جىلدان كەيىن اتاجۇرتىممەن قاۋىش­قان وسى ءبىر سىرلى ساتتە قۋانىش سەزىمى اقكو­بىكتەنىپ اققان وزەندەي تۋلادى.
الايدا, ۇشاقتىڭ ەسىگى اشىلار-اشىلماس ساتتە بويىمداعى الگىندەگى اسىپ-تاسىعان سەزىمدى دالانىڭ لاپ قويعان ىزعارلى جەلى جۇتىپ قويدى.
ومىرىمدە سونشالىقتى توڭعان ەمەسپىن.
رەسمي دەلەگاتسيا بىزدەردى توسىپ الدى.
قۇشاق جايا قارسى العان جاس جىگىتتىڭ تۇرىك تىلىندە “قوش كەلدىڭىزدەر!” دەگەن ءسوزى توڭعان جانىمدى جىلىتىپ, كەنەتتەن جۇرەگىم شىمىرلاپ, باۋىرىم ەزىلدى. تۋعان ءتىلىمىز اسىل انانىڭ ىستىق مەيىرىندەي بالقىپ قۇيىلدى جان-جۇيە­مىزگە. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, بۇلاي قارسى الادى دەپ كۇتپەگەن بولاتىنمىن. سويتسەم, ءبىزدى جىلى شىرايمەن قارسى العان جاس جىگىت قازاق-تۇرىك ليتسەيىنىڭ تۇلەگى ەكەن.
ەرتەسىنە قازاق ەلىنىڭ كوشباسشىسىمەن ءجۇز­دە­سىپ, سالەمدەسۋگە اقورداعا كەلدىك. بۇرىنعى پرەزيدەنتىمىز مارقۇم تۇرعىت ءوزالدىڭ: “باۋىرىم, قۋانىشتان تاڭنىڭ اتۋىن كۇتە المادىم” – دەپ, ءتۇن ورتاسىندا تەلەفون سوعىپ, تاۋەلسىزدىكتى ەڭ العاش تۇركيانىڭ مويىنداعانىن قازاقتىڭ دارا تۇلعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان ەستۋ كادىمگىدەي ءىشىمىزدى جىلىتتى. “وسى جولى كەشىك­پەي, تاڭنىڭ اتۋىن كۇتىپ, قول قۋسىرىپ وتىر­ماعان ەكەنبىز” دەگەن ويعا باتتىم.
…ىزعارلى جەلدەن ىعىسقانداي ءبىر-بىرىنە مىنبەلەي تۇرعان ۇيلەرى كوككە قاراي جانتالاسا بوي كوتەرگەن وسى ءبىر قالانى كۇن بارىن توگىپ جىلىتىپ جاتسا دا, دالانىڭ بورانىنا شىداس بەرمەي, قاۋقارسىز كۇي كەشكەندەي. قالانىڭ كىندىگىنەن شاشىراپ-شوقتانىپ شىققان سونداي ءبىر سۇيكىمدى ساۋلەنىڭ ىشىندە ۇيىتقي جاۋعان قاردىڭ استىندا كەلە جاتقان سىرت كيىمى جۇقا  عارىپ اداممەن كەزدەستىك.
ءومىردىڭ قايعى-قاسىرەتىن وتكەرگەنى اسىقپاي, انىق باسىپ كەلە جاتقانىنان بايقالدى. ءوزى ورتا بويلى بولعانىمەن, سوناۋ ءتاڭىرتاۋدىڭ بيىك شىڭدارىنان قاراپ تۇرعانداي ەدى. ەكى يىعىنا مۇڭعا باتقان پەرىشتەلەر قونىپ, ۇلى ەسەپ كۇنىنەن بۇرىن ەسەپكە تارتىپ جاتقانداي سەزىلدى. ءيا, كوز جانارى قام-قايعىعا تولعان وسى ءبىر عاجاپ ادام مۇزدا جالعىز قالعان بىرقازاندى ەرىكسىز ەلەستەتكەن. ونى كورەر-كورمەستەن تۇلا بويىم شىمىرلاپ, كوڭىلىم كوتەرىلدى.
“تانىسىپ قويىڭىز, ءياسيننىڭ اكەسى” دەپ تانىستىردى ونى بىزگە جولباسشى جىگىت.
بۇرىن ياسين تۋرالى اڭگىمەنى جارىم-جارتىلاي ەستىگەنمىن. ءبىر-بىرىمەن جاعالاسىپ, جانتالاس­قان سەزىمدەر جايىققا سۇڭگىپ, توقتاۋسىز اعى­سىنا ىلەسەردەي. ايقاسىپ-شايقاسقان ەكى تاراپ­تىڭ ورتاسىندا نە ىستەرىن بىلمەي اڭتارىلعان جۋرناليستەر ىسپەتتى ىشكى جانە سىرتقى توپان ويدىڭ قاقتىعىسىندا ساسقالاقتاپ تۇرعانداي ەدىم. اپىر-اۋ, ءياسيننىڭ اكەسى بۇل جەردە نە ىستەپ ءجۇر؟ الگى “الىستاعى باۋىرىنىڭ” مەكەنىنە نەگە كەلدى ەكەن؟ عارىپتىكتىڭ ىزعارىنا ءتوزىپ, نەگە توڭىپ ءجۇر؟ تاستاي اۋىر جۇك ارقالاعان جۇرەگىنە سالماق سالمايىن دەپ وزىنەن سۇراۋعا باتىلىم بارمادى.
ايبىندى اتىراۋ قالاسىنا بارعانىمىزدا, ياسين تۋرالى اڭگىمەنى مەكتەپ مۇعالىمدەرى ايتىپ بەردى.
كەدەي وتباسىنان شىققان ەكى ۇلدىڭ تۇڭعى­شى ياسين ورتا مەكتەپتى تامامداعان سوڭ, ورتا ازياعا ءوزىنىڭ اتا جۇرتىنا بارىپ, جوعارى ءبىلىم الۋعا بەكىنەدى. ءياسيندى اكە-شەشەسى مەن ءىنىسى سول تۋعان جەرىنەن شىعارىپ سالادى. بالاسى اۆتوبۋستىڭ اينەگىنەن قول بۇلعاعان ساتتە ءوزىنىڭ قيماستىق سەزىمىن كورسەتكىسى كەلمەگەن اكەسى كوز جاسىن جاسىرىپ, ءۇي اراسىنا كىرىپ كەتەدى.
ياسين اتىراۋعا كەلگەندە, ون سەگىز جاستا ەدى. كوركەم مىنەزدى جاس جىگىت از عانا ۋاقىتتا دوستارىنىڭ ەڭ سۇيىكتى ءارى سەنىمدى سەرىگىنە اينالادى. اتىراۋداعى ۋنيۆەرسيتەتتە ءارى ءبىلىم الىپ, ءارى قازاق-تۇرىك ليتسەيىندە وقىپ جۇرگەن بالالار­دىڭ تاربيەشىسى بولىپ قىزمەت ىستەيدى.
كوكتەمنىڭ سۇلۋ قىزداي ساندەنگەن ءبىر كۇنىن­دە بار ادەمىلىگىن قاناتىنا جاسىرعان كوبەلەكتەي وقۋشىلارىمەن بىرگە ول جايىق جاعاسىنا كەلەدى. ءتۇسى وزگەرىپ, لايلانىپ اققان جايىقتىڭ جا­عاسىنا كەلگەن سوڭ ولار قارىننىڭ اشقانىن سەزىنگەن. ءسويتىپ, تاماقتانىپ الماققا قام جاساپ جاتقاندا وقۋشىلاردىڭ ءبىرى وزەنگە تۇسكەن دوپ­تى قۋالاي سۋعا سۇڭگىپ كەتەدى.
جايىقتىڭ اياۋسىز اعىسىنا بەرىلىپ, سۋعا باتىپ-شىعىپ مالتىققان وقۋشىنىڭ: “قۇتقا­رىن­دار! قۇتقارىڭدار مەنى!” دەگەن داۋىسىن ەستىگەن ياسين: “بۇل بالالار بىزگە امانات قوي, اكە-شەشەسىنە نە بەتىمدى ايتامىن,” – دەپ ونىڭ ارتىنان ويلانباستان سۋعا سەكىرەدى.
الاي-دۇلەي اققان سۋدىڭ اياۋسىز الاقانىنان وقۋشىسىن سۋىرىپ السا دا, ولجاسىنان ايىرىل­عان وزەن اشۋلانعانداي ارەڭ دەگەندە وقۋشىسىن سۇيرەپ جاعاعا شىعارعان ءياسيننىڭ قول-اياعىنا جارماسىپ وزىنە قاراي تارتىپ اكەتەدى.
وقۋشىسىن سۋدىڭ بەتىنە قاراي يتەرە سەرپى­گەن ياسين دارمەنىنەن ايىرىلىپ, وزەن ۇيىعىنا باتىپ كەتە باردى.
جەل سارناي ەسەدى كەڭ دالادا. بۇتاعىن شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىنا جايعان اعاشتا اق كوگەرشىن قۇس تىپىرلايدى.
وقۋشىلار شورشىپ جاتقان بالىقتار ىسپەتتى جايىقتىڭ جاعاسىندا.
شالقار دالادا شوقىراقتاپ شاپقان اتتىڭ جولى كەسىلدى. قارا حابار ىزعارلى جەلمەن جەتتى وتباسىنا. سۇيىكتى اناسى: “سەزىپ ەدىم,” – دەپ ەسىنەن تانىپ قۇلاعان.
قازاقتىڭ قارا دومالاقتارى ءوز-وزدەرىن ءتۇپسىز كوڭىلدىڭ سۇيىسپەنشىلىگىنە بەرسە, ياسين جايىق­تىڭ قۇربانىنا اينالدى. قازاق قانداستارىمىز ءياسيندى جىبەرمەدى. “بالالارىمىز ءۇشىن جانىن پيدا قىلعان جاس كوشەتتى ءوز جەرىمىزگە وتىرعىزىپ, كوك بايراعىمىز ىسپەتتى قازاق دالاسىندا جەلبىرەتىپ قويعىمىز كەلەدى” دەدى. ياسين ۇلى ازيا جەرىنە شوقتاي بولىپ ءتۇستى.
بالالارىن ءتاڭىرتاۋدىڭ ەتەگىندە قالدىرىپ كەتكەن اكە-شەشەسى تۇركياعا سىيمادى.
ء“بىزدىڭ ولكە ەلسىز, ءبىزدىڭ قولدار سەنسىز, بالاپانىم-اۋ… سەنسىز جاساي المايمىز,” – دەپ, بار-جوعىن ساتىپ, كەرى قاراي ورالمايتىنداي ءياسينى جاتقان كيەلى جەرگە كوشىپ كەلدى.
ءياسيننىڭ اناسى اتىراۋعا كەلگەندە, ءاليمانىڭ ۇيىنە ءتۇستى.
ءۇي يەسىنىڭ مەكەنجايى كۇن استىندا اق جامبىداي جارقىراعان جايىققا قارايدى. كوكتەم مەزگىلىندە جاعاسىندا اعاشى گۇل اشقان جايىق وزەنى نازدانا اعادى.
ءاليما ءياسيننىڭ اناسى ۇيلەرىنە كەلگەن كۇننەن بەرى وزەنگە قاراعان پەردەنى جاۋىپ ءجۇردى. ءبىر كۇنى اس ۇيگە كىرسە, ءياسيننىڭ اناسى پەردەنى اشىپ, مۇڭايعان كۇيدە وزەنگە قاراپ تۇرىپتى. كوزىنە جاس ىركىلىپ, كىرپىكتەرى جاسقا شىلانعان كۇيدە اليماعا بۇرىلىپ وزەننىڭ اتىن سۇرادى. ءاليما اقىرىن عانا: “جايىق,” – دەدى.
ءياسيننىڭ اناسى جىلايدى, بالاسىن جۇتقان وزەندى لاعىنەتتەي باستايتىن بولار دەپ, ۋايىمدادى ءاليما. جىلاۋعا ول دا ءازىر-تۇعىن.
الايدا ءياسيننىڭ اناسى ءۇنسىز عانا: “اللا قانداي كەرەمەت جاراتقان ەكەن,” – دەپ پەردەنى قايتا جاۋىپ قويدى.
* * *
ون جىلدان كەيىن قايتا ورالعان اتاجۇر­تىمنىڭ كەڭ القابىندا جاپالاقتاپ قار جاۋىپ جاتتى. دالانىڭ بوراندى جەلى شاھاردى قورشاپ العانداي.
اعاشتار ادەمى ساۋكەلە, بۇرمەلى كويلەك كيگەن كەلىندەر ىسپەتتى قالانى ساندەندىرىپ تۇر.
ءياسيننىڭ اكەسىمەن كەزدەستىم. الەمنىڭ اسەم قالاسى الماتىدا زايىبىمەن بىرگە ءسۇت تاعام­دارىن ساتىپ كۇن كورىپ ءجۇر ەكەن. جۇمىس ورنىندا ءياسيننىڭ اناسى ىدىس-اياعىن جۋىپ بەرەدى.
قازاقتىڭ قىزدارى ۇلكەن شارا ۇيىمداس­تىرىپ, وعان “جىل اناسى” اتاعىن بەرىپتى. سونان سوڭ ىدىس-اياق جۋاتىن ماشينە سىيلاپتى. بىراق ول كىسى ونى الماپتى.
* * *
قازاقتىڭ شالقار دا جازيرا دالاسىندا قار جاۋىپ جاتتى.
پەرىشتەلەر اياۋلى الاقاندارىمەن جاۋدىرىپ جاتقانداي قانداي سۇيكىمدى…
جاۋدىرعاندا دا, ادامدارعا زيانى ءتيىپ كەتپەسىن دەگەندەي ءار اق ۇلپەكتى جەرگە سونداي سىپايىلىقپەن قوندىرىپ, قوناقتاتۋدا…
تاڭنىڭ اتۋىن كۇتپەي شەكسىزدىكتىڭ راقىمىنا جەتكەن ساۋلە سايگ ۇلىكتەرىنىڭ تۇگەلى باقشادا جاتىر…
شىركىن-اي, ءتاڭىرتاۋ بولسا, اپپاق ەسكەرتىش­تەي ەڭسەسىن تىكتەپ تۇر. كوك ءجۇزى ەگىن القابىنداي ەرتە جينالعان ءتارىزدى.
تاڭنىڭ اتۋىن كۇتە الماعان ءبىر جىگىتتىڭ باسىنداعى بوراپ جاۋعان قار جۋىپ-شايىپ جاتقان ءمارمار تاسىنا قادالادى جاساۋراعان كوزىمىز: “شەيىت بولعان ياسين چالكىم”, دەگەن جازۋ تۇر.
حارۋن توكاك, جازۋشى.
تۇرىك تىلىنەن تارجىمالاعان مالىك وتارباەۆ.
ىستامبۇل.