سول ء«تىل مادەنيەتى» تۇسىنىگىنىڭ قاتارىنا ماقال-ماتەل, ناقىل سوزدەردى قولدانۋ مادەنيەتى دە كىرەدى. حالقىمىزدىڭ رۋحاني ءومىرىنىڭ مول مۇراسىنىڭ ءبىرى – ماقال-ماتەل مەن ناقىل سوزدەر. حالقىمىز ء«سوز جاۋھارى – ماقال-ماتەل», ء«سوزدىڭ كوركى – ماقال» دەپ بەكەر ايتپاعان. ء«تىل مادەنيەتى» تۇسىنىگى قامتيتىن باستى وي-پايىم – ءسوزدى ورىندى قولدانۋ. سونىمەن قوسا, سانانى جۇيەلى رەتتەۋ, جاسامپازدىققا باعىتتاۋ.
كوزىمىز جەتپەس ەجەلگى زاماننان كوزىمىز قانىق وسى كۇنگە دەيىن حالقىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ اۋزىنان تۇسپەي كەلە جاتقان ماقال-ماتەلدەر كۇندەلىكتى قوعامي ومىردەن الىنعانىن ايقىن اڭعارامىز. بۇل ادامداردىڭ قانىنا ءسىڭىپ, سۇيەگىنە دارىعان. ويتكەنى ءمان-ماعىناسى بيىك ماقال-ماتەلدەر حالىقتىڭ دانالىعىنان ءنار الىپ, ءار ازاماتتىڭ بويىنداعى رۋحاني بايلىعىنا اينالا كەلە, كۇندەلىكتى ۇلكەندى-كىشىلى, نەمەسە كۇردەلى قۇبىلىستارعا بايلانىستى, رەتىنە قاراي ۇتىمدى قولدانىلادى. ءتىپتى تابيعي بولمىسىمىزدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالىپ, دۇرىس باعىتتى ۇستانۋ رۋحاني «نىسانا» ءرولىن اتقارادى دەۋگە بولادى. اقىرى, «ناقىل سوزدەردەن – اقىل سوزدەرگە» اينالىپ – كەلەشەك تاعدىرىمىزعا «جولباستار» ءسوز رەتىندە قولدانىلادى. ەل-جۇرتىمىز ماقال-ماتەلدەرمەن بىرگە بىتە قايناسىپ ءومىر كەشىپ كەلە جاتىر دەسەك, ارتىق ەمەس.
قازاقتىڭ ماقالدارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ەرلىكتى, ۇلتجاندىلىقتى, ءپاتريوتيزمدى, ادالدىق پەن ادامگەرشىلىكتى قالىپتاستىراتىنى ايقىن. كوبىنە ماقالدىڭ كومەگىمەن ايتىلاتىن وي-پايىمدى ىقشام, ۇتىمدى پايدالانۋعا بولادى. وندا حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى تاجىريبەسى شاعىن, «قىسقا دا نۇسقا» فورمالى تاسىلمەن وي دالدىگى ۇشتالا تۇجىرىمدالىپ, تىڭدارمانعا جۇيەلى جەتكىزىلەدى. حالقىمىز ءتىل ونەرىنە ۇلكەن ءمان بەرە وتىرا, ءسوز قادىرىن تۇسىرەتىن, ماعىناسىن تۇسىنبەيتىندەرگە قارسى اششى شىندىقتى ايتقان. مىسالى: «بايلاۋى جوق شەشەننەن, ۇندەمەگەن ەستى ارتىق», «اۋزىنا كەلگەندى سويلەۋ − اقىماقتىڭ ءىسى», «ىرىگەن اۋىزدان − شىرىگەن ءسوز شىعادى» دەگەن ماقالدار وسىندايلارعا ايتىلسا كەرەك. ماقال-ماتەلدەردىڭ تاقىرىپتارى ءار الۋان, بىراق بارلىعىن دا حالىقتىڭ «ونەگەلى ءسوزى, يگىلىكتىڭ كوزى» دەپ قاراۋ ورىنسىز.
تاعى ءبىر ماقال جايلى. كوبىنە تەلەديداردان, اركىمنەن ءجيى ەستيتىنىمىز: «سىيعا – سىي, سىراعا – بال» ءتامسىلى. بۇل ماقالدى وسى نۇسقادا قولدانۋ سانالى ازاماتقا جاراسپايدى. ونىڭ اۋەلگى وي-ماقساتى مۇلدەم باسقاشا بولعاندىعى تۋرالى ايقىنداپ ايتۋ پارىز. دانا حالىق وسى ماقالدىڭ بۇرمالانباعان, باستاپقى نۇسقاسىنا تەرەڭ ءمان بەرگەن. قاي كەزدەن باستالعانى بەلگىسىز, ونىڭ باستاپقى تەرەڭ ويى وزگەرىپ, ءمانى ءتۇسىپ كەتكەن. ماقالدى وسى نۇسقادا قولداناتىندار − سانا تارازىسىنا سالماعاندارى, زەردەلى پايىمداماعاندارى. وتە وكىنىشتى. بۇل نۇسقادا ماقال عيبراتتىق سالماعىن جوعالتىپ, باستى ويى وزگەرىپ, ءاجۋالى سوزگە اينالعان. ويتكەنى بۇل ماقالدىڭ دۇرىس نۇسقاسى بىلاي ايتىلادى: «سىيعا – سىي, سىرعا − بال». ماقالدىڭ اجىراماس قاسيەتى «سىر» سوزىمەن بايلانىستى. ىشىڭىزدە تەرەڭ جاتقان «سارى التىنداي» سىرىڭىزدى قوزعاپ, دوسىڭىزعا پاش ەتسەڭىز – ول سىزدەن قولىنداعى بار اسىلىن ايامايدى. سىزگە شەكسىز رازى بولادى. ادام جان-دۇنيەسى سولاي قالىپتاسقان. بۇل ماقال اۋىزعا العاشقى الىنار ەرتە زاماندا, بال وتە سيرەك تە قىمبات ءدامنىڭ قاتارىنا جاتقان. ال قازاق دالاسىندا سىرا مۇلدەم بولماعانى بەلگىلى. سونىمەن, ماقالداردىڭ ءمانى مەن ءسانىن جوعالتپاي قولدانعان ءجون. ويتكەنى بۇل جاستاردىڭ رۋحاني قالىپتاسۋىنا, ناتيجەلى دە باياندى ءومىر جولىن جاڭىلماي تاڭداۋىنا ۇلكەن اسەر ەتەتىندىگى داۋسىز. ءمانى مەن ءسانى تومەن, انايى تۇردە جۇرت اۋزىنان تۇسپەيتىن ء«جونسىز» قولدانىلاتىن ماقالدار تۋرالى ۇلى ابايدىڭ: «وسىنداي بىلمەستىكپەنەن ايتىلعان سوزدەرىنە بەك ساق بولۋ كەرەك» دەگەن ويىن قاشاندا ەستە ساقتايىق.
ناقىپبەك سادۋاقاسوۆ,
زاڭگەر
