تامىرى تەرەڭ ىقپالداستىق تاعىلىمى

ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋ­دا­باەۆتىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبلي­كا­سى­نا رەسمي ساپارى باستالدى. قانات ساۋداباەۆ ساپارىنىڭ العاشقى كۇنى قحر مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆەن تسزياباومەن, سىرتقى ىستەر ءمينيسترى يان تسزەچيمەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. قازاق جۇرتى مەن اسپاناستى ەلى قارىم-قاتىناسىنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە, تاريحتىڭ ۇزىن سالقار كوشىنىڭ سوناۋ باستاۋىندا جاتقانى بارشامىزعا ايان. ارادا قانشاما عاسىرلار تاريح قويناۋىنا ەندى, قانشاما ۇرپاق اۋىستى, قانشاما وقيعالار ءوتتى, جۇيە دە سان رەت وزگەردى. بىراق اينىمايتىن ءبىر نارسە بار, ول – كورشىلەس ەكى ەلدىڭ جان-جاعى قىمتالىپ, قانشا قامال تۇرعىزىلسا دا, ءبارىبىر ارالاس-قۇرالاسسىز تۇرا الماي­تىنى. بەرگى تاريحتا, ياعني قازاقستان تاۋەلسىز ەل بولعالى قىتايمەن اراداعى بايلانىس قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتاردىڭ جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلۋىمەن ەرەكشەلەنۋدە. ەكى مەملەكەت اراسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ ورناۋى ەكى مەملەكەت حالقىنا وتە قولايلى جاعدايلار تۋعىزۋمەن قاتار, ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى قاۋىپ­سىزدىك پەن تۇراقتىلىق ماسەلەسىنە دە وڭ ىقپال ەتۋدە. وسى ورايدا ءتۇرلى با­عىتتاعى ارىپتەستىكتى ورىستەتۋ ماق­ساتىن كوزدەيتىن ماڭىزدى قۇجات­تاردىڭ ومىرگە كەلۋى بايلانىس­تار­دىڭ سالماعىن ونان سايىن بەكىتە تۇسكەن. قازاقستان مەن قىتاي اراسىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ شەڭبەرىندە دە بەرىك بايلانىستار ورناتىلدى. قىتاي ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن شاقىرىلعان ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس جۇمىسىنا قولداۋ كورسەتىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار, استانادا ءوتىپ ءجۇر­گەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرى سەزىنەن دە اسپاناستى ەلىنىڭ وكىلدەرى شەت قالىپ كورگەن ەمەس. ال ەكونوميكالىق قاتىناس­تاردى ءسوز ەتكەندە قازاقستان قحر-دىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىندا تمد بويىنشا تەك رەسەيدەن عانا كەيىن تۇرسا, ءبىز ءۇشىن قحر ءتورتىنشى ورىن الادى. كورشىنىڭ اتى – كورشى. ونىمەن تاتۋلىعىڭ – ىرگەڭنىڭ بەكىگەنى. ال كورشىڭمەن ارىپتەستىگىڭ ەكى اراعا دا بىردەي پايدالى بولسا, وندا تاسىڭ­نىڭ ورگە دومالاعانى دەي بەر. اتا­سۋ-الاشاڭقاي مۇناي قۇبىرىنىڭ قولدانىسقا ەنگىزىلۋىنىڭ وسىنداي ستراتەگيالىق ماڭىزى بار, بۇل جەلى ءبىز ءۇشىن مۇناي ەكسپورتىنىڭ با­عىتتارىن ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىن­دىك تۋعىزۋمەن قاتار, ترانزيتتىك الەۋەتىمىزدى دە تولىعىراق پايدا­لانۋعا جول اشادى. بۇگىنگى تاڭدا ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىق جاڭا ساپالى بە­لەسكە كوتەرىلىپ, شيكىزاتتان تىس سالالارداعى ارەكەتتەستىككە باعىت ۇستانۋدا. وسىعان بايلانىستى 2007 جىلى تاراپتار ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىنا قول قويدى. اتالعان قۇجات ەكى جاقتى تاۋار اينالىمىن ءتيىمدى ءارتاراپ­تاندىرا وتىرىپ ىنتى­ماق­تاستىقتى دامىتۋدى قاراستىرادى. بۇعان قوسىمشا 2008 جىلدىڭ ساۋىرىندە قر ۇكىمەتى مەن قحر ۇكىمەتى اراسىندا شيكىزاتتىق ەمەس سالالارداعى ىنتىماقتاستىق باعدار­لاماسىنىڭ ءىس-شارالار جوباسى قابىلداندى بۇگىنگى تاڭدا وسى جىلدار ىشىندە قالىپتاسقان ىنتىماقتاستىقتىڭ ارقاسىندا ەكى ەلدىڭ ءتۇرلى سالا­لار­داعى قاتىناستارى دامۋ قارقىنىن ىلگەرىلەتە تۇسۋدە. بۇل تۇرعىدا ەكى ەل اراسىندا ورنىققان ەڭ جوعارعى دەڭگەيدەگى بايلانىستار قاتىناس­تاردى دامىتۋدا وتە ماڭىزدى ءرول اتقارۋدا. مەملەكەت باسشىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن حۋ تسزينتاو اراسىنداعى ادامدىق ءوزارا سەنىم تۇرعىسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ىقپالى جونىندە ءىس باسىنداعى توراعانىڭ قحر سىرتقى ىستەر ءمينيسترى يان تسزەچيمەن كەزدەسۋى بارىسىندا ايتىلدى. يان تسزەچي ءوزىنىڭ سوزىندە قانات ساۋداباەۆتىڭ قىتايعا العاشقى رەسمي ساپارىنا ساتتىلىك تىلەدى. ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز اراسىنداعى ءارىپ­تەستىك مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كۇش-جىگەرى ارقاسىندا سوڭعى جىلدارى قارقىندى تۇردە دامىپ, ۇدەمەلى سيپاتقا يە بولۋدا. قىتاي جاعى ءسىزدىڭ بۇل ساپارىڭىزعا ۇلكەن ءمان بەرىپ وتىر. وسى ورايدا ءبىز ەكى ەلدىڭ ستراتەگيالىق ارىپتەستىگىن ءارى قاراي دامىتۋ جولدارى تۋراسىندا پىكىر الىسىپ, سونىمەن بىرگە, كوپتەگەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا مۇمكىندىك تۋاتىنىنا سەنەمىز. ءسىزدىڭ بۇل ساپا­رىڭىز ەكى اراداعى بايلانىستاردىڭ ءارى قاراي ورىستەۋىنە يگى اسەرىن تيگىزەتىنى كۇمانسىز, دەدى. قانات ساۋداباەۆ ءوز كەزەگىندە مەملەكەت باسشىلارى اراسىندا قالىپتاسقان ءوزارا ءتيىمدى كوزقاراس ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ دامۋىن­دا ەرەكشە ءرول اتقاراتىنىن, ولار بەرگەن ەكپىن وزدەرىنىڭ جۇمىستارىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنىن اتاپ ءوتتى. كەزدەسۋدەن سوڭ ەكى ەل سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشى­لارى جۋرناليستەر الدىنا شىقتى. يان تسزەچي: “مەنىڭ شاقىرۋىممەن ەسكى دوسىم, قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك حاتشى — سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ەلىمىزگە العاشقى رەسمي ساپارمەن كەلگەن بولسا, بۇل مەنىڭ دە قىتايدىڭ جاڭا باستالعان جىلىندا سىرتقى ىستەر مينيسترىمەن العاشقى كەزدەسۋىم. بۇگىنگى كەلىسسوزىمىزدىڭ بارىسىندا ەكىجاقتى بايلانىستاردى دامىتۋ مەن بىرقاتار حالىقارالىق جانە ايماقتىق ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماستىق. ونىڭ ناتيجەسىندە ءبىز كەڭ اۋقىمداعى ماسەلەلەردە ەكى ەلدىڭ ۇستانىمى ورتاق دەگەن وي قورىتتىق”, دەي كەلە, تاراپتار سوڭ­عى جىلدارداعى ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستاردىڭ كوڭىلدەگىدەي ەكەنىنە دەن قويىپ, حالىقارالىق جانە ايماقتىق ماسەلەلەردە دە ىقپالداستىقتىڭ ارتىپ وتىرعانىنا ەكپىن تۇسىرگەندىكتەرىن جەتكىزدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, الەمدىك قارجى­لىق-ەكونوميكالىق داعدارىس تولى­عىمەن ەڭسەرىلگەن جوق, سول سەبەپتەن ءبىزدىڭ ەلدەر ونىڭ سالقىنىنان ايىعۋ ءۇشىن قويان-قولتىق, بىرلەسە كۇش-جىگەر جۇمساۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ساۋدا, ەنەرگەتيكا, كولىك ماسەلە­سىندەگى ارىپتەستىگىمىزدى ودان ءارى دامىتۋمەن قاتار, اۋىل شارۋاشى­لىعى, يننوۆاتسيا, عىلىم جانە تەحنولوگيا, تەلەكوممۋنيكاتسيا سالالارىنداعى جۇمىستاردىڭ دا تىنىسىن اشۋىمىز قاجەت. ءبىز قازاقستان جاعىنىڭ بيىلعى جىلى شانحاي قالاسىندا وتەتىن “ەكسپو-شانحاي” كورمەسىنە قولداۋ كورسەتكەنىنە ۇلكەن ريزاشى­لىعىمىزدى بىلدىرەمىز, دەدى. قىتاي سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ باسشىسى ءارى قاراي قازاقستاندا وتەتىن قىسقى ازيا ويىندارىندا تابىسقا جەتىڭىزدەر دەگەن تىلەك قوستى. ءوز ارىپتەسىنىڭ قازاقستانعا شاقىرۋىن العىسپەن قابىل العانىن جۋرناليستەرگە ءمالىم ەتكەن يان تسزەچي: “مەن سىزدەردىڭ ادەمى دە اسەم ەلدەرىڭىزگە بارۋدى اسىعا كۇتەمىن”, دەدى. قانات ساۋداباەۆ: “مەن جاڭا ايتىلعان قازاقستان-قىتاي اراسىن­داعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىك جاي­ىنداعى پىكىرگە ابدەن قوسىلامىن. قازاقستان ءسىزدىڭ ەلدىڭ ەكونومي­كالىق دامۋىنا, ونىڭ ىشىندە الەمدىك داعدارىس كەزەڭىندەگى ونىڭ قارقىنىنا كوز سالىپ وتىر. قى­تايدىڭ بۇگىنگى سەرپىنى ونى ايماق­تاعى عانا ەمەس, الەمدىك ەكونومي­كاداعى كوشباسشى دەپ قابىلداۋعا نەگىز بەرەدى. ال ەلىمىزگە وسى قيىن ۋاقىتتا 10 ملرد. دوللار شاماسىندا كرەديت بەرۋ ءبىزدىڭ ارامىزداعى سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىكتىڭ كورىنىسى ىسپەتتى. ءبىز جاقىن كورشىمىزبەن اراداعى دوستىق پەن ارىپتەستىكتى قادىر تۇتامىز. كەلىسسوز كوپتەگەن ماسەلەلەردە ءبىزدىڭ ويلارىمىزدىڭ ءبىر جەرگە توعىسىپ جاتقاندىعىن كورسەتتى. قازاق-قىتاي قاتىناستارى­نىڭ الەۋەتى اسا ۇلكەن, ول بولاشاققا باعدارلانعان جانە ونى ەكى ەل حالقىنىڭ يگىلىگىنە جۇمساۋىمىز كەرەك”, دەدى. قانات ساۋداباەۆتىڭ قحر مەملەكەتتىك كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆەن تسزياباومەن دە كەزدەسۋى ءوتتى. وندا ەكىجاقتى بايلانىستاردىڭ نەگىزگى باعىتتارى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى. ال ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىن­داعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆتىڭ قىتايعا رەسمي ساپارى ەرتەڭ ودان ءارى جالعاسادى. قانات بەكمىرزا ۇلى قىتاي قو­عامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ قابىرعاسىندا اسپاناستى ەلىنىڭ عىلىمي ورتاسىندا زيالىلارمەن كەزدەسىپ, ءسوز سويلەيدى دەپ كۇتىلۋدە. انار تولەۋحانقىزى – بەيجىڭنەن.