لوندون

بيىلعى جىل – وليمپيادا جىلى. بۇل ءتورت جىلدا ءبىر كەلەتىن جارىستاردىڭ تورەسى ۇلىبريتانيانىڭ لوندون قالاسى مەن ونىڭ ماڭىنداعى بىرنەشە قالادا وتەتىنى بەلگىلى.
لوندون قازىرگى كەزدە بريتانيا كورولدىگىنىڭ استاناسى عا­نا ەمەس, ول سوڭعى رەيتينگ بويىنشا الەمدەگى نيۋ-يوركتەن كەيىنگى ەكىنشى قالا بولىپ سانالادى. بۇل رەيتينگتى وتكەن جىلى Knight Frank كومپانياسى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا 2011 جىلدىڭ ەڭ جاقسى, ۇزدىك 40 قالانىڭ ءتىزىمىن جاساعاندا لوندوندى ساياسي ىقپالى, ەكو­نوميكالىق بەلسەندىلىگى, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى, ءبىلىم مەن عىلىم جانە مادەني ماڭىزدىلىعى بو­يىنشا الەمدەگى ەكىنشى قالا دەپ تانىعان. 

ول تۋرالى نە بىلەمىز؟

بيىلعى جىل – وليمپيادا جىلى. بۇل ءتورت جىلدا ءبىر كەلەتىن جارىستاردىڭ تورەسى ۇلىبريتانيانىڭ لوندون قالاسى مەن ونىڭ ماڭىنداعى بىرنەشە قالادا وتەتىنى بەلگىلى.
لوندون قازىرگى كەزدە بريتانيا كورولدىگىنىڭ استاناسى عا­نا ەمەس, ول سوڭعى رەيتينگ بويىنشا الەمدەگى نيۋ-يوركتەن كەيىنگى ەكىنشى قالا بولىپ سانالادى. بۇل رەيتينگتى وتكەن جىلى Knight Frank كومپانياسى قالىپتاسقان ءداستۇر بويىنشا 2011 جىلدىڭ ەڭ جاقسى, ۇزدىك 40 قالانىڭ ءتىزىمىن جاساعاندا لوندوندى ساياسي ىقپالى, ەكو­نوميكالىق بەلسەندىلىگى, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى, ءبىلىم مەن عىلىم جانە مادەني ماڭىزدىلىعى بو­يىنشا الەمدەگى ەكىنشى قالا دەپ تانىعان. مىنە, وسىنداي دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ىقپالدى ەكىنشى قالادا بيىلعى جازدا وليمپيا ويىندارىنىڭ جالاۋى كوتەرىلەدى. بۇگىندە لوندون وسىناۋ ءدۇبىرلى دوداعا دايىن­دىقتى اياقتاپ قالدى.
جالپى, لوندون تۋرالى كوپ نارسە ايتۋعا بولادى. الدىمەن نە دەيمىز؟ بيگ-بەن. بۇل – لون­دونداعى بيىك ساعات مۇنا­راسى. ول 1858 جىلى تۇر­عى­زىلسا, كەلەسى جىلى ىسكە قوسىل­عان. وسى الىپ ساعات مۇناراسى­ اتا­ۋى­نىڭ ەكى سەبەبى بار ەكەن. ءبىرىنشىسى – بيگ-بەن دەپ قوڭىراۋدى جاساۋ جۇ­مىستارىن باسقارعان سەر بەندجامين حولل­دىڭ اتىنا بايلانىستى بول­سا, ەكىنشىسى – سول كەزدەگى اۋىر سالماقتاعى اتاقتى بوكسشى بەندجامين كاۋنتتىڭ ەسىمىنە بەرىل­گەن دەسەدى. ويتكەنى, بيگ-بەن سول جىلدارداعى ەڭ اۋىر قوڭىراۋ ەكەن.
سونىمەن بىرگە, وندا قارا ءتۇستى تاكسيلەر, عاسىردان-عا­سىر­عا جالعاسىپ كەلە جاتقان كورول اۋلەتى جانە لوندوندى ءوز­گە قالالاردان ەرەكشەلەندىرىپ تۇراتىن باسقا دا نارسەلەر كوپ. وسىلاردىڭ ءبارى تەك ۇلىبريتا­نياعا عانا قاتىستى ايتىلادى.
لوندون تۋرالى ايتاتىن تا­عى ءبىر نارسە, ول – وسىمەن ءۇشىن­شى رەت جازعى وليمپيادانى قابىلداپ وتىرعان ەلدىڭ استاناسى. سونىمەن بىرگە, لوندون الەم­دەگى ەڭ العاشقى مەترو جەلىسى قوسىلعان قالا بولىپ تابىلادى. 1963 جىلى الەمدەگى ەڭ العاشقى مەتروپوليتەن وسى لوندون قالاسىندا اشىلعان. ونى Metropolitan Railway كومپانياسى سالعان. سول كەزدەگى مەترو جولى 3-6 كم. قۇراعان. ال كەلەسى جىلى لوندوندا العاش­قى ينتەرناتسيونال قۇرىلدى. ونى فرانتسۋزدار مەن اعىلشىن جۇمىسشىلارى قۇردى. سونداي-اق, لوندوندا 1946 جىلى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ العاشقى سەس­سيا­سى اشىلعان. مىنە, تاريح شە­جىرەسىندە ۇلىبريتانيا استاناسى تۋرالى كوپتەگەن قىزىقتى ءمالى­مەتتەر كەزدەسەدى.
وسى ارادا تاعى ءبىر ءجايتتى ايتۋعا بولادى. قازىر لوندون تۋرالى ءوز ەلدەرىنەن تاباندارىن جالتىراتقان, ارام جولمەن اقشا تاپقان وليگارحتاردىڭ استاناسى دەگەن دە تۇسىنىك قالىپتاسۋدا. لوندون قالاسىنىڭ ساياسي ىق­پالى, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىگى, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى دەگەن كريتەريلەر بويىنشا رەيتينگتە ەكىنشى ورىن العانى دا جايدان جاي بولماسا كەرەك, ونىڭ دا وسى جاع­دايلارمەن بايلانىسى بولۋى مۇمكىن دەگەن وي كەلەدى. لوندون­نىڭ قازىرگى جاعدايىنا جاساعان قىسقاشا شولۋىمىز وسى.
ال ەندى ونىڭ تاريحىنا كەلسەك, لوندوننىڭ شەجىرەسى ارىدەن باستالادى. رەسمي دەرەكتەرگە قا­راعاندا, ونىڭ تاريحى وسىدان 2000 جىلداي بۇرىن باستالعان. دەگەنمەن, تاعى ءبىر دەرەكتەردە ول ايماقتى مەكەن ەتۋشىلەر 5 مىڭ جىل بۇرىن ورماندى جەرلەردە ءومىر سۇرگەن دەلىنەدى. سودان كەيىن ريم يمپەرياسى كەزىندە لوندون ورنالاسقان جەرگە حالىقتار قو­نىس اۋدارادى. ولار كەلگەن جە­رىنە ۇيلەر سالىپ, ونى كەنت (kent) دەپ اتاعان كورىنەدى. سول كەزدە ولار تەمزا وزەنىنىڭ بويىندا ساۋدامەن جانە باسقا دا تەڭىزگە قاتىستى شارۋاشىلىقتارمەن اينالىسادى. ريمدىكتەر ءۇشىن تەمزا وزەنىنىڭ بويىنداعى قوز­عالىستاردى باقىلاپ وتىرۋدىڭ ماڭىزى زور بولعان سوڭ, ولار ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدىڭ 50-جىلىندا يمپەريانىڭ ىق­پا­لىمەن وزەننىڭ سولتۇستىك جا­عالاۋىندا, قازىرگى لوندون قا­لاسىنىڭ ورنىندا لوندينيۋم دەگەن قالاشىق سالادى. ريم­دىكتەر قالاشىقتىڭ دامۋىنا كوپ ەڭبەك ەتەدى. بۇل جەردە ولاردىڭ بيلىگى 410 جىلعا دەيىن جالعاسقان. سودان ريم يمپە­ريا­سى ىدىراعاننان كەيىن اعىل­شىنداردىڭ (انگلو-ساكسوندىق­تار) كەسىرىنەن قالا ءبىراز قي­راۋعا ۇشىرايدى. قالا ءىح عا­سىر­دا قايتا دامي باستايدى. سول كەزدە لوندوننىڭ نەگىزى قاي­تا قالانادى. ريمدىكتەر كە­زىندە لوندون حالقىنىڭ سانى 12 000-20 000 ادامدى قۇرادى.
V عاسىردىڭ سوڭىندا انگلو-ساكسوندىقتار لوندينيۋم قا­لاشىعىنىڭ باتىس بولىگىنە كو­شىپ كەلەدى. ولار لاندەنيۋك قالاشىعىندا ۇيلەردى نەگىزىنەن اعاشتان سالادى.
842 جىلى دانيالىق ۆيكين­گ­تەردىڭ شابۋىلىنان قالاشىق تونالادى. 9 جىلدان كەيىن ولار تاعى قالاشىققا كەلىپ, ونىڭ ءبىراز بولىگىن ورتەپ جىبەرەدى. سول كەزدەن باستاپ كورول ۇلى الفرەد دانيالىقتارعا قارسى كوتەرىلىس باستاپ, 878 جىلى ۆيكينگتەردى جەڭەدى. كورول اسكەرى دانيالىقتاردى جەڭگەنى­مەن, ەل ەكىگە بولىنەدى. ياعني, ۆيكينگتەر لوندونمەن قوسا, شى­عىس انگلياعا, ال الفرەدتىڭ جاساعى وڭتۇستىك پەن باتىس انگلياعا يەلىك ەتەدى. ەكى جاق ەلدى ەكىگە ءبولىپ العان سوڭ, ارادا بەيبىتشىلىك كەلىسىم-شارتى جاسالادى. بۇل كەلىسىم ۇزاققا بارماي, كورول مەن ۆيكينگ­تەردىڭ اراسىنداعى لوندون ءۇشىن تايتالاس تاعى 200 جىلعا سوزىلادى. مىسالى, 886 جىلى الفرەدتىڭ اسكەرى لوندوندى باسىپ السا, 1016 جىلى ۆيكينگتەر قالاعا شابۋىل جاساپ, ونى وزدەرىنە قاي­تارعىسى كەلەدى. بىراق ولار­دىڭ بۇل ارەكەتىنەن ەشتەڭە شىق­پاي, شابۋىلدارى ءساتسىز اياقتالادى. 1016-1042 جىلدارى ساكسوندىقتار مەن ۆيكينگتەر انگليانى بىرىگىپ باس­قارادى. 1042 جىلى ەدۋارد تاق­قا وتىرىپ, ەكى جاقتىڭ كورولى اتانادى.
ح-حVI عاسىر ارالىعىندا لوندوندا 80 مىڭ حالىق تۇرا­دى. سول كەزدەگى لوندوننىڭ ەڭ كورىكتى جەرلەرىنىڭ ءبىرى سانالاتىن كوپىردىڭ قۇرىلىسى 1172 جىلى تاستان قايتا سالىنادى. وعان دەيىن ول اعاشتان جاسال­عان بولاتىن. وسى كوپىر 19 قاقپادان سالىنىپ, ونىڭ قۇرى­لىسى 33 جىلعا سوزىلىپتى.
داستان كەنجالين.

_________________

ارعى جاقتان ءبىر جاڭالىق

ۇلىبريتانيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى دەنيس ماكشەين ۇكىمەتكە رەسەي فەدەراتسياسىندا ادام قۇقىقتارىن جاقسارتۋدا ءتيىستى شارالار قابىلدانباسا, وسى ەلدىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ وليمپيادانىڭ قۇرمەتتى قوناعى بولۋىنا قارسىلىق بىلدىرەتىنىن مالىمدەدى.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي وقيعالار تاريحتا ءجيى بولىپ تۇرعان جانە ودان ەشقانداي ساياساتتى ىزدەستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ماسەلەن, 1980 جىلى ۇلىبريتانيانىڭ سول كەزدەگى ۇكىمەت باسشىسى مارگارەت تەتچەر كەڭەس وداعىنىڭ اۋعانستانعا اسكەر كىرگىزۋىنە بايلانىستى ماسكەۋ وليمپياداسىنا بويكوت جاريالاعانى بەلگىلى. «سوندىقتان قازىرگى پرەمەر دەۆيد كەمەرون دا تەتچەردەن ۇلگى الىپ, ادام قۇقى ساقتالمايتىن ەلدەردىڭ جەتەكشىلەرىنە جۇرگىزىپ جاتقان ساياساتىنا قارسىلىق رەتىندە وسىنداي ارەكەت جاساسا بولار ەدى», – دەيدى ول.
د.ماكشەين – لەيبوريستەر پارتياسىنىڭ اتىنان سايلانعان دەپۋتات. ول بۇرىن ەۋروپا ىستەرى جونىندەگى مينيستر بولعان.
***
ۇلىبريتانيا ۇكىمەتى لوندون وليمپياداسىنىڭ اشىلۋى مەن جابىلۋ سالتاناتىنا جانە پاراوليمپيالىق ويىنداردى ءوت­كىزۋگە بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى ەكى ەسەگە كوبەيتۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى.
باستاپقىدا وليمپيادانىڭ اشىلۋ جانە جابىلۋ راسىمىنە 40 ملن. فۋنت ستەرلينگ بولىنگەن بولسا, قازىر ول سوما مەملەكەتتىك وليم­پيالىق قوردىڭ ەسەبىنەن 81 ملن. فۋنت ستەرلينگكە جەتىپ وتىر (126 ملن. اقش دوللارى). سونداي-اق, ۇكىمەت ويىنداردىڭ وتۋىنە جانە سپورتشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە بولىنگەن قارجىنى 271 ملن. فۋنت ستەرلينگتەن 553 ملن. فۋنت ستەرلينگكە كوبەيتتى.

تۇماندى البيون
بۇل اتاۋ قايدان شىققان؟

كۇندەلىكتى ومىردە ءبىز انگلياعا قاتىستى ءبىر وقيعالار بولسا, «تۇماندى البيون» دەگەن ءسوز تىركەسىن ءجيى ەستىپ, ءوزىمىزدىڭ دە ونى ءجيى قولداناتىنىمىز بار. سوندا بۇل اتاۋ قايدان شىققان, ول نەگە انگلياعا قاتىستى ايتىلادى دەگەنگە كەلسەك, البيون دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ۇلىبريتانيانىڭ قۇرامىنا كىرگەن ارالداردىڭ كونە اتاۋىن بىلدىرەدى. ۇلىبريتانيا ارالدارىنا يرلانديا رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋماعى دا كىرەدى. دەگەنمەن, ۋاقىت وتكەن سايىن ءسوزدىڭ ءمانى مەن ماعىناسى تارىلىپ, «تۇماندى البيون» دەگەن تىركەس تەك انگليامەن عانا شەكتەلىپ قالادى. قازىردە ول انگليانىڭ بالاما اتاۋى رەتىندە قولدانىلادى.
كەيبىر دەرەكتەردە البيون ءسوزىنىڭ كونە گرەك زامانىندا پايدا بولعانى ايتىلادى. سول كەزدە گرەك جازبالارىندا كەزدەسكەنىمەن, البيون ءسوزىنىڭ ءتۇپ-تامىرى شوتلاندىقتاردىڭ (كەلت تىلىنە جاتادى) تىلىندە جاتىر. شوتلاند تىلىندە «اlba» ءسوزى «شوتلانديا» دەگەن ماعىنانى بەرەدى. جالپى, «البيون» ءسوزى كونە زامانداردا بىرنەشە تىلدەردە قولدانىلعان. قازاق تىلىندە ول «اق» جانە «جەر» (الەم) دەگەن ماعىنا بەرەدى ەكەن. ەجەلگى ريمدىكتەر اعىلشىنداردىڭ جەرىن انگليانىڭ وڭتۇستىكتەگى تەڭىزبەن شەكارالاس جاعالاۋىندا ورنالاسقان اق ءتۇستى دۋۆر جارتاستارىنا بايلانىستى «البيون» دەپ اتاعان كورىنەدى. بۇل جەردەگى «اlba» ءسوزى لاتىن تىلىندە «اق» (اlbus) دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى.
ال «تۇماندى» دەگەن سوزگە كەلسەك, ونىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل اتاۋ انگليانىڭ ەۋروپاداعى ەڭ ىلعالدى, جاۋىن-شاشىنى كوپ, تۇماندى ەل ەكەنىن ايعاقتايدى.