جالپى, توپىراقتىڭ قۇنارىن ساقتاۋداعى باستى ءرولدى اۋىسپالى ەگىستەر اتقارادى. وكىنىشتىسى, ەلىمىزدە ەگىستىك دالالاردى ۇزاق ۋاقىت پايدالانۋ كەزەڭىندە جەردىڭ قۇنارىن قالپىنا كەلتىرىپ وتىرۋ, ونى ارتتىرۋدىڭ ءتۇرلى تاسىلدەرى ەسەپكە الىنباعان. باستى ماقسات ەگىستىكتەردى بارىنشا ۇزاق پايدالانۋعا جانە تۇراقتى تۇردە مول ءونىم الۋعا باعىتتالدى. ارينە, بۇل جەردىڭ توزۋىنا الىپ كەلدى.
كەڭەستىك كەزەڭدە استىقتى وڭىرلەردە ۇزاق ۋاقىت بويى مەحانيكالىق وڭدەۋ قۇنارىن كوبەيتۋگە ءتيىمدى اسەر ەتەتىن ءادىس سانالدى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە مەحانيكالىق وڭدەۋگە ۇشىراعان, ءجيى-ءجيى جىرتىلعان, ءتىپتى جاز كەزىندە 5-6 رەت وڭدەلگەن تاناپتاردا قاراشىرىندى قۇرامى تومەندەپ, جەل مەن سۋ ەروزياسى بەلەڭ الدى. توپىراق قۇرامى كوزگە كورىنبەيتىن ۇساق شاڭ-توزاڭعا ىدىراۋى سىندى قۇبىلىستار بايقالدى. ياعني جەر توزىپ كەتتى.
قازىرگى باراەۆ اتىنداعى استىقشارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ تاريحى ونداعان جىلعا كەتەتىنى بەلگىلى. كەڭەستىك كەزەڭدە ينستيتۋت اۋىسپالى ەگىس زەرتحاناسىنىڭ كوپجىلدىق ستاتسيونارىندا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن بولاتىن. تاناپتىق تاجىريبە جۇرگىزگەنگە دەيىن, ياعني 1962 جىلى توپىراقتىڭ 20 سم-گە دەيىنگى بەتكى قاباتىندا باستاپقى قاراشىرىندىنىڭ مولشەرى 30,9 پايىزدى قۇراعان بولاتىن. اقمولا ءوڭىرىنىڭ قاراتوپىراقتى القاپتارىندا 50 جىلدان استام ۋاقىت بويى پايدالانىلعان ء داندى-ءسۇرلى اۋىسپالى ەگىستىكتەردە قاراشىرىندى مولشەرى 18,1 پايىزعا ازايىپ كەتكەنى انىقتالدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى توپىراقتى قايتا-قايتا مەحانيكالىق وڭدەۋگە بايلانىستى. جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, ەروزيا پايدا بولىپ, توپىراق قۇرامىنداعى ورگانيكالىق زاتتاردىڭ مولشەرى جىل ساناپ ازايىپ وتىرعان.
اقمولا وبلىسى – قازاقستانداعى استىقتى ەڭ مول بەرەتىن ايماق ەكەنىن ەسكەرسەك جانە مۇنداي پروبلەما باسقا دا وڭىرلەردە بار ەكەنىن نازارعا الساق, وعان ايرىقشا كوڭىل بولۋگە تۋرا كەلەدى. توپىراقتىڭ قۇنارىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە ودان ءارى جاقسارتۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلعان. بۇل ءۇشىن وڭدەلگەن ەگىستىك القاپتارىندا كوپجىلدىق ءشوپ ءوسىرۋ كەرەك, ارالىق داقىلداردى جاسىل تىڭايتقىش رەتىندە جىرتقان ءجون. كوپجىلدىق شوپتەر مەن ءشوپ قوسپالارىن, تۇيەجوڭىشقانى جاسىل تىڭايتقىش رەتىندە جىرتۋ توپىراقتاعى جوعالىپ كەتۋگە اينالعان ورگانيكالىق زاتتاردىڭ ورنىن تولتىرادى.
اۋىسپالى ەگىستىكتەردە كوپجىلدىق ءشوپ ەگۋ وڭ ناتيجە بەرىپ جاتقان وڭىرلەر از ەمەس. ماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستاننىڭ شولەيتتى وڭىرلەرىندە كوپجىلدىق شوپتەر, ونىڭ ىشىندە جوڭىشقا ەگىس القاپتارى ءۇشىن وتە پايدالى داقىل سانالادى. اۋىسپالى ەگىستىكتەرگە جوڭىشقا ەگىلگەن كەزدە توپىراقتىڭ قۇرامى جاقسارىپ, قۇنارى ارتادى. جوڭىشقانىڭ ارقاسىندا قاراشىرىندىنىڭ, ازوتتىڭ جانە دە باسقا قاجەتتى قورەكتىك ميكروەلەمەنتتەردىڭ مولشەرى ەداۋىر كوبەيەدى. سۋارمالى جەرلەردەگى توپىراقتىڭ تۇزدانۋ-سورلانۋىمەن كۇرەسۋدە دە جوڭىشقانىڭ فيزيكالىق-حيميالىق جانە مەليوراتسيالىق ءرولى زور. قازىرگى تاڭدا وڭىردەگى استىقشارۋاشىلىعىنىڭ ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى – قاراشىرىندىنىڭ توپىراقتاعى مولشەرىن تۇراقتاندىرۋ جانە ودان ءارى قالپىنا كەلتىرۋ بولىپ وتىر. سوندىقتان دا جوڭىشقانى اۋىسپالى ەگىس تاناپتارىنا ەنگىزگەندە ءوزىنىڭ ءىرى جانە ۇساق تامىرلارى ازوت قورىن جيناپ, ونى توپىراق قاباتىندا قالدىرىپ وتىرادى. جوڭىشقانىڭ تامىرى توپىراقتا ورگانيكالىق زاتتاردىڭ نەعۇرلىم كوپ جينالۋىن دا قامتاماسىز ەتەدى.
اقمولا وبلىسىنىڭ وڭتۇستىك قارا توپىراقتارىندا اۋىسپالى ەگىس زەرتحاناسى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرگە سۇيەنسەك, تازا ءسۇرى جەر تانابىنىڭ ورنىنا تۇيەجوڭىشقانى جاسىل تىڭايتقىشقا وسىرگەن كەزىندە توپىراققا قوسىمشا 60 تس/گا ورگانيكالىق زاتتار تۇسەتىنى بايقالدى. توپىراقتىڭ 0-40 سم قاباتىنداعى نيتراتتى ازوتتىڭ مولشەرى ەگىن سەبەر الدىندا تازا ءسۇرى جەر تانابىنا قاراعاندا, تۇيەجوڭىشقادان كەيىنگى سەبىلگەن جازدىق بيداي تانابىندا 15-20%-عا ارتىق بولادى ەكەن. بەس تاناپتى كوپ ءسۇر القاپتاعى قاراشىرىندىنىڭ باستاپقى مولشەرى 3,28%-دى قۇراسا, ال ءۇشىنشى اينالىمنىڭ سوڭىنا قاراي تۇيەجوڭىشقانى جاسىل تىڭايتقىشقا جىرتقان كەزدە قاراشىرىندىنىڭ مولشەرى
3,55%-عا دەيىن كوتەرىلگەنى بايقالدى. كوپجىلدىق بۇرشاقتى شوپتەردى ەككەن كەزدە قاراشىرىندى باستاپقى مولشەرىنەن (3,43%) ايتارلىقتاي وزگەرگەنى بايقالمادى.
قورىتا كەلە, توپىراقتاعى قاراشىرىندىنىڭ جاي-كۇيىن ۇزاق مەرزىمدى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى بويىنشا اۋىسپالى ەگىستەگى وڭدەلگەن ەگىستىك جەرلەردە كوپجىلدىق شوپتەردى 5-6 جىل پايدالانۋ جانە تۇيەجوڭىشقانى 2 جىل جاسىل تىڭايتقىشقا ءوسىرۋ كەزەڭدەرىندە توپىراقتىڭ قۇنارى ەداۋىر قالپىنا كەلەتىنى دالەلدەندى. سونداي-اق ەگىن ەگۋ كەزىندە الدىمەن ەگىلەتىن داقىلداردى دۇرىس تاڭداۋ وتە ماڭىزدى ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. مىسالى, بۇرشاق تۇقىمداستارىنىڭ تامىرلارىندا دامىپ كەلە جاتقان تۇينەك باكتەريالار اۋاداعى ازوتتى ءسىڭىرىپ الادى, ءسويتىپ توپىراق قۇرامىن بايىتادى.
بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ نۇسقاۋىمەن, ۇكىمەتتىڭ قولعا الۋىمەن ەلىمىزدە اگرارلىق سالانى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. ال اگرارلىق سەكتوردىڭ نەگىزگى تىرەگى – قۇنارلى جەر, سول جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ. بابالارىمىز «بايلىقتىڭ اناسى – جەر, اتاسى – ەڭبەك» دەگەندى تەگىن ايتپاسا كەرەك. وسى ەن بايلىقتى ەلدىڭ يگىلىگىنە جاراتقىمىز كەلسە, جەردىڭ ازىپ-توزباۋىنا, قۇنارىنىڭ قالپىنا كەلىپ وتىرۋىنا كوڭىل بولگەن ءجون.
الدابەرگەن الدوڭعار ۇلى,
ا.ي.باراەۆ اتىنداعى
استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنداعى اۋىسپالى ەگىس زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى
